Prologhe

Soe wie behouden wil sijn ende comen int ewighe leven, hem is van noede noot¹, dat hi hebbe en̄ behoude tote in sinen eynde, kersten ghelove; want overmits ghelove, soe wert die siele met Gode gheenicht en̄ getrouwet als een bruut haren brudegom. Ghelove leydet die siele in een betrouwen² Gode, ende ghevet haer een salich bekennen Gods en̄ ewigher dinghe. En̄ dit bekennen beghint hier, en̄ int ewighe leven eest volmaect; want daer bescouwet men Gode inder ewigher claerheit van aenschijn tot aenschijn³, alsoe als hi is. Kersten ghelove leert ons hoe wi leven selen, en̄ wat ons God van minnen ghedaen hevet, en̄ noch doen wil inder ewicheit. En̄ hier omme sonder ghewarich ghelove en mach niemen wel leven, noch Gode behaghen, noch oec salich werden, wat hi anders goeder werken wrochte.

Inden beghinne soe leert ons kersten ghelove dat een yeghelic ghelovich mensche, sonder twivel ende anxt⁴, met ongheveinsder vrier herten menen sal en̄ uutspreken metten monde aldus: Ic ghelove in enen God den almachtighen Vader, sceppere en̄ maker hemels en̄ aerden⁵, en̄ alre sienliker dinghen ende onsienliker dinghe; dat sijn materilike, lijſlike dinghe, ende gheestelike dinghe alse enghelen ende sielen: die hevet God al sonder materie van niete ghescapen en̄ ghemaect. En̄ hier na volghet onse ghelove aldus. Ic ghelove in onsen Here Jhesum Christum, die een gheboren⁶ Sone Godes, die uut den Vader gheboren is voer al die werelt⁷, dat is sonder beghin, in ewicheit⁸. God van Gode, licht van lichte, waer God vanden waren Gode⁹, gheboren en̄ niet ghemaect, een substancie metten Vader, dat is ene nature metten Vader sonder ondersceyt¹⁰. Overmits desen selven Sone sijn alle dinc ghemaect; want hi is die wijsheit des Vaders, daer alle dinc¹¹ in leven. En̄ al ister¹² anderheit en̄ onderscheyt inden personen, hi is nochtan een enighe nature metten Vader. En̄ wy gheloven dat dese selve enighe¹³ Sone Godes omme ons menschen, en̄ omme onse salicheit, is neder ghecomen vanden hemel, en̄ hevet onse menschelike nature aenghenomen en̄ is ontfanghen¹⁴ vanden heylighen Gheest, dat is overmits werc en̄ cracht des heylighen Gheestes¹⁵. En̄ is gheboren vander maghet Marien en̄ is ghewarich mensce worden. Want gelikerwijs dat siele ende lichaem te gader maken enen mensche, alsoe is die Gods Sone, ende Marien sone, een Christus. Die omme onse salicheit is ghepassijt ende ghepijnt, ghecruust, doot ende begraven, onder den rechter die doe was tote Jherusalem, die hiet Poncius Pilatus. Ende alte hant voer¹⁶ sijn siele neder ter hellen, met groter macht ende met groter vrouden, ende brae met sijnre godliker macht de poerten van motale, en̄ die ysere¹⁷ greindelen, en̄ verloste die Patriarken ende Propheten die in hem ghelovet hadden, ende met groten verlanghene sijns verbeydet hadden. En̄ hi verloste al die ghene die hem met trouwen ghedient hadden, ende sonder dootsonde ghestorven waren van beghinne der werelt, ende niemene¹⁸ anders meer. Want die Gode niet en minden, en̄ quaet en̄ onghetrouwe gheweest hadden, ghelijc den duvelen, die moeten ewelic daer bliven: ghelikerwijs dat Abraham sprac toten riken vrecken man, die in die helle diepe was begraven, verre¹⁹ beneden onder alle die ghene die Gode toe behoirden. Inden derden daghe stont Christus op vanden doden, met eyghenre cracht, dat anders niemen doen en mach. Want sine gloriose levende siele was met Gode een int voirborch der hellen, en̄ sijn dode lichaem was met Gode een inden grave. En̄ doen siele en̄ lichaem²⁰ te gadere quam, doen stont hi op glorioselic²¹, en̄ met hem vele ander lichame, in die ere sijns Vader, en̄ in glorien, en̄ in vrouden alre enghelen, alre heylighen en̄ alre goeder menschen. En̄ sijnre menscheit is macht en̄ eer ghe- gheven in hemel, en̄ in erde, en̄ in de helle. En̄ overmits hem, en̄ in hem, soe is allc die macht der heyligher Kerken. En̄ alsoe als hy die doden op verweckede voir sijnre doot ende na sijnre doot met eyghenre cracht, alsoe hebben heylighe menschen dicwijl, in sijnre cracht, lijflyc en̄ gheestelic doden op verwect inden Ouden Testamente, en̄ oec inden Nieuwen. Daer na opten viertichsten dach, clam hi op ten hemelen²², ja boven alle hemelen van materien, als die Apostel sprect, toten geesteliken hemelen, dat die enghele sijn²³: ja en̄ oec boven alle enghelen, inden verborghen hemele, dat is in ene verborghene weerdicheit, daer hi boven alle gheesten ghehoghet is²⁴. Want, nader menscheit, soe sit hi toter rechterhant des almachtighen Godes sijns Vaders. Niet en seldi wanen dat God die hemelsche Vader sitte of sta, of dat hi hande hebbe, want hi is een gheest. Mer die edele menschelike nature in Christo die is verheven, en̄ gheseten boven alle ghescapene nature, in die hoechste macht, ende in dat edelste goet dat God gheleesten²⁵ mach. En̄ hier na, inden lesten daghe, is hi toecomende met glorien, ende met godliker²⁶ moghentheit, met groter scaren²⁷ alle der enghelen en̄ der heylighen, en̄ hi sal doemen ende ordelen die levende en̄ die doden, dat sijn die goeden en̄ die quaden. En̄ sijns rijcs en wert nemmermeer einde²⁸. Voert selen wi gheloven dat die Vader metten Sone sen- den²⁹ den heylighen Gheest, dat is hare beider minne, opten vijftichsten dach nader opverrisinghe³⁰ ons Heren. En̄ dien ontfinghen die Apostelen met soe groter macht ende wijsheden, dat si daer na niemene en ontsaghen³¹; mer si leerden ende bekeerden, in alle die werelt, alle menschen die hebbelic waren ten rike Godes. En̄ hier omme sal een yeghelic kersten mensche volghen der heyligher Kerken, en̄ spreken mit milder herten³², ende met vrien monde: Ic ghelove inden heylighen Gheeste, die Heer is, ende maect levende³³; want hi is die ewighe minne des Vaders en̄ des Soens; en̄ hi is uutgaende ute den Vader en̄ ute den Sone, ende hy wert te gader aneghebedet en̄ gheëert metten Vader en̄ metten Sone. Want die drie persone sijn een God, dat is ene substancie in enicheit der naturen. Ende alsoe als dat woert Godes is die Sone Godes, alsoe is die minne Godes die heylighe Gheest. Ende hier om een yeghelic goet mensce die Gode mint, hi hevet den heylighen Gheest in hem; en̄ hi weret alle sine goede werke overmits den heyligen Geest. En̄ hier omme sprect onse ghelove dat die heylighe Gheest sprac doer den propheten, dat was inden ouden Testamente, voir die toecomste ons Heren. Voert selen wi gheloven dat die heylighe Gheest is een uutvloyende minne, die vervollet hevet hemel en̄ erde met allen goede. En̄ overmits dese minne, soe is die heylighe Kerke een ende ghemeyne al ertrijc doer. En̄ si is gheheten apostelic; want die hoghe prince sinte Peter en̄ die ander Apostelen hebbense gheſundeert ende ghesticht op enen vasten steen, dat is Jhesus Christus. Hi is onse ſondament, en̄ wi sijn alle levende stene inden tempel Gods, sprect sinte Peter³⁴, dat is alsoe langhe als wi minne en̄ kersten ghelove behouden. Ende alle ghelovighe menschen te gadere, dat is die³⁵ heylighe Kerke. Want overmits den heylighen Gheest, die een bant is der minnen, soe sijn alle vergadert in enen ghelove, in een doepsel, in ene wet der gheboden en̄ der Sacramenten. En̄ hier omme en sal niemen bliven in twivel of in wane van enighen punte, dat die heylighe Kerke ghemeenlic hout en̄ oeſent: want hi waer onghelovich. Ghewarich ghelove, mit minne gheciert, dat is die ynnichste ende die hoechste vroude die ic nu weet³⁶. Die eenvoldighe vergaderinghe alre ghelovigher menschen, die is heylich; want si sijn alle ghewasschen metten bloede ons Heren Jhesu Christi; en̄ si sijn ghesalvet metter gracien des heylighen Gheests, en̄ gheheylicht overmits der inwoninghe der heyligher Drievoldicheit. En̄ hier omme is die enicheyt der heyligher Kerken als die Arke Noé: alle die buten der Arken bleven, die moesten bederven. En̄ dat sijn alle die ghene die hem selven afdeylen, en̄ in enighen punten contrarie sijn der heyligher Kerken of kersten ghelove: dat is met valscher leeren³⁷, met valscher hopen, met valschen twivel of wane³⁸. En̄ soe wie die hope en̄ troest setten in truſfen, in boeten³⁹, in dromen, in waerseggheren⁴⁰, in toverien, inden duvel te vermanen⁴¹; en alle die meer eren en̄ ont- sien, ofte minnen enighe creaturen dan Gode, en̄ die meer ghetrouwen of hopen in enighe creatuer dan in Gode: dit sijn alle aſghedeilde menschen en̄ verdorvene lede, die niet en leven in enicheit der heyligher Kerken. Want ghelikerwijs dat een siele en̄ een lichaem hebben vele lede, alsoe hevet Christus en̄ die heylighe Kerke vele lede, die alle leven overmits den heylighen Gheest. Ende alsoe als een mensche met enen monde spijst en̄ voedet alle sijn lede, ende elc lit levet en̄ dient den anderen: alsoe ghelikerwijs spijst en̄ voedet Christus, en̄ een yeghelic goet mensche⁴², met sinen goeden werken, al die lede der heyligher Kerken. Ende hier omme, al sijn enen yegheliken heylighen ende yegheliken goeden mensche sine werke proper ende eyghen, in eren en̄ in lone⁴³, si sijn oec doergaende al die lede der heyligher Kerken⁴⁴; want alle heylighen ende alle ghelovighe menschen sijn een in onsen Here Jhesum Christum, ende elc des anders lit. En̄ Christus is dat principaelste lit der heyligher Kerken; want hi is onser alre hovet ende wi sijn sine lede: en̄ dat hoeſt gheeft leven al sinen leden. En̄ die Christus gheest en̄ Christus leven in hem niet en hebben, die en sijn sine lede niet, mer sy sijn aſghedeelde dode lede. En̄ hier omme leren ons die Apostelen voirt dat wy gheloven selen ghemeenscap der heylighen. Want, alsic te hant⁴⁵ seyde, soe spiset en̄ voedet onse Here Jhesus Christus, met sinen geeste en̄ met sinen levene, die heylighen inden hemele, die sielen inden vagheviere, en̄ die goede menschen in ertrijc, en̄ enen yegheliken na sinen state. Want dit is al⁴⁶ ene heylighe Kerke, ende ene ghemeninghe der heylighen, en̄ oec ene ghemeninghe alles goedes. Ende op dat niemen buten deser heyligher ghemeenheit en blive, soe sprect die heylige Gheest doer die Apostelen dat wi gheloven sullen verlatenis van al onsen sonden. Dat is, inden iersten, overmits die Dope, daer wi ghedopet en̄ ghereynicht werden inden bloede ons Heren, ende weder levende overmits sinen heylighen⁴⁷ doot. Hier wert scult⁴⁸ en̄ pine vergheven van al den sonden die die mensche voir ghedaen hevet⁴⁹. Mer men mach dat doepsel niet meer dan eens onfanghen. Nochtan en wil ons die heylighe Gheest niet verliesen⁵⁰, eest dat wy die ierste dope besmet hebben met onsen sonden. Dat ander doepsel is allen sonderen bereit, dien haer sonden berouwen⁵¹, en̄ ghenade soeken, en̄ ghemeninghe der heylighen en̄ der heyliger kerstenheit begheren⁵²: si werden alle ghedoept inden heylighen Gheest, dat is in die overvloyende goetheit Gods, daer ghene sonden te groot en moghen sijn noch te veel, eest datmen ghenade soect na rechter ordinancien der heyligher Kerken. Hier na leert ons die heylighe Gheest, doer der Apostele mont, dat wi gheloven sullen en̄ ontbeiden mit allen heylighen dat ghemeyne opverstandenisse⁵³ alre lichame vanden iersten mensche tot den lesten: dat is dat een yeghelic siele sal weder ontfaen horen properen eyghenen lichaem, dien si droech en̄ daer si in levede op ertrijc. Want God diet al⁵⁴ vermach, en̄ alle dinc van niete scoep⁵⁵ inder ierster materien, ende Adams lichaem maecte vanden lime der erden, hi is oec wel machtich onse lichamen weder te makene vanden selven pulver der erden, dat van onsen lichame comen is, hoe wijt dattet oec in aertrijc ghedeilt en̄ gestroyt is. En̄ dit hevet God ewelic aen ghesien⁵⁶, dat het behoirlic en̄ recht is dat die goede menschen in siele en̄ in lichame gheloent werden, die met ziele en̄ mit lichame Gode ghemint en̄ ghedient hebben. En̄ dat is oec wel recht dat die quade menschen in siele en̄ in live ghepijnt en̄ ghequellet werden, alsoe si den duvele en̄ den sonden ghedient hebben, en̄ in al horen levene hem niet beteren noch bekeren en wouden. En̄ hier omme, opten lesten dach, dat is inden daghe des ordels, alse die basune ludet, dan selen alle doden op verstaen, sprect sinte Pauwels⁵⁷: dat is alse Christus, die Sone Gods, uten hemele neder comen sal in die lucht, met alle den enghelen ende heylighen, met glorien en̄ met groter macht. En̄ dit sal wesen bi Jherusalem, daer hi den iersten mensche maecte⁵⁸, en̄ daer hi den mensche weder vermaecte overmits sijnre heyligher doot, alsoe verre alst in hem was. Daer sal hi neder comen, ende sijn stemme en̄ sijn ghebod uutgheven, als een heer en̄ een moghende richtere alle der werelt, en̄ overmits sine macht en̄ sijn ghebodt, soe selen alle die lichame der menschen weder ghemaect sijn en̄ opverstaen in enen oghenblic: niet ghelijc van oerdene, noch van lone; mer alle ghelijc van enen tide der jare, dat is van dien selven tide dat onse Here Jhesus Christus was, doen hi starf omme onsen wille⁵⁹. Want een mensche van hondert jaren en̄ een kint van eenre nacht, die sullen ghelijc groet sijn van lichame. Ende al sijn die goede menschen al hier crepel, blint en̄ lam, si selen opstaen volcomen, met al horen leden, sonder vlecke en̄ sonder smette, glorioes als die lichaem ons Heren Jhesu Christi: mer den quaden verdoemden sal in allen dinghen contrarie ghescien. Siet aldus sal ene yeghelike siele haren eyghenen lichaem aen doen, en̄ sal comen ten ordele Gods, met siele ende met live. En̄ als Job sprect die heylighe man, soe sulwi met onsen vleyscheliken oghen Gode sien⁶⁰, dats te verstane onsen Here Jhesum Christum na sijnre menscheit⁶¹; want hi sal hem vertonen allen menschen inder selver formen ende ghedaenten, daer hi om onsen wil in levede en̄ starf. Die goede menschen selen sijn ansichte sien blide en̄ glorioes; mer hi sal hem den quaden vertonen gruwelic, met groter⁶² on weerden⁶³ en̄ seer vertoernt: en̄ overmits die gherechticheit en̄ wijsheit Gods, die alle dinc claerlic bekent, soe sal een yeghelic mensche gherecht ordel ontfaen van woerden en̄ van werken, en̄ van al dat hy ye ghedede. Ende dat ordel en wert nemmermeer verwandelt, want de quade selen ewelic verdoemt en̄ verloren bliven, en̄ die goede ewelic behouden. Hier na leent ons die heylighe Gheest doer der Apostele mont, dat wi gheloven selen ewelic leven. Ende dat sulwi begheren, en̄ daer om spreken die Apostelen en̄ die heylighe Kerke int eynde van onsen ghelove Amen, tot enen teykene dat wi alle ontbeiden ende begheren selen die toecomende salicheit, die ons van Gode ghelovet is; want dat is een einde ende ene volmaectheit alle dies wi nu gheloven. En̄ volmaecte salicheit licht⁶⁴ daer an, dat wi na dese ellende⁶⁵ verhaven werden, met siele en̄ met live, in die glorie Gods, en̄ Gode claerlic bekennen, minnen en̄ besitten in een ewich ghebruken⁶⁶. Want boven alle dinc soe is God onse weselike loen, dien wi boven alle dinc gheloven en̄ betrouwen, ende daer wi al onse doghede omme werken. En̄ als wi dat loen⁶⁷ vercrighen en̄ besitten, dan sijn alle dinc int hoechste en̄ int edelste volbracht⁶⁸. Want dan sulwi Gode ewelic bekennen, ende mede in vuerighen luste⁶⁹ minnen, ende sonder vernoyen⁷⁰ danken en̄ loven. En̄ een yeghelic heylighe sal hebben sijn sonderlinghe loen, na siner weerde ende sijnre⁷¹ heylicheit; mer sijn toevallende loen⁷² sal soe menichfout sijn als daer menighe heylighe sal sijn. Want elc sal hem verbliden van des anders salicheit, als van sijns selves; mer die menichſoudicheit der lone ende der bliscap, die een yeghelic hebben sal in hem selven en̄ in al die andere, dat bekent God allene⁷³, en̄ hi macht vertoenen wien hi wil. Daer sal sijn wijsheyt; want wi selen connen en̄ weten allent dat⁷⁴ wi begheren. En̄ daer sal sijn alle macht; want wi selen sijn coninghe, en̄ Gods kyndere, en̄ doen al dat wi willen. En̄ daer sal sijn alle rijcheit, en̄ die sal ons overvloyen boven al dat wi begripen moghen. Ewighe scoenheit die niet vergaen en mach, ende ewich vrede die niemen storen en mach. Daer sal sijn een overvloyen alre rijcheit, en̄ een invloyen alre weelden, en̄ een toevloyen alles goedes, en̄ ene jonghe joghet sonder sterflicheit. Daer en sal niet sijn dat yemene verdrieten mach, mer al dat verbliden mach. Ende die vroude en̄ overvloyende salicheit die sal soe groet sijn, soe menichſoudich en̄ soe aſgrondich, dat mense ghetellen, noeh ghemeten, noch ghedenken, noch ghescriven, noch ghespreken, noch in gheenre wijs ghetonen en mach. Want si is meerre, dan wi met hopen, of met begeerten, of met al onsen crachten gewenschen of ghevaten moghen. Want God selve, die onbegripelic is en̄ sonder mate, hi wil onse loen, onse bliscap en̄ onse vroude sijn. Ende hi sprect: ‘Goede knecht en̄ ghetrouwe, gane in die blischap dijns Heren⁷⁵.’ Ende hier omme, als al onse vate⁷⁶ vol sijn, en̄ overvloyen vander glorien Godes, dan selen wi ingaen in die vroude onses Heren, die sonder mate en̄ sonder gront is. En̄ daer in sullen wi ons verliesen, en̄ weselic bliven in ewich ghebruken⁷⁷. En̄ wi sullen in ons selven staen, een yeghelic in sinen state en̄ in sine ordene⁷⁸. En̄ in Christo Jhesu selen wi op gherecht sijn tot onsen hemelschen Vader met ewiger eren en̄ met ewighen love. Onder ons selen wi hebben die scoenheit des hemels, en̄ der erden en̄ alle der⁷⁹ elementen die ghechiert selen sijn naden lesten daghe⁸⁰. En̄ wi selen hebben neven ons gloriose enghelen en̄ heylighen, die mit ons Gode minnen en̄ loven selen ewelic. En̄ wi selen hebben in onsen gloriosen lichame ene levende siele, gheciert met allen doechden. En̄ onse lichame selen sijn sevenfout claerre dan die sonne, en̄ doerschinich als een cristalle oft een glas, ende alsoe ondoechlic⁸¹, dat al dat helsche vier, ende al die zweerde die ye gheworden⁸², en mochten ons niet quetsen noch deren te mael niet. En̄ onse lichame selen sijn alsoe snel, ende alsoe licht, waer die siele wil sijn, daer sal si den lichame mede voeren in enen oghenblic; en̄ oec alsoe subtijl, ware ene mure van mottale hondert mylen dicke, daer voer dat lichaem⁸³ doer, als die scijn der sonnen doer een glas. Wi selen, met onsen lijfliken oghen, aensien onsen Here Jhesum Christum, ende sine gloriose Moeder, met allen heylighen, en̄ alle die lijflike scoenheit die ie u voir ghenoemt heb. Wi selen mit onsen inwendighen oghen aensien den spieghel der wijsheit Gods, daer alle die dinghen in blicken ende in lichten selen, die ye gheworden, die ons verbliden moghen. En̄ wi selen horen met onsen uutwendighen oren die melodye ende den soeten sanc alre heylighen, en̄ der enghele, die Gode selen loven ewelic. En̄ met onsen inwendighen oren selen wi horen dat ingheborene woert⁸⁴ des Vaders; en̄ in dien woerde selen wi ontfaen alle const en̄ alle waerhede. En̄ die edele rueke des heylighen Geestes sal voir ons liden⁸⁵, die soeter is dan alle die balsame en̄ dierbare crude die ye gheworden. En̄ die goere sal ons trecken uut ons selven, in die ewighe minne Gods. En̄ wi selen ghesma- ken die ewighe goetheit Gods, die soete is boven alle honich; en̄ die sal ons voeden, en̄ doergaen siele en̄ lijf, en̄ daer na sal ons altoes hongheren en̄ dorsten. En̄ overmits hongher en̄ dorst, soe sal smaken en̄ voeden altoes bliven ende vernuwen⁸⁶, en̄ dat is ewich leven⁸⁷. Wy selen met minnen minne begripen en̄ met minnen begrepen worden. En̄ God sal ons besitten, en̄ wi hem weder, in enicheiden⁸⁸. Wiselen Godes ghebruken, ende enich met hem rusten⁸⁹ in salicheiden. In dat wiseloese ghebruken, ende in overwesene rusten⁹⁰, dat is die hoechste gront der salicheit: want daer is men verzwolghen boven hongher in satheit; daer in en mach gheen hongher comen, want daer en is niet dan eenheit⁹¹. Daer selen alle minnende gheeste ontslapen in die overweselike deemsterheit⁹². Nochtan selen si altoes leven en̄ waken in lichte der glorien, en̄ een yegh elic sonderlinghe, in sinen state en̄ in sine oerdene, met alle der chierheit en̄ metter glorioser oefeninghe, daer ic u nu te hants af gheseit hebbe. En̄ hier omme, en laet u niemene bedrieghen met valscher ledicheit, want dat ic u nu segghe, dat tughet onse ghelove en̄ die heylighe Scrifture, want het is een ewighe waerheit. Wi selen minnen en̄ ghebruken, werken en̄ rasten, oefenen en̄ besitten, en̄ al te gader in enen NU, sonder VOIR en̄ NA⁹³. En̄ nyemene en ghelovet, die u contrarie seit. Ic mochte u noch segghen van sonderlinghen lone, ende van voernemender weerdicheit⁹⁴ der martelaren, der magheden ende der leraren; mer dat late ic bliven: der woerde⁹⁵ is nu genoech. Dat is dat ewighe leven, dat den ghenen toe behoirt, die staen selen ten oerdele Gods ter rechter siden, daer Christus toe spreken sal: ‘Comt, ghebenediden mijns Vaders, en̄ besit dat rijc dat u bereet is van beghinne der werelt⁹⁶.’ Ende altehant daer na sal hi hem keren ter luchter siden,⁹⁷ tot den onghelovighen, ende tot al dien die, van beghin der werelt tot ander lesten dach, ghestorven sijn in dootsonden, en̄ tot hem sal hi spreken: ‘Gaet van my, vermalediden, in dat ewighe vier, dat bereit is den duvelen en̄ sinen boden⁹⁸’: dats Lucifer en̄ allen sonderen, met alle den duvelen; want die sondaer is des duvels bode en̄ sine eyghene knecht, niet allene des duvels knecht, mer oec der sonden knecht, alse onse Here selve sprect⁹⁹. Al tehant sal Christus opvaren, met sinen enghelen ende metten gherechten menschen, in dat ewighe leven. En̄ die duvel, metten sinen, sal neder vallen inden helscen put, in dat ewighe tormente der hellen. Ende om dat de verdoemde ghesondicht hebben in hare ewe¹⁰⁰ tegen enen ewighen ongheëinden God, ende haer verkeerde wille, metter vlecke der sonden, ewich blijft: daer omme is die pine, die der sonden antwerd, ewich¹⁰¹. Ende sy hebben willens en̄ wetens die ghenade Gods van hem verdreven, en̄ hebben ghecoren tijtlike dinghe voir ewighe dinghe. En̄ want si Gode versmaet hebben en̄ sine ghenaden, daer omme moeten si sijns ewelic derven; want dat een man willens en̄ wetens vercopet en̄ dies vertyet, dat is recht dat hi dies derve. Godes derven ewelic ende alre salicheit, dat is ene pinc die comt van scaden¹⁰². Die pijn is gheestelic, ende is mere¹⁰³ dan enighe pine van lijfliken ghevoelene. Mer die jonghere¹⁰⁴, die sonder doepsel sterven eer si tot besceydenheden comen, die derven Godes allene, om die erfsonden, ende si en hebben anders ghene pine. Mer die hem, met haers selfs eyghenen wille, afkeren, en̄ laten Gode, en̄ versmane¹⁰⁵: dat si Godes derven ewelic, dat is haer ierste pine en̄ die zwaerste. Ende want si hem ghekeert hebben tot creaturen, met ongheordender minnen, jeghens die ere Godes, dier ongheoerdender minnen antwert een cwich vier. Mer weder dat vier si geestelic of mateerlic, of beide, daer ict bet voir houde¹⁰⁶, dat beveelwi¹⁰⁷ Gode; want God es wael machtich, dat hi materilic vier bernen doe in siele en̄ in lichaem. Ende hier na volcht die derde pine, die noch ynnigher is, dats ene ewighe helsce colde¹⁰⁸. Want die Gode niet en mint, hi brinet grote coude¹⁰⁹, en̄ in kolden moet hi ewelic bederven. En̄ die creaturen onoirdelic mint, hi moet bernen, want hi brinct selve dat vier, dats die verkeerde minne. Die sonder godlike minne ten ordele Gods comt, die inwendicheit sijns gheestes sal beven van helscher couden. Ende die daer verkeerde vremde minne bringhet, die sal in siele en̄ lijf bernen met helschen viere. Si selen hebben inwendighe donkerheit van haren sonden, en̄ si selen derven alles lichtes van buten, dan alsoe vele dat si moghen sien eyselike¹¹⁰ vertoninghe der duvelen, ende der verdoemder lichame, en̄ der onreinre stat¹¹¹. Ende die worm der consciencien en sal niet sterven, mer hi sal altoes knaghen ende berespen, en̄ tughen datsi mochten verdient hebben ewighe leven, ende overmits hare sonden ende hare scult, ghecomen sijn in die ewighe pine. En̄ van groten anxte selen si clagen en̄ suchten; niet van rouwen noch van hate der sonden, mer van groten gruwele der ewigher pinen. Si selen altoes sterven, ende nemmermeer versterven¹¹². En̄ daer om is die helsche pine gheheeten ene ewighe¹¹³ doot; en̄ die doot sal se ontvoeden, sprect die Prophete¹¹⁴. Want ghelikerwijs dat die glorie Gods die heylighen voedet met vrouden¹¹⁵, alsoe ontvoedet die helsche pine die verdoemde met ewigher droefheit¹¹⁶. En̄ daer sal sijn een ewich onthopen¹¹⁷; want si selen seker weten dat die pine nemmermeer eynde en nemt. Ende alsoe als nu die sonden menichfout sijn, ende in menigherhande wijs, alsoe sal ene yeghelike pine antwoerden eenre yegheliker sonden. Want die hier opdraghende en̄ hoverdich sijn¹¹⁸, die selen daer die nederste sijn en̄ alse een voetghetret¹¹⁹ der duvelen en̄ der verdoemder menschen. Want die helle dat is een kerker der gherechticheit Godes, daer alle dinc na rechten ordele gewroken sal werden. Die ghierighe vrecke herten selen doergoten werden ende vervollet met bernenden vlammen, als gloyende¹²⁰ silver ende gout, ende als ghesmolten mottael; en̄ dan selen si der doot begheren, mer si en mach hem niet werden. Onderlinghe hat¹²¹ ende nijt ene yeghelijc toten anderen¹²² sal daer mere sijn dan ye ghewart in deser werelt: nochtant moeten sy alsoe ewelic bi een bliven, als een dinc datmen te gader siedet in enen pot. Overmoedicheit¹²³, toern en̄ abolghe¹²⁴ sal daer sijn alsoe groet, oftet alle waren verwoede honde en̄ een yeghelijc den anderen verscoeren ende verslinden woude. Die traecheit sal daer so groot sijn in siele en̄ lichame, dat si nemmermeer en selen enighe doechde connen werken of begheren; en̄ hoer lichame selen sijn zware¹²⁵ ende onbewegheliker dan molen stene, en̄ als of si met yseren ketenen ghebonden en̄ ghehecht waren. Die gulsighe ende die leckere, die Gods nu vergheten hebben, en̄ al haren troest en̄ al haer welvaert setten in die lust hare¹²⁶ kelen, eest dat si daer in bliven en̄ sterven, soe sal haer spise en̄ dranc sijn zwavel¹²⁷ en̄ wellende pec¹²⁸, en̄ van dier heter spisen sal hem dat helsche zweet uut vloyen. Waert moghelic dat een man ware van mottale, en̄ viele op hem een dropel¹²⁹ vanden helschen zweete, hi soude versmelten¹³⁰. En̄ hier af heb ic een exempel ghehoert¹³¹. Het waren drie gulsighe monike op ghenen Rijn¹³², die diewijl besiden vanden convente aten, om dat si sonderlinghe spise eten wouden. Die twee storven haestelic ende onversiens¹³³, want die ene verworghede, en̄ die ander verdrane daer hi baden soude¹³⁴. Doen quam die ene weder, en̄ openbaerde hem den derden gheselle die noch leefde, en̄ seide hi wer¹³⁵ verdoemt. Doen vraechde hem die levende monic of sine pine oec groet waer¹³⁶. Doen nam hi sine hant, en̄ liet vallen enen dropel¹³⁷ zweets op enen candelaer van mottale¹³⁸ die daer stont, en̄ hi versmelte¹³⁹ in enen oghenblie, als onghel¹⁴⁰ ende was in enen heten ovene. Ende die stanc wart soe groot, dat die moniken moesten rumen dat cloester drie daghe lanc. En̄ die monine diet sach, die liet den cloes- ter¹⁴¹, en̄ hi wert Mynre-broeder¹⁴². En̄ diet my seechde, die had daer monic gheweest en̄ was worden een Prediker¹⁴³. Ic mochte u noch segghen een exempel dat ic ghelesen heb vanden ghenen die leven en̄ sterven in oncuyscheden, sonder rou en̄ biechte, mer dat wil ic laten; want ten is niet tamélie te horen. Mer ghi selt seker weten dat groetheit der pinen sal antwoerden groetheit der ghenoechten, diemen ghesocht en̄ gheoefent hevet teghen tghebodt Gods, ende teghen die ordinancic der heyligher Kerken. Ende inden selven leden, daermen den duvele ende den vleysche meest in dient, daer salmen sonderlinghe in ghepijnt en̄ in ghequellet werden. Want die moghende hant der gherechticheit Godes werket en̄ wreket inden helschen viere¹⁴⁴: ende hieromme bernt dat vier in elken sonder¹⁴⁵, min ende meer¹⁴⁶, na der wijs dat hijs verdient hevet, ende oec na maniere en̄ na wise der sonden. Ende dat vuer blijft ewich sonder lesschen¹⁴⁷ en̄ sonder minren; want si en sullen nemmermeer goet werken, noch goet begheren. Ende hier omme gheboet onse Here in sinte Mattheeus Ewangelie, datmen den mensche, die gheen brulochs cleet¹⁴⁸ an en hevet, dat is die ten ordele Gods comt sonder minnen, datmen hem hande en̄ voete binde, en̄ worpene¹⁴⁹ in die uterste duysternisse, dat is in die ewige verghetenisse alles troestes ende alre ghenaden¹⁵⁰. Daer sal sijn, sprect ons Heer, weninghe en̄ knersinghe¹⁵¹ van tanden¹⁵², dat is die helsche sane die ewich duren moet. Burlen¹⁵³ en̄ hulen der duvelen ende der verdoemder menschen, en̄ al dat eyselic is, dat salmen daer sien, horen en̄ ghevoelen¹⁵⁴. Inden helschen putte sal sijn ewich vuer, suchten ende beven, en̄ knersinghe der tande, donkerheit en̄ rooc, ende inwendighe trane¹⁵⁵, ellendighe roepen, bescouwinghe der duvelen en̄ der bernender¹⁵⁶ aensichte der verdoemder menschen, laster¹⁵⁷ en̄ seande, van hitten verdroghen, verderven van dorste, en̄ ontberen alles goedes¹⁵⁸; inden kerker der hellen met ketenen ghebonden te sine, sulfer en̄ stanc, ellendighe¹⁵⁹ vrese, scaemte en̄ bitter sericheit; die worm der consciencien altoes knaghende, hat ende nijt, ewich toren, en̄ rouwe datmen ontberen moet Gods aensichte te scouwen¹⁶⁰. Siet, dit sijn die punte die behoren ter helscher pinen. En̄ inden daghe des ordels, soe sal die helle ontfaen al die verdoemde, waer si sijn, en̄ daer toe al den stane en̄ onreinicheit der werelt¹⁶¹. En̄ si sal boven toe ghesloten werden, en̄ nemmermere daer na en sal daer mensche noch duvel uut comen; mer si selen boven verstopt¹⁶² sijn en̄ bedect, alse een pot daermen in stoeft. Ende, overmits die gherechtheit Gods en̄ hare quaetheit, soe selen si alsoe sieden ende braden ewich, sonder eynde. En̄ hier omme seg ic u allen die noch inder tijt van gracien sijt, dat ghi kieset en̄ deylet met wat¹⁶³ gheselscap dat ghi leven en̄ sterven wilt. Ist dat u¹⁶⁴ die glorie Godes niet en can ghetrecken, soe laet u doch die helsce pine vervaren, op dat ghi die sonden laet en̄ duechde angrijpt. Want dat ic u gheseghet heb, dat is kersten ghelove, en̄ der heylighen woerde en̄ haer sentencie, en̄ ewighe waerheit¹⁶⁵. Bidt God dat wi kersten ghelove behouden, ende alsoe gheciert sijn met doechden, dat wi, ten ordele Gods, Christus woert horen moeten¹⁶⁶: ‘Comt, ghebenedide mijns Vaders, besit dat rike dat u bereit is van beghinne der werelt¹⁶⁷.’ Dat verlene ons die Vader, die Sone, ende die heylighe Gheest. Amen.¹⁶⁸