Prologus

1. Flecto genua. mea. ad. Patrem | Domini nostri lesu Christi, ez quo omnis paternitas 1n. caelo. et $n terra nominatur, ut del vobis secundum divitias gloriae suae virtulem, corroborari per spiritum eius 1n interiori homine, habitare Christum per. fidem in cordibus vestris; in carilate radica el fundati, ut. possitis comprehendere cum omnibus Sanctis, quae sit. (a- (itudo, longitudo, sublimitas et profundum ; scire etiam supereminenlem scientiae caritalem. Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem. Dei.

Magnus doctor gentium et praedicator veritatis, divino repletus Spiritu, tanquam vas electum el sánctificatum in hoc verbo aperit sacrae Scripturae, quae theologia dicitur, or!um, progressum et statum: insinuans, ortum Scripturae attendi sccundum influentiam beatissimae — Trinitatis, progressum. autem, secundum exigentiam humanae capacitatis, satum. vero sive fructum, secundum superabundantiam superplenissimae felicitatis.

2. Urtus namque non est per humanam invesligationem, sed per divinam revelationem, quae fluit a Patre luminum, ex quo omnis paternitas in. cato et in terra nominalur, a quo per Filium eius, lesum Christum, manat in nos Spiritus sanctus, et per Spirilum sanctum dividentem et distribuentem dona s;ngulis, sicut vult, datur fides, et per fidem habitat Christus 1n cordibus nostris. Maec est notitia lesu Christi, ex qua originaliter minat firmitas et. intelligentia . totius sacrae Scripturae. Unde et. impossibile est, quod aliquis in. ipsam ingrediatur agnoscendam, nisi prius Christi fidem habeat sibi infusam, tanquam totius Scripturae /ucernam. et ianuam et etiam. fundamentum. Est enim ipsa fides omnium supernaturalium illuminationum, quamdiu peregrinamur à. Domino, et fundamentum stabiliens et lucerna. dirigens et. ianua introduceus; secundum: cuius etiam uensuram necesse est mensurari sapientiam | nobis. divinitus datam, ne quis sapiat píus, quam oporlet. sapere, sed ad sobrietalem, et. unicuique sicut. Deus divisit. mensuram fidei. Mediante igitur hae (ide, datur nobis notitia sacrae Scripturae, secundum influentiam Trinitatis beatae, iuxta quod expresse insinuat Apostolus in. prima parte. auctoritatis prius. inductae.

3. Progressus autem. sacrae. Scripturae non est couretatus. ad. leges. ratiocinationum, deflnitionum et divisionum iuxta morem aliarum scientiarum ét non est coarctatus ad partem universitatis; sed potius, cum secundum lumen supernaturale procedat ad dandam liomini viatori notitiam rérum sufficientem, secundum quod expedit ad salutem, partim per plana verba, partim per mystica describit totius universi. continentiam quasi in. quadam summa, in quo attenditur: /atttudo ; describit decursum, iu quo attenditur longitudo ; describit excellentiam finaliter. salvandorum, in quo attenditur sublimitas ; describit miseriam damnandorum, in quo profunditas consistit non solum ipsius universi, verum etiam divini iudicii. — Et sic describit totum universum, quantum expedit de ipso habere notitiam ad salutem, secundum ipsius Jatitudtnem, longitudinem, . altitudinem et profundum, habens etiam ipsa in suo progressu haec quatuor, secundum quod posterius declarabitur; quia sic exigebat conditio capacitatis humanae, quae magna et multa nata est magnifice et multipliciter capere, tanquam speculum quoddam nobilissimum, in quo nata est deseribi non solum naturaliter, verum etiam supernaturaliter rerum universitas mundanarum; ut sic progressus sacrae Scripturae attendatur secundum exigentiam capacitatis humanae.

4. Slatus vero sive fructus sacrae scripturae non est quicumque, sed plenitudo. aeternae. felicitatis. Nam haec est Seriptira, in qua verba sunt vilae aeternae, quae ideo scripta est, nou solum ut credamus, verum eliam ut vitam possideumus aeternam, in qua quidein videbimus, amabimus, et universaliter nostra desideria implebuntur: quibus impletis, vere tune seiemus supereminentem scientige caritatem, et ita impleti erimus in omnem plunitudinem Dei. Ad quam quidem plenitudinem conatur nos divina introducere Scriptura, iuxta praedictae sententiae apostolicae veritatem. Hoc igitur (ine, hacc intentione sacra Scriptura perserutanda est et docenda et etiam audienda.

5. Et ut ad istum fructum et terminum recto perveniamus progressu per viam recti itineris Scripturarum, inchoandum est ab exordio, hoc est, ut cum inera. fide ad. Patrem. (uminum accedamus, | flectendo genua cordis nostri, ut ipse per Filium suum in Spiritu sancto det nobis veram notitiam lesu. Christi et eum notitia amorem eius, ut sie ipsum ecoguosceutes et amantes, et tanquam in fide solidati et 2n. car?tate radicali, possimus ipsius sacrae Scripturae noscere Ja- Utudineim, longitudinem, altitudinem et profundum, et per hanc. notitiam pervenire ad plenissimam notitiam et excessivum amorem beatissimae Trinita'is, quo Sanctorum desideria tendunt, in quo est status et complementum omnis veri et boni. |

6. Huius Sacrae Scripturae fine conceupito et intento, et principio credito simul et invocato, videndus est progressus quantum. ad. ipsius /aUtudinem, longiludinem, sublimitatem et profundum, secundum viam et ordinem. apostoliei doetmenti.

Consistit autem ipsius latitudo in multitudine suarum partium, /ongitudo vero in descriptione temporum et aetatum, altitudo In. descriptione ' hierarchiarum gradatim ordinatarum, profunditas in multitudine mvsticorum sensuum et intelligehtiarum.

De latitudine sacrae Scripturae.

1. Si igitur velimus Jatitudinem sacrae Scripturae speculari, prima fronte occurrit nobis Scriptura secanda in duo testamenta, scilicet in vetus et novum. — Vetus autem occurrit cum multitudine librorum. Habet enim libros 4Jegales, historiales, soptentiales, et prophelales, ita quod primi sunt quinque, secundi decem, /ertài quinque et quarti sunt. sex, ac per hoc in universo viginti sex. — Novum testamen- tum similiter habet libros his correspondentes secundum quadruplicem formam. Nam /egalibus correspondent libri evangelici, Aistorialibus, Actus apostolici, sapientialibus, Epistolae Apostolorum et maxime Pauli, prophetalibus correspondet liber Apocalypsis; ul sic mira sit conformitas inter vetus et novum testamentum, non solum in continentia sensuum, verum etiam in quadriformitate partium. — n cuius figuram ei consignationem . vidit Ezecliie] rotas quatuor faeierum et totam in medio rotae, quia vetus est in novo, et e converso; et in libris legalibus et evaugelicis est facies Jeonts propter excellentiam auctoritatis; in. historialibus est facies bovis propter exempla virtutis; in sapientialibus, est facies hominis propter prudentiam sagacem: in libris prophetalibus est (acies aquilae propter intelligentiam perspicacem.

2. recte autem sacra. Scriptura dividitur in. vetus et novum testamentum, et non iu tlieoricain. et praeticam, sicut. philosophia: «quia, cum Scriptura fuudetur proprie super cognitionem fidei, quae virtus est et fundamentum morum et. iustitiae et totius rectae vitae, non potest in ea sequestrari notitia rerum. siye saepius esse ab ipso allegata. Demum respectu feria libri Esdrae subiungimus quod ipse [et quartus]. communiter in fine ed. Vulgatae. exibetur. — Notum est, post Trident. Concilium nunc in scholis volgo numerari 46 (vel 45, si Threni uniuntur cum leremiu) librà veteris T. et 27 novi T. credendorum a notitia morum. Secus autem est de philosophia, quae non tantum de veritate morum, verum etiam agit de vero nuda speculatione considerato. Quoniam igitur Scriptura sacra est notitia movens ad bonum et révocans a malo; et hoc est. per timorem et amorein: ideo dividitur in duo testamenta, quorum « brevis differentia est timor et amor ».

3. Et quia quadrupliciter potest quis moveri ad bonum et revocari a malo, scilicet per praecepta potentissimae maiestatis, vel per documenta sapientissimae veritatis, vel per exemp/ía et beneficia innocentissimae bonitatis, vel ex Ais omnibus in unum collectis; ideo tam in novo quam in veteri testamento sunt quadriforiniter traditi libri continentes sacram Scripturam secundum correspondentiam ad quatuor praemissa. Nam libri Jegales movent per praecepta maiestatis omhnipotentissimae ; A:s(ortales, per exempla bonitatis innocentissimae; saptentiales, per documenta. veritatis providentissiinae ; prophetales movent ex omnium praedictorum aggregatione, sicut manifeste in eis apparet. Unde ipsi sunt quasi rememorativi totius legalis sapientiae et doctrinae.

4. Est igitur Scriptura sacra similis latissimo fluvio, qui ex concursu. multarum aquarum aggregatur magis 1c magis, secundum quod longius decurrit. Nam eum primo in Scriptura essent libri /egales, postea - supervenit aqua. sapientiae Atstorialtum librorum, tertio vero superadvenit doctrina sapientissimi Salomo- 5is, post haec etiam doctrina sanctorum Prophetarum et tandem doctrina evange/icd revelata est, per os carnis Christi prolata, per Evangelistas conscripta, per sanctos Apostolus divulgata; additis etiam documentis, quae Spiritus sanctus, super eos veniens, docuit nos per eos: ut sic, omnem veritatein per. Spiritum sanctum iuxta divinum promissum edocti, omnis veritatis salutaris: doctrinam Ecclesiae Christi darent et sacram Scripturam consummando — veritatis. notitiam dilatarent.

De longitudine sacrae Scripturae.

1. Habet etiam haec Scrip;ura sacra /ongttudinein, quae consistit in. deseriptione tam 4emporum «quam aetatum, a principio scilicet mundi usque ad. dieui iudicii. Describit autem per tria tempora mundum decur-.— rere, scilicet per. tempus legis naturae, legis scriptae el legis gra/iae, at in. his tribus temporibus septem tisünguit ae/ates. Quarum prima est ab Adam usque ad Noe, secunda a Noe usque ad Abraham, tertia ab Abraham usque ad David, quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis, quinta a. transinigratione usque ad Christum, sexta a Christo usque ad flnem mundi, septima decurrit eum sexta, quae incipit au quiete Christi in sepulcro, usque ad resurrectionem universalem, quando incipiet resurrectionis octava.

— Et sic Scriptura est longissima, quia In tractando incipit a mundi et temporis exordio in principio Genesis, et pervenit usque ad finem mundi et teinporis, scilicet in fine Apocalypsis.

2. Recte autem universum tempus, «quod decurrit secundum triplicem legem, scilicet inditam interius, dati exterius et. desuper infusam, decurrit per septem aetates et consummatur in. fine sextae; ut sic mundi decursus respondeat exordio, et maioris mundi decursus correspondeat decursui vitae »noris mundi, scilicet hominis, propter quem factus est. Nam prima aetas mundi, in qua faceta est ipsius mundi formatio, casus daemonum et. confirmatio Angelorum, recte respondet primae diei, in qua /facía est lux et distincta est a. tenebris. — Secunda, in qua per surrectionem, ideoque nunc diem dominicum celebrari: « Erat antea requies mortuorum; resurrectio autem. nullius. erat... ut postquam facta. est talis resurrectio in corpore Domini, ut praeiret in capite Ecclesiae quod corpus Ecclesiope speraret in flne, lam etiam dies dominicus, id est oclatus, qui est. primus, iuciperet celebrar! ». Cfr. Ifexaóm.. serm. !6; tom. llf. pag. 33, nota. 12. et tom. IV. pag. 854, nota 10, ubi loci August. de sex aetatibus mundi allegati sunt, inter quos excellit i. de Gen. contra Manich. c. 93. n. 35. seqq., utpote in quo dantur duae subnexae expositiones. arcam et diluvium et salvari sunt boni et deleti mali, respondet secundae. diei, in qua per firmamentum facta est distinctio aquarum ab aquis. — Tertia in. qua. vocatus est. Abraham, et inelioata synagoga, quae fructificare et generare debebat prolem ad Dei cultum, correspondet diei tertiae, iu qua apparuit feria et protulit. herbam virentem. — Quarta, in. qua. viguit regnum et sacerdotium, quia David rex ampliavit cultum divinum, respondet diei quartae, in qua facta est formatio /uminarium et stellarum. — Quinta, iu qua transmigrantes inter populus multos versati sunt et tribulati, respondet diei quintae, in qua facta est formatio piscium ex aquis. — Sexta aetas, in. qua natus est Christus in hominis effigie, qui est vere imago Dei, respondet sextae diei, in qua formatus est Aomo pri- $us. — Septima, quae est quies. animarum ion. habens finem, respondet septimae diei, in «ua. requievit Deus ab omni opere, quod. patrarat.

3. Et sie. distinguuntur hae septem aetates propter insignia facta, quae fuerunt in earum exordiis, ratione quorum respondent. diebus formationis mundi. Vocatur autem prima aetas s$nfantia, quia, sicut infantia tota oblivione deletur, sic illa prima aetas. per diluvium est consumta. — Secunda, pueritia; sicut gratione cfr. IV. teg. 17-25. et Tob. 14, 1. seqq. — De Christo nato vide Luc. 2. t. seqq.; Coloss. !, 15. de ipso dicitur: Qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae. — De disinctione temporum multa habentur in Collationibus in llexaém. coll. 16. per totam. enim in pueritia loqui incipimus, sic in secunda aetate facta est distinctio linguarum. — Tertia dicitur ado/escentia, quia, sicut. vis generativa incipit tunc in actum suum exire, sie tunc vocatus. est. Abraham, et data est ei circumcisio, et facta. est. promissio de semine. — Quarta dicitur 2uventus, quia, sicnt. in. iuventute floret hominis aetas, sic quarta aetate. sub. regibus floruit synagoga. — Quinta, senectus, quia sicut. in senectute vires minuuntur, et decidit pulcritudo, sic et in transmigratione factum est de Ludaeorum sacerdotio. — Sexta aetas dicitur sentium, quia, sicut illa est, quae copulatur. cum. morte, habens tamen. magnam lucem sapientiae; sic. sexta aetas. mundi terminatur cum die iudicii, et in ea viget sapientia per.doctrinam Christi.

4. Sie igitur totus iste mundus ordinatissimo de cursu a Scriptura describitur procedere a principio usque ad finem, ad modum cuiusdam pileherrimi earminis ordinati, ubl potest. quis. speeulari secundum decursum temporis varietatem, mulltplicitatem et aequitatem, ordinem, rectitudinem et pulcritudinem multorum divinorum iudiciorum, procedentium a sapientia Dei gubernante mundum. Unde sicut nullus potest videre pulcritudinem carminis, nisi aspectus eitis feratur super totum versum; sie nullus videt pulcritudinem ordinis et regiminis universi, nisi eam totam speculetur. Et quia nullus homo tam longacvus est, quod totam possit videre oculis carnis suae, nec fu- distinctione linguarum in. turris Babel aedificatione vide Gen, 41, 6. seqq. Ibid. 12, 4. seqq. et 17, 4. seqq. de Abraham et circumcisione. tura potest per se praevidere; providit nobis Spiritus sanctus librum Scripturae sacrae, cuius longitudo eommetitur se decursui regiminis universi.

De sublimitate sacrae. Scripturae.

1. Habet nihilominus sacra Scriptura in suo processu sublimitatem, quae. consistit in descriptione hierarchiarum gradatim ordinatarum, quae sunt hierarchia ecclesiastica, angelica et divina, seu subcaelestis, caelestis et supercaelestis; ita quod primam describit patenter, secundam aliquantulum magis | occulte et Zertiam adhuc magis occulte. Ex deseriptione ecclesiasticae lhierarehiae est alta; ex descriptione angeli cae altior; ex «descriptione divinae altissima, ita ut possimus dicere illud Prophetae: Mirabilis facta est scientia. lua ex me; confortata est, el non. potero ad. eain.

2. Et hoe quidem satis recte. Nam cum res habeant esse in materia, habeant esse iu anima per notiam acquisitam, habeant etiam esse in ea per gratiam, habeant esse in ea per gloriam et habeant esse in arte aeterna; philosophia quidem agit de rebus, ut sunt in »a(ura, seu in anima secundum notitiam maluraliter insitam, vel etiam acquisitam ; sed theologia, tanquam scientia supra fidem fundata et per Spiritui sanctum revelata, agit et de eis quae spectant ad gratiam et gloriam et etiam ad Sapientiam aeternam. Unde ipsa, substernens sibi philosophicam cognitionem et assumens de naturis rerum, quantum sibi opus est ad fabricandum speculum, per quod fiat repraesentatio divinorum; quasi scalam erigit, quae In sui infimo tangit terram, sed in suo cacumine tangit caelum; et hoc totum per illum unum hierarcham, lesum Christum, qui non tantum ratione naturae humanae assumtae est hierarcha in ecc/estasitca hierarchia, verum etiam in angelica, et media persona in illa supercaelests hierarchia beatissimae Trinitatis; ita quod per ipsum a summo capite Deo descendit unctionis gratia non solum $n barbam, verum etiam tn oram vestimenti, quia non tantum in lerusalem supernam, verum etiam usque ' in Ecclesiam militantem.

3. Est enim pulcritudo magna in machina mundana, sed longe maior in Ecclesia pulcritudine sanctorum charismatum adornata, maxima autem in lerusalem superna, supermaxima autem jin illa Trinitate summa ct beatissima. Ideo ipsa Scriptura non tantum habet altissimam materiam, per quam delectat et per quam in altum levat intelligentiam mentis, verum etiam ipsa est venustissima et miro quodam modo intelle- - ctum nostrum delectat, et sic magis ac magis de- lectando assuefacit ad divinorum spectaculorum contuitus et anagogias.

De profunditate sacrae Scripturae.

1. Habet postremo ipsa Scriptura profunditatem, quae consistit in. multiplieitate mystiearum | intelligeutiarum. Nam praeter. &4eraleién sensum. habet. in. diversis locis exponi tripliciter, scilicet allegorice, moraliter et anagogice. Est. autem allegoria, quando, per unum factum indicatur aliud factum, secundum quod credendum est. Tropologia sive moralitas est, quando per id quod factum est, datur intelligi aliud, quod. faciendum est. Anagog:a, «quasi sursum ductio, est, quando datur. intelligi illud. quod. desiderandum — est, scilicet aeterna felicitas Beatorum.

2. Recte autem hie triplex sensus debet esse in Scriptura praeter intelligentiam — dUeralem: quia sie competit ipsius Scripturae subiecto, ipsius auditor? seu discipulo, ipsius origin?, ipsius etiam fini.

Subieclo, inquam, competit, quia ipsa est doctrina, quae est de Deo, de Christo, de operibus reparatsonis et de credibili. Subiectum enim illius quoad substantiam Deus est; quoad virtutem, Christus; quoad operationem, reparationis opus; «quoad omnia haec est ipsum credibile. Deus autem cst trinus et unus: in essentia unus et in. personis trinus. ideo Scriptura, quae est de ipso, habet in unitate litterae triformitatem intelligentiae. — Christus etiam, cum sit unum Verbum, omnia per $psum facta dicuntur et in ipso relucent, ita quod. eius. sapientia est. multiformis et una. — Opera reparationis, cum sint multa, omnia ad Christi oblationem principalem habent aspectum. — Credibile ut credibile diversimode relucet. secundum diversum statum credentium. Ideo. propter. conformitatem ad omnia praemissa sacra Scriptura in una littera multiformem parit intelligentiam.

3. Competit etiam hoc auditort: quia nullus est conveniens eius auditor nisi humilis, mundus, fidelis el studiosus. Ideo sub cortice litterae apertae occultatur mystica. et proftnda. intelligentia. ad. compri- mendum superbiam, ut ipsius profunditate in huimilitate litterae latente et. siperbi comprimantur, et. émsnundi repellantur, et fraudulent declinentur, et aegligentes excitentur ad intelligentiam mysteriorum. — Et quia auditor istius doctrinae non est unius generis, sed cuiuslibet; omnes enim salvandos oportet aliqua de hae doctrina scire; ideo ipsa multiformem habet intelligentiam, ut sic omnem intellectum captat, omni intellectui condescendat, omnem | intellectum | superexcedat et omnem intellectum sibi diligenter intendentem multitudine radiositatis suae 3//umtnel pariter el accendat.

4. Competit etiam principio, a quo estquia est a Deo per Christum et Spiritum sanctum. loquentem per ora Prophetarum et aliorum, «qui lianc. doctrinam scripserunt. Quoniam autem Deus non. tantum. loquitur per veróa, verum etiain per facía, «quia ipsius dicere facere est, et ipsius /aücere dicere; et omnia creata tanquam Dei effectus innuunt. suam causam: ideo in Scriptura divinitus tradita non tantum debent significare verba, verum etiam /acta. — Christus etiam doctor, licet esset humilis in carne, altus tamen. erat in deitate: ideo decebat ipsum et eius doctrinam bhabere Àumililalem 1n sermone cum profuuditate sententiae, ut, sicut Christus fuit pannieulis involutus, ita sapientia Dei in Scriptura figuris quibusdam lumi: libus involveretur. — Spiritus etiam sane(us diversimode illustrabat et revelationes faciebat in cordibus Prophetarum; ipsum etiam nullus latere polest intellectus, et missus erat omnem docere veritatem; ideo competebat eius doctrinae, ut in uno sermone multiplices laterent intelligentiae.

5. Competit nihilominus ipsi sint: quia Scriptura data. est, ut per ipsam dirigatur homo in cognoscendis et agendis, ut tandem perveniat ad oplanda. Ft. quia omnes creaturae ad hoc factae sunt, ut serviant homini tendenti ad supernam patriam; ideo Scriptura assumit ipsarum creaturarum species diversas, ut sic per illas doceat nos sapientiam dirigentem nos ad aelerna. Et quia homo non dirigitur ad aeterna, nisi cogntitva agnoscat verum eredendiin, et operativa faciat bonum operandum, et a/fectiva suspiret ad Deum videndum et amandum et perfruendum: hinc est, quod Scriptura sacra, per Spiritum sanctum data, assumit librum creaturae, referendo in flnem secundum triplicem modum intelligentiae; ut sic per tropologtam habeamus notitiam agendortm viriliter; per allegoriam, credendorum veraciter; per. anagogtam, desiderandorum delectabiliter: ut sic purgati per. virtuosum operationem, illuminati per radiosam fidem et perfecti per ardentissimam caritatem, perveniamus tandem ad bravium felicitatis aeternae.

De modo procedendi ipsius sacrae Scripturae,

1. In tanta. igitur multiformitate sapientiae, quae continetur in ipsius sacrae Scripturae /atttudtne, (on- gitudine, altitudine et profundo, unus est. communis modus procedendi, authenticus videlicet, intra quem continetur modus narrativus, praeceptorius, prohibitivus, ezhorlalivus, praedicatiuus, comminalorius, promissivus, deprecatorius et laudativus. Et. omnes. hi modi sub uno modo authentico reponuntur, et hoc quidem satis recte.

2. Quia enim haec doctrina. est, t boni fiamus et salvemur; et hoe non fit per nudam considerationeu, sed. potius per inclinationem voluntatis: ideo Scriptura divina eo modo debuit tradi, quo modo magis possemus inclinari. Et quia magis movetur affectus ad exempla quam ad argumenta, magis ad promissiones quam ad ratiocinationes, magis per devotiones quam per definitiones; ideo Scriptura ista non debuit habere modum definitivum, divisivum et collectivum ad. probanduim passiones aliquas de subiecto ad modum aliarum scientiarum; sed oportuit, quod haberet modos proprios, secundum varias inclinationes animorum diversimode animos inclinantes; ut, si quis non movetur ad praecepta et prohibila, sallem moveatur per exem- pía warrata; si quis non per haec movetur, moveatur per beneficia sibi ostensa; si quis nec per haec movetur, moveatur per »:10nittones sagaces, per promissiones veraces, per comsninationes terribiles, ut sic saltem excitetur ad. devotionem et (audem Dei, in qua. percipiat. gratiam. per quam dirigatur circa opera virtuosa.

.. 9. Quoniam igitur hi modi narrattvi non possunt fleri per viam certitudinis rationum, quia particularia gesta probari non possunt; ideo, ne Scriptura ista tanquam dubia vacillaret, ac per hoc minus moveret, loco certitudinis rationis providit Deus huic Scripturae certifudinem auctoritatis, quae adeo magna. est, quot omnem perspicacitatem humani ingenii superexcellit. Et quia non est certa auctoritas eius qui potest fallere vel falli; nullus autem cst, qui falli non possit et fallere nesciat nisi Deus et Spiritus sanctus: hinc est, quod ad hoec, quod Scriptura. sacra. modo sibi debito esset perfecte authentica, non per humanam investigationem est tradita, sed per revelationem divinam. -

3. [deo nihil in ipsa. contemnendum tanquam £nutle, nihil respuendum tanquam /fa/sim, nihil repudianduni tanquam £ntquum, pro eo quod Spiritus sanctus, eius auctor perfectissimus, nihil potuit dicere falsum, nihil super/tuum, nihil dimtnutum. Et propterea caelum et terra transibunt, verba autem Scripturae sacrae ^on praeteribunt, quin impleantur. Donec enim caelum et terra (transeat, ota unum aut unus. apez non praeteribit a. Lege, donec. omnia. fiant, Salvatore testante. Qui ergo solverit ea quae Scriptura docet, et docuerit sic homines, hic minimus vocabitur 1n regno caelorum : qui uutlem fecerit el docuerit, hic. magnus vocabitur in regno caelorum.

De modo exponendi sacram Scripturam.

1. Quemadmodum autem Scriptura haec specialem habet modum procedendi, sic iuxta suum procedendi modum speciali suo modo debet inte/lgi. et exponi. Cum enim ipsa sub una littera multiplicem tegat intelligentiam, expositor debet abscondita producere in lucem et illam eductam inaunifestare. per. aliam Scripturam magis patentem: sicul si exponerem illud Psalini: Apprehende arma et scutum, et. exsurge in adiutorium mihi, et velim explicare, quae. sint. arma divina; dicam, quod eius veritas et bona voluntas; et quod ita sit, probandum per Scripturam apertam. Nam et scribitur alibi: Scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos, et iterum: Scuto circumdabit (e veritas eius. — Ad quod uon potest quis de facili pertingere, nisi per assuefaetionem lectionis textum et litteram Bibliae commendet memoriae; alioquin. in expositione Scripturarum nunquam polerit esse potens. Unde sicut qui. dedignatur prima addiscere elementa, ex «nibus dictio integratur, nunquam potest noscere nec dictionum signiticatum nec rectam legem constructionum ; sie qui litteram sacrae Scripturae spernit ad spirituales eius intelligentias nunquam assurget.

2. Attendat autem expositor, quod non ubique requirenda est allegoria, nec omnia sunt. mystice exponenda. Propter quod notandum est, quod Scriptura sacra quatuor habet partes. Una est, in qua secundum litteram agit de mundanis naturis, et per illas significat . reparationem nostram, sicut apparet in descriptione formationis mundi. — Alia est, in qua agit de actibus et processibus illius populi Israelitici, et per illos significat reparationem generis humani. — Tertia cst, in qua nudis verbis significat et exprimit quae pertinent ad nostram salutem quantum ad fidem vel mores. — Quarta est, in qua praenuntiat nostrae salutis mysterium, partim verbis nudis, partim aenigmaticis et obscuris. Et propterea Scriptura in his locis variis non est uniformiter exponenda.

3. Debet autem expositor dirigi in cxpasitotie Sacerae Scripturae secundum triplicem regulam, «uae trahi potest de verbis beati Augustini in libro de Doctrina christiana.

Prima est haec. Ubicumque in hac Scriptura prima verborum significatio signiflcat res creationis, sive singulares actus humanae conversationis, ibidem res significatae per verba primo significantur, deinde nostrae reparationis mysteria; ubi vero prima significatio verborum exprimit fidem sive caritatem, ibi nulla est allegoria quaerenda.

Secunda regula est ista. Ubi verba huius Scripturae significant res creationis, aut conversationis populi Israelitict ; ibi quaerat ex alio Scripturae loco, quid quae- libet res significet, et deinde significutionem suam eliciat per verba nude significantia fidei vertitatem, vel sorum etiam Aonestatem ; utpote si dicatur: Oves pariunt. gemellos fetus, ostendat, quod oves significant ibi homines, et geminus fetus geminam caritatein.

Terlia regula est ista. Quando aliqua Scriptura habet aliquem | intellectum | teralem. et. spiritualem, debet discutere expositor, utrum illa attributio conveniat Aistoríco, an spirituali significato, si forte utrique - non poterit convenire; si autem utrique competit, tunc ütteraliter eà spiritualiter debet affirmari; si vero a4- tero modo tantum, iunc. spiritualiter solum debet. intelligi: sicut Sabbatum Legis esse perpetuum, sacerdotium aeternum, possessionem terrae aeternain, et pactum circumcisionis esse aeternum; quae omnia ad spirituale significatum referenda: sunt.

4. Ad hoc autem, quod per saerarum Scripturarum silvam quis secure incidendo et exponendo — incedat, opus est, ut prius noverit ipsius sacrae Scripturae veritatem per verba explicita, videlicet ut. attendat, quomodo Scriptura describat initium, progressum et con-- suminationem duplicis corporis, quasi ex opposito se respicientium, bonorum scilicet, qui hie se huimiljaut, ut exaltentur sempiternaliter iu. futuro, et. malorum, qui hic se exaltaut, ut aeternaliter. deprimantur. Unde ipsa agit de toto universo quantum ad summum el imum, primum et ultimum, et quantum ad. decur- ( » Cant. 4, 2: Dentes tui sicut greges tonserum... omnes gemellis fetibus, et sterilis non est inter eas. Cfr. ibid. 6, 5. sum intermedium, sub forma cuiusdam crucis intelligibilis, in qua describi habet et quodam modo videri lumine mentis tota machina universi; ad quam quidem intelligendam oportet nosse rerum principium, Deum, ipsarum rerum creationem, lapsum, redemptionem per sanguinem [esu Christi, reformationem per. gratiam, curationem per Sacramenta, et tandem retributionem per poenam et gloriam sempiternam.

5. Et quia haec doctrina tam. in. scriptis Sanctorum quam etiam doctorum sic diffuse tradiía est, ut ab accedentibus ad. Scripturam sacram audiendam non possit per longa tempora videri nec audiri — propter quod etiam novi theologi frequenter ipsam Scripturam sacram exlorrent tanquam. incertam et. inordinatam et tanquam «quandam silvam opacum — rogatus a sociis, ut de paupercula scientiola nostra aliquid breve in summa dicerem de veritate theologiae, eorumque precibus devietus, assensi breviloquitum quoddam facere, | in quo summatim non omnia, sed aliqua magis opportina. ad. tenendum. breviter tangerentur, addens simul eum hoc rationem aliquam ad intelligendum, secundum quod occurrebat pro tempore.

6. Quia vero theologia sermo est de Deo et de primo principio, utpote quia ipsa tanquam scientia et doctrina altissima omnía resolvit in Deum tanquam ín principium. primum et summum: ideo in. assignatione rationum in. omnibus, quae. in hoc toto. opusculo. vel (ractatulo continentur, conatus sum rationem. sumere a primo principio, ut sic ostenderem, veritatem sacrae Scripturae esse a Deo, de Deo, secundum Deum et propter Deum, ut merito ita scientia appareat una esse et ordinata et theologia non immerito nuncupata. — Si quid igitur imperfectum, vel obscurum, vel superfluum, vel minus rectum ibi fuerit, venia oceupationi et brevitati temporis el. pauperculae scientiae concedatur; si quid vero reetuin, soét Deo honor et gloria referatur.

Ut autem sequentia clarius elucescant, titulos particulares capitulorum praemittere euravi ad faciliorem memoriam et lucidiorem contuitum dicendorum, quae septem partitionihus et septuaginta duobus capitulis distinguuntur.

ExPLiciT. PRoLoaus.

Pars I.

Prima pars, de Trinitate Dei, habet capitula novem, el sunt. haec.

Primum est de illis septeimn, de quibus est tieologio, in summa.

Secundum, quid tenendum est de trinitate personarum et unitate. essentiae, Tertium, de istius fldei intelligentia sana.

Quartum, de istius fidei expressione catholica.

Quintum, de unitate divinae naturae in multiformitate apparitionum.

Sextum, de unitate divinae naturae in multiplicitate appropriatorum.

Septimum, de omnipotentia Dei.

Octavum, de Dei sapientia, praedestinatione eL praescientia.

Nonum, de voluntate Dei et providentia.

Pars Il. Secunda pars, de creatura mundi, habet capitula duodecim.

Primum, de productione mundi totalis.

Secundum, de natura corporali quantum ad fieri.

Tertium, de natura corporali quantum ad esse.

Quartum, de natura corporali quantum ad rfnfluere et operari. Quintum, de modo describeudi praedicta in sacra Scriptura. Sextum, de productione supernorum spirituum.

Septimum, de opostasiu. daemonum.

Octavum, de confirmatione Angelorum bonorum.

Nonum, de productione hominis quantum ad spiritum.

Decimum, de productione hominis quantum ad corpus.

Undecimum, de productione eius quantum ad totum coniunctum.

Duodecimum, de completione et ordinatione totius mundi consummati.

Pars III. Terlia pars, de corruptela peccati, habet capitula undecim.

Primum est de origine moli in communi.

Secundum, de primorum parentum tentatione.

Tertium, de primorum porentum transgressione.

Quartum, de primorum parentum punitione.

Quintum, de originalis peccati corruptione.

Sextum, de originalis peccati transfusione.

Septimum, de originalis peccati curatione.

Octavum, de origine peccatorum actualium.

Nonum, de origine et distinctione capitalium peccatorum.

Decimum, de origine et quolitate peccatorum poenalium.

Undecimum, de origine peccatorum finalium, quae sunt peccata in Spiritum sanctum.

Pers IV.

Quarta pars, de incarnatione Verbi, in qua sunt decem capitula.

Primum, de ratione, qua Verbum Dei debuit incarnar! vel decuit.

Secundum, de incarnatione quantum ad. unionem naturarum.

Tertium, de incarnatione quantum ad modum.

Quartum, de incarnatione quantum ad plenitudinem temporum.

Quintum, de plenitudine gratiae Christi quantum ad charismata in affectu.

Sextum, de plenitudine sapientiae in intellectu.

Septimum, de perfectione meriti in effectu.

Octavum, de passione Christi quantum ad statum patientis.

Nonut, de passione quantum ad modum patiendi.

Decimum, de passione quantum ad exitum passionis.

Pars V. Quinta pars, de gralia Spiritus sancli, habet capitula decem.

Primum, de gratia, in quantum est donum divinitus datum.

Secundum, de gratia, in quantum educit liberum arbitrium extra peccatum.

Tertium, de gratia, in quantum iuvat ad bonum.

Quartum, de ramiflcatione gratiae in habitus virtutum.

Quintum, de raimiflcotione ipsius in habitus donorum.

Sextuimn, de ramiflcatione ipsius in habitus beatitudinum et per consequens fructuum et sensui.

Septimum, de exercitio gratiae respectu credendorum.

Octavum, de exercitio gratiae respectu diligendorum.

Nonum, de exercitio graliae respectu agendorum, praeceptorum et consiliorum.

Decimum, de exercitio graliae respectu petendorum et orandorum.

Pers VI.

Sexta pars, de medicina sacramentali, cuius capilula sunt. (tredecim.

Primum est de Sacramentorum origine.

Secundum est de Sacramentorum variotione. 'T'ertium, de Sacramentorum numero et distinctione. Quartum, de Sacramentorum institutione. Quintum, de Sacramentorum dispensatione. Sextum, de Sacrumentorum iteratione.

Septimum, de constitutione et integritate. baptismi. Octavum, de integritate contlrmationis.

Nonum, de integritate eucharistiae.

Deciinum, de integritate poenitentiae.

Undecimum, de integritate unctionis extremae. Duodecimum, de integritate ordinis.

Decimum tertium, de integritate matrimonii.

Pars VII. Septima purs, de statu. finalis iudicii, habet. capitula septem.

Primum est de iudicio in communi.

Secundum, «e antecedentibus ad iudicium, cuiusmodi est poena purgatorii.

Tertium, de antecedentibus ad iudicium, cuiusmodi sunt suf fragia ecclesiastica.

Quartum, de concomitantibus, sicut est conflagratio ignium.

Quintum, de concomitantibus, sicut est resurrectio corporum.

Sextum, de consequentibus, sicut est poena infernalis.

Septimum et ultimum, de gloria paradisi.

— — A ———— —