Initium
ENARRATIONES
IN QUATUOR PROPHETAS MAJORES
D. DIONYSII
CARTUSIANI
ENARRATIONES PIÆ AC ERUDITÆ
IN QUATUOR PROPHETAS MAJORES
ISAIAM,
JEREMIAM (EJUSQUE THRENOS ET BARUCH),
EZECHIELEM, DANIELEM
II Petri I.
Non voluntate humana allata est aliquando prophetia :1 sed Spiritu Sancto inspirati, locuti sunt sancti Dei homines.
EX EDITIONIBUS COLONIÆ
PETRI QUENTEL, MDXXXIV; ITEM MDXLIII; JOANNIS QUENTEL, MDXLVIII; HEREDUM JOANNIS QUENTEL, MDLVII.
1901-1902
1903-1904
1906-1907
1908-1909
1911
1912-1913
1914-1915
1916-1917
1918-1919
1920-1921
REVERENDISSIMO IN CHRISTO PATRI, EIDEMQUE CLARISSIMO PRINCIPI AC DOMINO, D. ADOLPHO ARCHIEPISCOPO COLONIENSI, SACRI ROM. IMPERII PER ITALIAM ARCHICANCELLARIO, PRINCIPI ELECTORI, LEGATOQUE NATO, WESTPHALIÆ ET ANGARIÆ DUCI, DOMINO SUO CLEMENTISSIMO, F. THEODORICUS LOER A STRATIS, CARTUSIÆ BUXIANÆ PRIOR, S. P. D.
QUUM ante hos aliquot menses luctus ingens et tristis quædam desperatio pios omnes in celebri et antiqua Diœcesi Coloniensi, Præsul amplissime, miserandum in modum occuparet, eo quod tum, proh dolor! tota quasi libertate gregis Dominici, qui est plebs fidelium, improbi perturbatores, hæretici lupi rapaces, adeoque horum duces et signiferi monachi desertores, longe lateque virus suum omni peste exitiosius spargerent non absque gravi jactura animarum: en præter omnem spem subito gratissimus ad nos rumor advolat, Celsitudinem Tuam Archiepiscopum jam collapsæ propemodum Ecclesiæ Coloniensi, et Apostolica et Imperiali esse auctoritate præfectum. Tum vero, ita ut solet ejuscemodi ferme deploratis in rebus, quotquot genua sua nondum curvaverant ante Baal, neque cognoverant altitudinem Satanæ, tanta sibi oblata, quam nec sperare quidem poterant, materia gaudiorum, e gravi desperatione cœperunt ad spem integram revocari: ita jam de Celsitudine Tua, nihil non dignum honore tuo ac munere, quæ jam tum felicissime bene meritus obibas, nihil non accommodum rebus suis, nihil non denique jamjam ruituræ, ni Deus tulisset opem, Reipublicæ Coloniensi denuo instaurandæ maxime idoneum, pollicebantur. Contra vero, quod nulli sanæ mentis esse potest ambiguum, ad tantam, tam inopinatam rerum vicissitudinem ac mutationem dolor vehemens ac metus incredibilis (ut semper timet, teste Sapiente, sæva perturbata conscientia2) erectos atque sublatos prospero nefandorum conatuum suorum successu animos hæreticorum incessit, qui jam in ipso suæ navigationis fervore et lætissimo cursu, adversis flatibus ad infelicem atque calamitosam prorsus conditionem rejicerentur. Non enim poterant non vehementer suspectam habere Celsitudinem Tuam, quam vel eo potissimum nomine in alterius, heu! male seducti, locum subrogari noverant, quod fides in te esset integra, vita irreprehensibilis, justitiæ et æquitatis amor, cultus denique virtutum omnium: unde nihil æque illis poterat certum esse atque persuasum, quam eum in quem tot sua dona Deus optimus maximus abundantissime contulisset, suis esse conatibus maxime obluctaturum. Ita ergo ex una eademque re ad alios lætitia immensa, ad alios dolor incredibilis rediit: dum et pii venisse sibi servatorem propugnatoremque, impii vero hostem acerrimum oppugnatoremque certis caperent indiciis, nec dubiis colligerent argumentis. Psallebat tum Ecclesia fidelium gratulabunda et ovans: Nisi quia Dominus erat in nobis: quum exsurgerent homines in nos, forte vivos deglutissent nos. Torrentem pertransivit anima nostra; forsitan pertransisset anima nostra aquam intolerabilem. Benedictus Dominus, qui non dedit nos in captionem dentibus eorum. Laqueus contritus est, et nos liberati sumus. Quid vero ecclesia impiorum? Quid illi? nisi quod olim Palæstini, quum Arcam Domini ad castra plebis Israeliticæ adductam ex illorum insolito clamore didicissent, videlicet: Væ nobis, væ nobis! Venit Deus in castra. Revera namque venit Deus in castra Ecclesiæ suæ Coloniensis, quam pene deseruisse videbatur, quando te illi nimium perturbatæ et afflictæ Pastorem et Episcopum dedit, cui et ingenii affatim ac eruditionis suppeteret ad perspiciendos revincendosque errores, et animus itidem atque facultas non deesset ad reprimendos coercendosque ausus temerarios ac insultus impotentes hominum seditiosorum. Hic jam amplissimus nobis pateret campus laudum tuarum, ornatissime Antistes, in quo et alias versati sumus pro modulo nostro: sed nulla potest verior laus esse, quam ea quæ, licet sileant omnes, ipsa se prædicat, ipsa se cernentium oculis pectoribusque insinuat, qua te abunde divitem gratulamur, dum tot tantisque et fortunæ et corporis et animi bonis, omnibus admirabilis occurris, ut tametsi non desint qui tuas celebrare laudes appetant, omnes tamen se huic provinciæ impares fateantur, vincatque meritorum ac fortunarum tuarum materia dives, ditissimam licet quamlibet felicis ingenii facultatem. Quod ut citra assentationem dicimus, ita Deum obnixe precamur, uti hæc in te bona non conservet modo ac tueatur, sed augeat etiam et amplificet ad laudem suam, ac populi sui gregis tibi crediti ac omnium nostrum profectum et utilitatem. Nihil enim æque optandum, nihil perinde precibus a Christo optimo maximo contendendum esse videtur, quam ut ea, qua cœpisti, fide, integritate, zelo, constantia, ab erroribus vindices Ecclesiam tuam; hostes sanæ fidei, maxime monstruosum atque deterrimum illud hominum genus, apostatas monachos, servos libidinum suarum et voluptatum mancipia, totis viribus arceas ab ovili tuo; atque eos demum, quoad ejus fieri poterit, verbi Dei sacramentorumque administrationi præficias, ad eos sacrorum curationem deferas, qui et persuasione sint Catholici, et moribus incorrupti. Ita nimirum fiet, et quidem haud grandi negotio, ut si qui etiamnum a veritate dissentiant, citius resipiscant, et abstersa ac profligata quandoque ab interioribus mentis suæ obtutibus vastissima pestiferi dogmatis caligine, ad lucem redeant, tanto eam fidelius ferventiusque amplectentes, quanto se hucusque ab ea longius aberrasse perspexerint. Nam quis nesciat plerosque non tam malitia, quam quodam humanæ mentis errore ac cæcitate prolapsos, utpote callidissimorum hominum fallacissimis abductos sermonibus, ut qui simplices sint rudesque Scripturarum? Quibus profecto eo major est impendenda miseratio, quo se ipsi miseros esse nesciunt. Hac vero in parte quam te fidum, quam sincerum, quam strenuum præbueris, novit totus pariter orbis Christianus, novit potissimum tuæ Ditionis provincia, quæ se e luporum faucibus ereptam cumprimis gratulatur benignitate ac providentia Dei, zelo ac sollicitudine tua. Nec te patrem patriæ appellare dubitat, quæ post Deum optimum maximum atque Cæsaream Majestatem uni tibi
Ps. cxxiii.
I Reg. iv, 5-8. debere se novit salutem suam; uni tibi acceptam fert eam, qua fruitur, pacem et restitutæ fidei sinceritatem. Itaque laudent in te alii generis nobilitatem, quæ certe illustris est et præclara admodum; alii dignitates, honores, eruditionem suspicentur: nos paternam in te fidem, pietatem vere Christianam, pectus inviolatum ac solidum carius amplectimur, suavius exosculamur, libentius prædicamus: quod illa quidem etiam impiis adesse possint, uti et insunt quamplurimis; his autem non nisi bonus præditus esse queat. Vide nunc, colendissime Pater, quid nobis de Celsitudine Tua exspectare liceat, præter ea quæ jam summa laude tua, utilitate publica, communi omnium gratulatione experti sumus. Vide quantum nobis de Ecclesiæ Catholicæ unitate, ejusque castissimis ritibus ac institutis (quibus nec ipsi Apostoli, si adessent, puriora traderent), quod quidem in te est, instaurandis, conservandis, tuendisque nobis haud temere promittamus. Atque ut interim piissimis conatibus tuis et nos qualemcumque commodemus operam, jam ante dedicatum nomini tuo Dionysii nostri in quatuor Prophetas majores explanationum Opus pium juxta ac eruditum, denuo Tuæ Præstantiæ nuncupamus: utpote quæ nulla re æque ac munere litterario oblectari fertur, cuique sapientia auro carior et antiquior est. Et quidem quod ad Dionysium attinet, scripsit is in utrumque Testamentum luculenter et docte. Verum ubi scriptura est obscurior, aut sensus abstrusior, id quod in Prophetis maxime usu venit, ibi etiam explicatior ac fusior est adhibita elucidatio. Enimvero familiare hoc illi ubique est, quo intellectu difficiliora occurrant, eadem accuratiori studio reddere clariora illustrioraque: nec ubi trepidant alii, in plerisque Scripturæ locis hærere. Nec tamen solum, quem vocant, litteralem sensum explicuisse sat habet: quin et mysticum ac reconditum illum pro materiæ ratione vel fusius vel contractius adjicit. Est præterea et hoc illi in omnibus scriptis suis frequens et assiduum, ut ubicumque vel parva sese offert occasio, non modo ad vitæ correctionem Lectorem stimulet, sed affectum quoque illius, in Dei optimi maximi sincerum amorem verbis ad pietatem maxime accommodis, id quod perpaucis contigit, erigat, invitet, inflammet. Quod unum facile argumento esse potest, illum, tametsi ingenio ac memoria polleret incredibili, magis tamen divinitus illustratum et unctum, quam ab homine doctum fuisse. Posteaquam enim vicesimum ætatis exegerat annum, mox post Magisterii titulum ac divinarum studium Litterarum novus sese tyro obtulit in excubias Domini, factus Eremita Cartusianus. Unde nimirum colligere est, eorum quæ postea suopte (quod dicitur) Marte composuit, aut nihil aut parum certe ab homine eum percepisse, sed partim ex superni illustratione Numinis, partim naturalis ingenii dexteritate. Enimvero tantæ ille puritatis, tam inviolatæ innocentiæ fuit, ut nihil absurdum sit dicere, a Spiritu potius divino, quam homine doctore, eum fuisse institutum. Ad hæc sanctæ ac irreprehensibilis vitæ erat, et pro contemplationis fervore, assiduitate, excellentia, haud raro totus ad superna extra sese rapiebatur, et nonnunquam etiam cœlestes habere revelationes meruit. Ceterum quod philosophorum omnium, maxime veterum, quod præterea sacræ Theologiæ nulla eum secreta fugerunt, contulit id ei et lectionis assiduitas, et ingenii fertilissima ubertas. Maxime vero id in eo admirandum, imo et stupendum est, unde tempus illi suppetere potuerit tot exarandi libros, tamque immensa volumina, quæ citra omnem dubitationem cujusvis etiam ecclesiastici scriptoris, atque adeo ipsius etiam Augustini, quamvis numerosam operum multitudinem facile numero vincant, ipsiusque insuper sacræ Scripturæ, theologorum item philosophorumque sententiis (quos illum antea legisse necesse est) fortissime sint communita, corroborataque. Quæ nisi manu illius, quod character proprius testatur, hodieque conscripta, revisa identidem atque correcta exstarent, quis unquam crederet monachum unum satis superque precibus Horariis aliisque suæ professionis debitis absolvendis prægravatum, tot tam insignium solidorumque voluminum monimenta, posteritati donare potuisse? Est eapropter miraculi ei loco tribuendum (si legendi, scribendi, orandi in eo exercitia singulatim spectentur), tantum cuivis horum vacasse, ut impossibile videatur operam dare potuisse reliquis: imo non potest non maximam habere admirationem, ut vel uni horum tantum sese accommodare potuerit, qui in tribus simul, id est quolibet horum, multo fuit copiosissimus. Neque enim rarum id illi fuit, ut integras noctes precibus incumberet; neque itidem inusitatum, ut complures horas a sensibus abstractus, corporeque rigidus ac immobilis perdurans, in cœlestibus commoraretur. Adde quod adeo sacræ Scripturæ animum applicuerat, ut sæpenumero etiam cibum capere oblivisceretur. Unde et doctissimus ille Cardinalis Nicolaus de Cusa, eruditionem illum cum pietate conjunxisse animadvertens, a monasterio abstractum, socium sibi aliquandiu adhibuit. Toto vero hoc tempore, quo illi vir Dei aderat, nihil neque lectioni Scripturarum, neque cultui spiritus detraxit, nec minus in ejus curia, quam in monasterio solitus esset, Deo divinisque operam dabat. Hoc unum isthæc ei libertas contulit, ut quod alias neutiquam licuisset, vetustas librorum officinas cœnobiaque inviseret. Et est hoc in illo prorsus admirabile, quod quidquid uspiam alienis iisdemque raris ex codicibus lectione collegerat, non aliter atque ad tabulam signasset, tenaci memoria retineret. Porro quod ad stilum ejus attinet, is minime est affectatus, sed simplex, planus et scholasticus. Verba ejus, tametsi minus interim Latina ac polita, vehementia tamen et efficacia sunt, vim quamdam legenti afferentia. Ea tempestate vixit, qua genus omne studiorum sola barbaries occuparet. Itaque sæculo illi stilum quoque accommodavit, multo haud dubie Latinius elaboratiusque, quod ad dictionem pertinet, scripturus, si in hæc nostra tempora incidisset. Atque eruditionem illius nihil opinor Celsitudini Tuæ commendare attinet, quam lectio ipsa, si modo sedula sit, cuivis poterit vel maxime testatam exploratamque reddere. Neque vero adduci possum, ut credam Celsitudini Tuæ minus esse perspectum, qui sacræ Scripturæ, librorumque omnium et auctorum soles esse longe studiosissimus. Quare judicium tuum magis ipsi sequimur, tuam de illo sententiam, quantique illum feceris, nosse cupientes. Scimus certe a multis gravibus alioqui et doctis viris hunc non absque laude multa et legi et efferri: at Tuam nos maxime omnium æstimationem probamus, qui non eruditione modo, verumetiam auctoritate vales. Ceterum ex hujus in Prophetas exegeseos, quam Tuæ Celsitudini dedicamus, lectione facile conjectura assequi poteris, quid item in ceteris Scripturis possit. Enimvero quum Prophetæ isti admodum obscuri sint, æquius hinc, perspicuane an secus ejus sit explanatio, æstimari potest. Tuæ itaque ad altiora evectioni gratulabundi occurrentes, quid deceat Episcopum, quid tibi placeat, ipso hoc munere declaramus. Neque jam conditionis nostræ certe vilissimæ, neque præstantissimæ Dignitatis Tuæ, cui nihil a nobis idoneum, nihil dignum offerri possit, immemores sumus. Verum enim, ut Celsitudinem Tuam haud dubitanter compellare auderemus, Tua nos invitavit nota omnibus modestia atque humanitas, qua freti, haudquaquam metuimus hoc, licet exiguum, munus, licet ab infimis oblatum homuncionibus, contemptum iri. Sed ne longior sim, et hunc Dionysium nostrum, et me meosque fratres Cartusianos Colonienses filios tuos, Tuæ Celsitudini humillime commendo, precorque Deum optimum maximum ut diu te nobis sanum et incolumem servet, atque post fallacissimæ hujus miseræque vitæ labores et ærumnas, ad quietissimum beatæ vitæ perennisque beatitudinis portum sua clementissima misericordia ac pietate perducat. Valeat, colendissime Præsul et Princeps clarissime, Celsitudo Tua felix semper et inclyta. Datum in Cartusia nostra Buxiana, altera Junii. Anno salutis MDXLVIII.
ENARRATIO
IN ISAIAM PROPHETAM
ENARRATIO
IN ISAIAM PROPHETAM
Footnotes
Chapter 1 of 84