Articulus 4
ELUCIDATIO CAPITULI TERTII : VÆ, CIVITAS SANGUINUM.
CONSEQUENTER Ninivitarum scelera describuntur. Væ, civitas sanguinum, id est, væ temporalis vastitatis atque æternæ damnationis imminet tibi, o Ninive, quæ es urbs sanguinem fundens injuste, et operibus sanguinis plena; universa mendacii, id est mendaciis omnino intenta; dilaceratione, id est prædarum et pauperum oppressionibus, plena. Vel dilacerationes dicuntur intestina mala mutuæ dissensionis inter cives: quod est futuræ propinquæ destructionis indicium, quum dicat Salvator, Omne regnum contra se divisum, desolabitur.1 Non recedet a te rapina, id est, alios spoliare non desines, quousque id poteris. Vel sensus est, quod Chaldæi non cessabunt bona ejus diripere, donec omnino demoliti fuerint eam.
Vox flagelli, id est sonitus percussionis qua alios afflixisti, et vox impetus rotæ, et equi frementis, et quadrigæ ferventis, id est sonitus impetuosæ motionis rotarum et equorum ad bellum frementium, et quadrigarum per quas alios devastasti, et equitis ascendentis, id est hominum ascendentium equos, vel consurgentium contra alios, et micantis gladii, et fulgurantis hastæ, id est sonitus politorum gladiorum splendentiumque hastarum, et multitudinis interfectæ, id est cadaverum a Ninivitis occisorum: qui et multos filiorum Israel jugulaverunt in Ninive diebus Tobiæ;2 et gravis ruinæ, qua alios oppressisti; nec est finis, id est numerus faciliter computabilis, cadaverum, quæ exstinxerunt et interfecerunt Assyrii, quorum principales fuerant Ninivitæ, qui quos per potentiam superare non poterant, fraudibus dejecerunt. Omnia itaque mala hæc fuerunt in Ninivitis. Idcirco Et corruent in corporibus suis, id est, etiam ipsi a Chaldæis occidentur, cadetque unus super alium, propter multitudinem fornicationum spiritualium Ninive, id est idololatriæ, quoniam teste Hieronymo, omnium gentium a se victarum idolis Ninive ministravit; carnalium quoque fornicationum, quia in omnibus serviebant libidini; meretricis speciosæ et gratæ, id est Ninive, quæ suis amatoribus placuit, et omnibus mundi ornamentis fulgebat, et habentis maleficia, id est opera magorum, ariolorum, maleficorum, quos intra se continebat; quæ vendidit gentes in fornicationibus suis: id est, per avaritias suas, et ut voluptatibus satisfacerent, vendebant gentes sibi subditas in servos atque ancillas; vel, ut alii dicunt, posuerunt decoras puellas et juvenes forma egregios, quos ceperant, pro pretio in prostibulis; et familias vendiderunt in maleficiis suis: de quibus jam dictum est.
Deinde tantorum vitiorum annectitur pœna: Ecce ego ad te, o Ninive, dicit Dominus exercituum; et revelabo pudenda tua in facie tua, id est, faciam te a Chaldæis nudari, sicque verecundiora tua patebunt, et ostendam gentibus tibi adversantibus nuditatem tuam, et regnis ignominiam tuam, id est confusionem et derisionem. Et projiciam super te abominationes tuas, id est, debitas punitiones propter detestabilia opera tua, et ea quæ aliis intulisti, jam patieris; et contumeliis afficiam te, id est, Chaldæis te tradam, qui te ignominiose tractabunt; et ponam te in exemplum, id est, tam dire te corrigam, quod alii terrebuntur, et punitionem tuam pro exemplo suscipient, ne et ipsi patiantur similia. Et erit: Omnis qui viderit te in tanta miseria positam, resiliet a te, id est, fugiet, nec tibi auxiliari præsumet, et dicet: Vastata est Ninive. Quasi dicat: Quum talis ac tanta capta sit civitas, quis non formidet? Quis commovebit super te caput ex compassione? id est, quis condolebit tibi? quasi dicat, Pauci aut nemo. Caput, secundum Hieronymum, non habetur in Hebræo; sed Hieronymus addidit propter evidentiam faciendam in sensu. Unde quæram consolatorem tibi? id est, tanta erit desolatio tua, quod non poterit tibi consolatio impertiri; nec digna es consolatore, quæ in tua potestate nullius miserebaris; nec socium tuo luctui præparasti, quæ noluisti consortem habere regnandi.
Denique quod Ninive fuerit destruenda, ostenditur per locum a majori. Numquid, o Ninive, melior, id est numero civium major sive potentior, es ab, id est quam, Alexandria populorum, id est civitas Ægypti sic dicta, plurimum populosa? Quæ olim vocabatur No; sed quum a Chaldæis destructam diu postmodum ædificasset Alexander Magnus, nominavit eam Alexandriam. Unde Nahum propheta non ait, Alexandria; sed Hieronymus in commento suo ostendit, quod loquitur de urbe hac, et sic in textu positum est, Ab Alexandria: quod aliqui ab Hieronymo asserunt factum; verumtamen in suo textu ita non ponit, ut intuentibus constat. Quæ habitat in fluminibus, id est inter flumina. Sita est enim inter Nilum ex una parte, et mare ex altera parte, et lacum Mareoticum. Aquæ in circuitu ejus: cujus divitiæ sunt mare, id est ea quæ per mare deferuntur ad eam; aquæ muri ejus, id est fortitudo ipsius tanquam muri: ita quod Alexandria tam muris quam aquis protegitur. Æthiopia fortitudo ejus, id est, Æthiopes fuerunt ei confœderati et auxiliarii, et Ægyptus, id est, ceteræ urbes Ægypti fuerunt ei præsidio, quoniam ipsa fuit illarum metropolis. Et non est finis divitiarum et fortitudinis hujus urbis: per quod designatur eximia abundantia, non absoluta infinitas. Africa et Libyes fuerunt in auxilio tuo, o Alexandria. Sed et ipsa in transmigratione ducta est in captivitatem, id est, non obstantibus omnibus jam prædictis, Alexandria a Chaldæis capietur, et populus ejus transferetur seu occidetur. Nabuchodonosor enim rex Babylonis cepit hanc urbem, quando vastavit Ægyptum. Parvuli ejus elisi sunt in capite omnium viarum. Chaldæi namque ex crudelitate nec parvulis pepercerunt, sed in capitibus platearum eliserunt eosdem; et super inclytos ejus, id est nobiles Alexandriæ, miserunt Chaldæi sortem, qui quos captivos acciperent; et omnes optimates ejus confixi sunt in compedibus, id est graviter vincti.
11 Et tu ergo, o Ninive, inebriaberis, id est, calice similium pœnarum ad plenum potaberis, et eris despecta, quæ alios despexisti, ut impleatur in te illud Isaiæ : Væ qui spernis, nonne et ipse sperneris ?3 Quum fatigatus desieris contemnere, contemneris. Chaldæi etenim sine reverentia tractarunt Alexandriæ cives. Et tu quæres auxilium ab inimico : id est, in tantam necessitatem devenies, ut a gentibus te odientibus quæras contra Chaldæos subsidium. Aliqui enim tempore angustiæ quærunt facere amicitiam cum his cum quibus paulo ante discordiam habuerunt, ut tunc succursum impendant. Sed non facile inveniuntur tempore adversitatis præsidia quæ non erant requisita tempore prosperitatis aut merita. Omnes munitiones tuæ, id est muri ac pugnatores tui, ac cetera tua auxilia, erunt sicut ficus cum grossis suis, id est, primi temporis ficibus comparabuntur; si concussæ fuerint, cadent in os comedentis : id est, quemadmodum tales ficus seu grossi, facili motu moventur et dejiciuntur, ut manducentur; sic tuæ munitiones a Chaldæis impugnatæ, dejicientur ac devorabuntur. Ecce populus tuus, o Ninive, mulieres, id est effeminatus, formidolosus, et impotens, Chaldæis non valens resistere, in medio tui. Inimicis tuis adapertione pandentur portæ terræ tuæ, id est, portæ tuæ et urbium terræ tuæ, scilicet Assyriorum, aperientur Chaldæis, et eis pandentur ad introeundum; devorabit ignis vectes tuos, id est, ferreas clausuras consumet : per quod insinuatur vehemens fore incendium Ninive.
Aquam propter obsidionem hauri tibi, id est, de potu provide tibi, o Ninive, propter vallationem hostilem tibi instantem. Hoc et sequentia aliqui ironice proferunt, ad innuendum quod nulla provisio Ninivitis prodesset. Exstrue munitiones tuas, id est turres muri. Intra in lutum, et calca, id est, lateres confice, et propugnacula effice, et subigens tene laterem, id est, lateres serva ad ædificandum ea quibus proIbi comedet te ignis, id est, aliqui tuorum incendentur. Vel per ignem quælibet dira afflictio designatur. Peribis gladio Chaldæorum, ita quod quidam tuorum gladio occidentur; devorabit te gladius, ut bruchus devorat fructus. Congregare ergo ut bruchus, multiplicare ut locusta : id est, populus tuus congregetur in unum, et in quamcumque multitudinem poterit, colligatur et augeatur, ut se ad repugnandum disponat; nil tamen proficiet, quoniam a Chaldæis superabuntur. Bruchus autem et locusta solent in magna multitudine in unum confluere. Plures fecisti negotiationes tuas, quam stellæ sint cœli, id est, infatigabiliter congregasti divitias per diversas atque innumerabiles mercaturas : quæ hyperbolice, id est per excessum, dicuntur excedere numerum siderum, ad insinuandum multitudinem mercationis tuæ et cupiditatis insatiandæ. Bruchus expansus est et avolavit, id est, natis sibi alis, extendit se ad avolandum. Custodes tui quasi locustæ, id est invalidi ad præservandum te a malo captivitatis : sicque expandes te per modum bruchi ad fugiendum a facie Chaldæorum; et parvuli tui quasi locustæ locustarum, id est, in maxima multitudine sunt, sicut locustarum genimina, quæ dicuntur ἀττέλεβοι, quæ locustæ considunt, id est, pariter sedent, in sepibus in die, id est tempore, frigoris : torpent enim in frigore, et in sepibus colligunt se, ut a frigore abscondantur, quantum possibile est, quia a frigore faciliter moriuntur. Sol ortus est, et avolaverunt, id est, calore solis recepto, quasi reviviscunt et avolant, et non est cognitus locus earum, ubi fuerint. Non enim manent indicia pristinæ consessionis, sed aër intra se clauditur. Per hoc significatur, quod Ninivitæ ceterique Assyrii, timore, ut frigore quodam, torperent ac latitarent, deinde in captivitatem volarent aut fugerent. Dormitaverunt pastores tui, o rex Assur : id est, duces et consules tui, o rex Assyriorum, qui regnasti in Ninive, dormierunt somno morg-
17
18 tis a Chaldæis occisi, et cessaverunt tibi dare consilium, atque ignavi effecti sunt; sepelientur principes tui. Minus dicit, et majus significat, id est, crudeliter occidentur, et irreverenter sepelientur, quemadmodum de rege Juda Joakim loquitur Jeremias: Quia sepultura asini sepelietur.4 Latitavit, o Ninive, populus tuus in montibus, timore Chaldæorum se abscondens in locis difficilis accessus atque sublimis situs, ut procul viderent si hostes venirent, et non est qui congreget, id est, adunet eos, ut facto exercitu rebellent Chaldæis.
Non est obscura contritio tua, id est, destructio tua aperta est, et omnibus nota, pessima est plaga tua, id est pœnalissima et insanabilis. Omnes qui audierunt auditionem tuam, id est formam destructionis tuæ, compresserunt manum super te, non ex compassione, ut dictum est, et quia subjungitur: quia super quem non transiit malitia tua semper? id est, jugiter a tua fundatione alios crudeliter afflixisti, in tantum ut pene nulla natio tuæ pravitatis vexationem evaserit. Compresserunt igitur manum super te, complosis manibus tuæ dejectioni congratulando, insultando et applaudendo, paratiores tuam calamitatem gravare, quam alleviare. Potuit tamen accidere, quod multi, audita Ninive demolitione, doluerunt, non illi compatiendo, sed sibimetipsis timendo, desperantes se posse Chaldæorum evadere manum, a quibus tam famosissimam urbem audierunt vastatam.
Expositio spiritualis.
DENIQUE juxta spiritualem intelligentiam, ut dictum est, per Niniven designatur hic mundus in maligno positus, cujus amicitia inimica Deo est, in quo quidquid est, aut est concupiscentia carnis, aut concupiscentia oculorum, aut superbia vitæ.567 Unde quæ in hoc capitulo ad litteram dicta sunt de culpa et pœna Ninive, ad totius mundi culpam et pœnam tropologice referuntur. Quod quomodo fieri queat, non prosequor propter prolixitatem vitandam, et quoniam ex superioribus pro magna parte patescit; sed aliqua breviter dicam, tangendo magis quam explicando.
Væ, civitas sanguinum. Hæc est ecclesia malignantium, congregatio reproborum, generatio mala, vitiis plena, mendaciis dedita, per schismata et hæreses aliaque facinora dilacerata: a qua non recedit rapina, quum ipsi se invicem spolient, fallant, depauperent; et dæmones de cordibus illorum spirituales divitias rapiunt, imo et naturales perfectiones animæ tollunt, ita quod lumine rationis non utens, passionibus ducitur, bestialiterque versatur.
Porro, in hac civitate, non Dei, sed Babylonis, est Vox flagelli, id est sonitus tribulationum, quibus justos affligunt [maligni], vel se mutuo tribulant.8 Inter superbos enim semper sunt jurgia, et impii quasi mare fervens, quod quiescere non potest.9 Et vox impetus rotæ, id est inordinatæ evagationis: quia non stabiliuntur in Deo, sed undique evagantur, juxta illud Psalmi, In circuitu impii ambulant;1011 et, Deus meus, pone illos ut rotam; et equi frementis, id est tyrannorum; et quadrigæ ferventis, id est mali vehiculi quod quatuor principalibus animæ passionibus trahitur, nisi per rationis censuram frenentur, videlicet delectatione et tristitia, spe et timore; et micantis gladii, et fulgurantis hastæ, id est, apparentis prosperitatis ac deceptoriæ delectationis, quibus velut hasta ac ense animæ impiorum necantur ac fodiuntur. Creaturæ etenim factæ sunt in muscipulam et laqueum pedibus insipientium.12 Est quoque in ea vox multitudinis interfectæ, id est peccatorum, qui vitam gratiæ amiserunt, et in mortem peccati per tentationem illapsi sunt, et gravis ruinæ a spiritualibus ad carnalia, a virtutibus ad vitia, ab imperio Christi ad regnum diaboli: et quanto est anima præstantior corpore, tanto gravior est ejus ruina quam corporis. Nec est finis cadaverum, id est corporum vitiosorum: quæ dicuntur cadavera, quoniam animæ a quibus informantur, sunt mortuæ coram Deo, nec ab eis aliquid spiritualis virtuosæque vitæ participant. Propter quod scriptum est: Corpus mortuum est propter peccatum; et, Dimitte mortuos sepelire mortuos suos. Corruent in corporibus suis, id est vitiis carnis: si enim secundum carnem vixerimus, moriemur; propter multitudinem fornicationum meretricis speciosæ et gratæ, id est earum cum quibus nunc fornicantur. Qui enim fornicatur, in corpus suum peccat; et qui conjungitur meretrici, unum cum ea corpus efficitur. Unde et Salomon: Favus, inquit, distillans labia meretricis; novissima autem illius, amara quasi absynthium. Ipsa enim est fovea profunda, et rete diaboli.
Ecce ego ad te puniendum, dicit Dominus exercituum; et revelabo pudenda tua, id est inhonesta ac turpia opera, in facie tua: id est, tam stricte et evidenter ulciscar tua peccata, quod per experientiam scies quid feceris. Et ostendam gentibus nuditatem tuam, id est spiritualem paupertatem. Istud fit interdum in sæculo isto, sed maxime fiet in futuro judicio, quando Judex cœlestis cunctis ostendet scelera reproborum. Omnis qui viderit te, resiliet a te. Tunc enim justi omnino separabuntur loco, voto, ac præmio ab injustis, quibus nunc corporaliter admiscentur. Nunc quoque multi applaudunt miscenturque malis, quorum quum viderint plagam, se subtrahunt, atque terrentur. Quis commovebit super te caput? Unde quæram consolatorem tibi? In die quippe judicii non erit tempus compassionis et consolationis, sed lætabitur justus videns vindictam. Numquid melior es ab Alexandria populorum? Quum aliqua particularis congregatio prava et sæcularis, stulte secura est, nec timet judicium Dei, sed suis in viribus fidens, præsumit et jactat se non perituram, proponamus ei in exemplum aliam congregationem perversam, numero et potestate majorem, a Deo propter peccata sua plagatam, atque dicamus: Numquid melior es, etc.? id est, sicut illa, ita et tu prorsus peribis.
Ecce, o munde et immunde, populus tuus est sicut mulieres, id est carnalis, mollis, vitiis delectationibusque succumbens; et effeminati dominantur tibi. Inimicis tuis pandentur portæ terræ tuæ: id est, sensus corporis tui incustoditi sunt, ita quod dæmones ingrediuntur per eos, et mors per fenestras ingreditur. Dum enim sensus per rationem non gubernantur, innumerabilibus vicibus hauriunt mortem; et toties dæmonibus aperiuntur, quoties ad culpam inducunt. Ideo sanctus precatur Psalmista: Averte oculos meos ne videant vanitatem; et alius, Sepi aures tuas spinis, et noli audire linguam nequam. Devorabit ignis vectes tuos: id est, ossa corporis ardor libidinis vorat, et ad æternam flammam perducit.
Deinde mundo consulitur: Aquam sapientiæ salutaris et rorem gratiæ, propter obsidionem, qua ab invisibilibus vallatus es hostibus, hauri tibi devotis precibus de fontibus Salvatoris, de ore prædicatoris, de sacris Scripturis, de fonte Sapientiæ increatæ. Exstrue munitiones tuas, id est, virtutes robora, et spiritualia arma assume; intra in lutum, id est, corpus tuum adspice et guberna, et calca illud, ut obediat rationi; tene laterem, id est firmitatem virtutum, et petram quæ est Christus. Et nisi hæc feceris, comedet te ignis, peribisque gladio tentationis.
Custodes tui, id est principes et prælati, quasi locustæ, id est inefficaces et bestiales, te non protegentes, sed simul secum ad infernum trahentes. Tales enim merentur iniqui habere præsidentes ab eo qui regnare facit hypocritam propter peccata populi, qui dat regem in furore suo et principes in indignatione sua. Parvuli tui, id est inferiores, quasi locustæ locustarum, quæ considunt in sepibus in die frigoris. Sic isti tempore adversitatis et tribulationis, paulisper retrahuntur et cessant a malis, domique resident. Sol ortus est, et avolaverunt, id est, die prosperitatis radiante, et timore malorum sublato, discurrunt, vagantur, transgrediuntur ut ante.
13
Is. III, 4.
Jer. IX, 21.
Ps. CXVIII, 37.
Eccl. XXVIII, 28.
14
Is. XII, 3.
I Cor. X, 4.
15
17
Job XXXIV, 30.
Osee XIII, 11.
Rom. VIII, 10.
Matth. VIII, 22.
Rom. VIII, 13.
I Cor. VI, 18, 16.
Prov. V, 3, 4.
Ibid. XXIII, 27.
Ps. LVII, 11.
Dormitaverunt, scilicet somno torporis et negligentiæ, pastores tui, id est vicarii, o rex Assur, id est, magne prælate, qui alios habes tibi subjectos pastores velut vicarios, et tibi in vitiis similes sunt, sicque oves dispereunt; sepelientur principes tui in inferno cum divite epulone;13 latitavit populus tuus in montibus, id est, in superbiis se abscondit a gratia Dei, et in superioribus suis stulte confisus est. Non est qui congreget eos in ovile Christi. Messis quidem multa, sed operarii pauci.14
Non est obscura contritio tua, pessima est plaga tua. Peccata enim mundanam conversationem habentium, qui peccata sua quasi Sodoma prædicant, sunt aperta, et damnatio horum est æterna.15 In præsenti quoque conteruntur, omne esse gratiæ amittendo: et in hoc pessima plaga cæduntur, quod non castigantur a Deo in vita præsenti, sed in adinventionibus suis dimittuntur, atque futuris suppliciis reservantur.16 Omnes qui audierunt auditionem tuam, id est damnationis tuæ sententiam, Ite, maledicti, in ignem æternum, compresserunt manum super te, divinæ justitiæ applaudendo, tuamque damnationem approbando. Istud erit in die judicii, quando electi judicabunt cum Christo.17 Quia super quem electorum hominum non transiit malitia tua semper? Nempe a principio mundi reprobi afflixerunt electos; et Abel esse renuit, quem Cain malitia non exercet. Per hunc modum purgantur electi: quo facto, reprobi projiciuntur in ignem gehennæ, quemadmodum filio castigato, jactatur virga in flammam. Non ergo propter injurias ad impatientiam concitemur, sed in omnibus summi Judicis benignissimæ dispensationi gratias referamus, qui est super omnia Deus sublimis et benedictus in sæcula. Amen.
Footnotes
Chapter 4 of 4