Expositio hymni

IN eo fit ad Christum, Dei Filium, oratio, est; ut ingruentis tempore noctis nos custodiat, quo placidam in eo quietem capiamus; animas nostras itidem et corpora in sua protectione constituat, et ab hoste maligno salva, illæsa incontaminataque conservet.

Auctor creditur beatus pater Ambrosius. Carmen iambicum dimetrum non exactum.

AFFECTUOSISSIMUM hymnum hunc, ex præconiis Dei ac sacris precibus eminenter contextum, compuncte ac fervide proferamus.¹

Christe, qui lux es et dies. Hoc satis diffuse expositum reor super primum versum hymni illius: Splendor paternæ gloriæ, etc. Noctis tenebras detegis, id est, manifestas caligines errorum ac vitiorum, tenebrasque noctis exterioris facis cognosci: ita ne metuantur, quoniam reale nil sunt nec aliquid positivum, idcirco nocere non queunt; et tempore noctis Deus et angeli sancti nobiscum non minus sunt quam in die, nec sine illorum permissione invisibiles hostes tangere valent pilum capitis nostri. Lucisque lumen crederis, id est, tu, Christe, « crederis » esse unicus Filius Patris, Deus de Deo, « lumen » de lumine: ut prætacto loco expositum est; lumen beatum prædicans, id est, proprio ore et per tuos Apostolos et alios Sanctos eras docens et prædicans humano generi superbeatissimum « lumen » increatum, æternum, videlicet Deum Patrem (juxta illud Joannis: Pater, manifestavi nomen tuum hominibus), imo et totam Trinitatem, dicendo:² Docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti.³ Vel « lumen beatum », id est lucidissimam beatificam Dei visionem (Hæc est, inquiens, vita æterna, ut cognoscant te verum Deum), vel lumen gloriæ (de quo Psalmista dicit Deo:⁴ In lumine tuo videbimus lumen), lumen quoque fidei ac sapientiæ salutaris.⁵

Precamur, sancte Domine. Totum quod sequitur oratio est, quæ spiritualiter dirigi potest ad Christum, generaliter quoque ad superdignissimam Trinitatem, quæ est unus Deus ac Dominus. Itaque « precamur », o « sancte Domine », defende nos ab omni periculo mentis et corporis et ab omni tentatione carnis ac dæmonis, ab omni imaginatione phantastica, vana, stulta ac puerili, protectione tua divina, ope atque custoditione angelica, meritis ac precibus sacratissimæ Virginis ac totius Ecclesiæ triumphantis ac etiam Ecclesiæ militantis, et per dona gratiæ tuæ, in hac nocte, imo et die sequenti ac toto tempore incolatus præsentis, quod totum nox est comparatione diei æternitatis ac luminis gloriæ, præsertim luminis increati ac suæ beatificæ fruitionis.

Sit nobis in te requies, id est requies ordinata, tibi accepta, requies quoque contemplationis tui et tranquillitatis internæ, requies etiam corporalis repausationis et somni convenientis, ne, ut in hymno ad Vesperas est rogatum, hostis invidi dolo, pavor quietos suscitet, sicque illud Isaiæ impleatur in quolibet nostrum :⁶⁷ Requiem dabit tibi Dominus, et implebit splendoribus animam tuam. Quietam noctem tribue, ut nec propriis phantasiis ineptis nec hostium fraudibus inquietemur.

Ne gravis somnus irruat, id est, non cadat in nos somnus immoderatus, totaliter deprimens mentem ab elevatione ad Deum, impediens eam ad tempus, etiam post evigilationem, ita ut nec cito nec pure neque faciliter possit se ad Deum erigere et de gravamine somni ac phantasiis excutere; nec hostis nos subripiat, id est, ad illicita nos non rapiat, fallat, subducat; nec caro illi consentiens, id est, nec appetitus sensitivus tentatori acquiescens, nos tibi reos statuat, id est, culpabiles reddat : non quod carni per se competat consentire, vel appetitus sensitivus aut vis cognitiva sensitiva interior sive exterior, citra rationis consensum ac deliberationem formalem aut interpretativam inducat peccatum mortale. Quod si ratio ex negligentia omiserit sensitivam vim refrenare ac debite regere, ipsa in culpa est.

Oculi somnum capiant, id est corporalem moderatum, virium reparativum; cor ad te semper vigilet actu, aut habitu seu dispositione propinqua ad actualem devotionem : imo frequenter etiam actualiter oret, meditetur, psallat, ac desuper illustretur et revelationem sortiatur in somno, in quo revelationes et oracula fieri solent, ut supra expositum est. Et super hoc dictum est in hymno ad Vesperas super illud, Dormire mentem ne sinas, et alibi.⁸ Unde et Sponsa fatetur, dicens in Canticis : Ego dormio, et cor meum vigilat.⁹

Dextera tua, id est gratiosa adsistentia tua, protegat, sicut jam in primo versu hymni hujus fuit expositum (unde orat Psalmista : resistentibus dexteræ tuæ custodi me ut pupillam oculi, sub umbra alarum tuarum protege me), famulos tuos qui te diligunt, hoc est omnes utriusque sexus fideles, ut nomine famuli designetur non sexus, sed servitus :¹⁰ omnes, inquam, « qui te diligunt » caritate infusa, ne ruant in culpam mortalem, qua caritatem amittant, neque in venialem, saltem frequentem, qua caritatis minorationem ac debilitationem sustineant, imo, te protegente, in ea crescant quotidie ; vel « qui te diligunt » naturali amore, quos digneris tueri, ne in mortali maneant ac pereant culpa, sed protinus pœnitendo, supernaturalem tui amorem, scilicet caritatem, obtineant.

Defensor noster, qui ais in Psalmo : In via hac qua gradieris, firmabo super te oculos meos.¹¹¹² Cui loquitur Jeremias : Tuere me ab his qui persequuntur me. Adspice nos oculo pietatis tuæ immensæ, approbationis tuæ piissimæ, quemadmodum orat Psalmographus :¹³ Adspice in me et miserere mei. Insidiantes, id est, adversantes ac dolose nocere quærentes nobis, nostram impediendo salutem, reprime, id est refrena, ut nihil in nobis proficiant adversarii tales. Guberna tuos famulos, id est, universos credentes dirige in viam salutis, etiam eos qui nondum serviunt tibi ex caritate, sed fide informi ac timore servili, ut ad caritatem te dirigente pertingant, quos sanguine mercatus es, id est, tuo pretiosissimo sanguine redemisti, id est exponendo vitam tuam corporalem, imo te ipsum pro illis in mortem, ut sæpe expositum est.¹⁴

Memento nostri, Domine, id est, ostende te jugiter memorem nostri, indesinenter, gratiose, magnifice nobis adsistendo per misericordiarum tuarum effectus, in gravi isto corpore, quod aggravat animam et¹⁵ deprimit intellectum, in tantum quod carcer ejus vocatur, juxta illud :¹⁶ Educ de custodia animam meam ad confitendum nomini tuo. Unde exclamavit Apostolus :

Infelix ego homo !¹⁷ quis me liberabit de corpore mortis hujus ? Multæ namque sunt corporis necessitates, quibus vacando, providendo ac satisfaciendo, anima a spiritualibus impeditur. Verumtamen corpus etiam in multis deservit dominæ suæ, utputa animæ, tanquam instrumentum ac medium ejus : nam quum anima sit finis

Qui es defensor animæ, quam ad imaginem et similitudinem tuam plasmasti, nec eam, quantum in te est, derelinquis, imo avertentem se et aversam a te variis modis revocas, per prospera et adversa, per instinctus divinos, angelicos et humanos, per Scripturas et terribilia gesta.

Hinc scriptum est : Diligis omnia quæ sunt, et nihil odisti eorum quæ fecisti ; parcis autem omnibus, quoniam tua sunt, Domine, qui amas animas.¹⁸ Idcirco tu ipse apud Jeremiam contestaris : Tu fornicata es cum amatoribus multis, tamen revertere ad me.¹⁹ Adesto nobis, Domine, in omni necessitate, indigentia, periculo, adversitate, angustia et eventu ; illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in mortem ;²⁰ aversum ac deviantem misericordissime reduc, robora, posside et custodi ; libera me et pone me juxta te, et cujusvis manus pugnet contra me, ut sic ex sententia gratus psallam :²¹²² A dextris est mihi Dominus ne commovear ;²³ et, Quum sedero in tenebris, Dominus lux mea est, et deducet me Dominus in lucem æternam ; somno quoque moderato refocillatus, confitear :²⁴ Ego dormivi et soporatus sum, et exsurrexi, quia Dominus suscepit me.

Igitur hymnum istum in Completorio, in consummatione Horarum, in fine divini Officii, cum integro et ardenti proferamus affectu, cum recollectione animi et compunctione prægrandi, recommendantes nos infinitæ pietati et gratiæ Creatoris cum ingenti et filiali fiducia. Nec quisquam tam intimoratus exstet aut negligens, ut ad dormiendum se ponat sine diligenti discussione conscientiæ suæ : imo unusquisque ante reclinationem hujusmodi, vigilanter recogitet et revolvat qualiter diem totum expenderit, quid boni omiserit, quid mali commiserit in eodem, qualiter in cibo, potu, colloquio, in divino Officio, in celebratione ac ceteris universis habuerit se, sicque pœniteat coram Deo, nec impunitum nec indisciplinatum se deserat, emendationem proponat firmissime ; Christi passionem, patientiam, humilitatem, constantiam, caritatem indelebiliter suis imprimat et infigat præcordiis ; atque in lecto tanquam in monumento reclinet se, memor sollicite qualiter paulo post recludetur in tumulo ; in pace in id ipsum obdormiat, orando aut meditando salubriter.²⁵

Porro, si contemplationis gratia ei collata sit, mentem erigat ad superbeatissimæ Deitatis intuitionem, quemadmodum Dominus Deus noster omnipotens naturaliter et superessentialiter bonus sit et bonitas pura, quomodolibet infinita, in se ipso intensive interminabiliterque perfectus, in quo omnis perfectio, infinita pulchritudo, immensa dulcedo, illimitata potestas, sapientia cujus nullus est finis, beatitudo et gloria sine termino et mensura.²⁶ In horum meditatione inflammetur ac delectetur mens nostra. Ad metuendum quoque, colendum eumdem totisque viribus honorendum viriliter accingatur. Postremo, supergloriosissimam Trinitatem sinceriter contempletur, vel saltem pro viribus speculetur qualiter Pater æternus se ipsum intuendo, intelligendo et quasi intra se exprimendo, sui ipsius conceptum ac Verbum intra se profert ac gignit, et ipsum Unigenitum suum superpulcherrimum, sibi prorsus æqualem, consubstantialem, similimum, superdeliciosissime, cum infinita complacentia, immenso amore, æternaliter, clarissime, suavissime, invariabiliter intuetur; conformiter Filius Patrem, atque uterque Spiritum Sanctum, et Spiritus Sanctus utrumque. Etenim mutua harum supervenerabilium, adorandarum, supersublimium Personarum intuitio, dilectio, fruitio, complacentia et dulcedo, incomprehensibiliter ac omniformiter est immensa.

Denique, quia ex creaturis ad Creatoris aliquantam agnitionem consurgimus, pensemus quid magnus ille theologus, divinissimus, sacratissimus Dionysius, de quarumdam mentium creatarum amore ac amoris ad Deum ardore locutus sit. Nonne septimo Angelicæ hierarchiæ capitulo, de seraphico summi angelici ordinis, dulci, quieto, æstuante amore deprompsit: Calefacientes nominantur, mobile enim eorum semper circa divina, et incessabile, et calidum, et acutum, et superfervidum intente et intime, sicut recalificans alia, etc.? Ecce si amor ille creatus ac finitus supremorum illorum spirituum angelicorum tam intensus ac vehemens est, ut non solum calidus et acutus, verum etiam superfervidus appelletur, qui utique amor infinite minor est, minus acutus minusque fervidus quam increatus ille mutuus amor supersanctissimæ Trinitatis; certum est quam incomprehensibiliter ac incomparabiliter tres adorandæ Personæ se invicem diligant, et idem patet de mutua earum intuitione plenarie comprehensiva, de mutua ipsarum superdulcissima et superdeliciosissima fruitione. Præterea, omnis ratio amandi se invicem, excellentissime et perfecte in ipsis consistit, videlicet bonitas, cognitio, propinquitas, unitio, communio. Unaquæque enim earum infinitæ est bonitatis et aliam plene ac limpidissime comprehendit, et Pater totam bonitatem suam et gloriam communicat Filio, atque uterque Spiritui Sancto; nec solum unitæ sunt, imo et substantialiter idem: ex quibus palam est dilectionem earum ad invicem omnifarie esse in infinitum superardentissimam et immensam.

In harum contemplatione mens vere devota, sinceriter reformata, deiformiter inflammata fide cum rationibus credendorum, purificatæ mentis intelligentia sublimiter decorata, interdum quasi mediam et condilectam ac coamplexatam experitur se ipsam, utpote rapta jam et absorpta in infinitas divitias gloriæ Dei, in æternæ lucis immensam abyssum, in regionem supersplendidissimam luminis increati.

Ad hanc aliquantulam futuræ beatitudinis prælibationem, degustationem, participationem conemur ac properemus, quæ ad mysticam spectant theologiam, ad doni sapientiæ complementum, ad apicem mentis in Deum totaliter transformatæ, ad divini amoris perfectionem unitivamque viam, ad quam non nisi per omnimodam privati amoris exstirpationem, per profundissimam humilitatem ac vehementissimam sui ipsius aspernationem, per sincerissimum zelum justitiæ ac boni communis præcordialem affectum, per cordis munditiam, conscientiæ puritatem, ac consimilia exercitia ad viam purgativam et illuminativam spectantia, pervenitur. In quibus omnibus exerceamus et actuemus nos strenue, præsentiam majestatis divinæ indesinenter pensantes ac totis viribus venerantes. Ad laudem et gloriam Omnipotentis, qui est super omnia Deus sublimis et benedictus. Amen.

FINIS EXPOSITIONIS HYMNORUM.

Footnotes

1. p. 115 B et a. ↩

2. Joann. XVI, 5, 6. ↩

3. Matth. XXVIII, 19. ↩

4. Joann. XVII, 3. ↩

5. Ps. XXV, 10. ↩

6. Is. LVIII, 11. ↩

7. p. 107 B. ↩

8. p. 106 C et s. ↩

9. Cant. v, 2. ↩

10. Ps. XVI, 8. ↩

11. Jer. XV, 15. ↩

12. Ps. XXXI, 8. ↩

13. Ps. CXVIII, 132. ↩

14. p. 127 A'. ↩

15. Sap. ix, 15. ↩

16. Ps. cxli, 8. ↩

17. Rom. vii, 24. ↩

18. Sap. xi, 25, 27. ↩

19. Jer. iii, 1. ↩

20. Ps. xii, 4. ↩

21. Job xvii, 3. ↩

22. Ps. xv, 8. ↩

23. Mich. vii, 8, 9. ↩

24. Ps. iii, 6. ↩

25. Ps. iv, 9. ↩

26. Ps. cxv, 5. ↩