Initium
CELEBERRIMIS, PERITISSIMIS, FIDEIQUE CHRISTIANÆ DEDITISSIMIS VIRIS, RECTORI, SACRÆ THEOLOGIÆ AC ALIARUM PROFESSIONUM DOCTORIBUS, LICENTIATIS, BACCALAUREIS, DISCIPULIS, CETERISQUE MEMBRIS OMNIBUS FLORENTISSIMÆ UNIVERSITATIS LOVANIENSIS : F. THEODORICUS LOER A STRATIS, CARTUSIÆ AGRIPPINENSIS VICARIUS, SALUTEM.
LONGE difficillimum inutilissimumque opus, præstantissimi doctissimique viri, poteramus videri conati, qui D. Dionysii nostri hucusque latentia scripta, jamque tineis et blattis prope consumpta, exsuscitaverimus, studuerimusque ingenti cum labore huic tam vano tamque turbulento sæculo exponere et commendare : nisi spes esset, aliquando tandem Christi gregem ad cor rediturum, nec semper pro veris falsa, pro piis impia, pro certis vana, ab impostoribus recepturum. Emergunt passim fructus qui de seminario hæreticorum nascuntur : nemo fructus non damnat, nemo non abominatur; probabile est tandem semina reprobaturos, quibus in tantum fructus displiceant. Proinde persuasum nobis est, quomodo aliorum temporum hæreses, ita et istas aliquando præstante Domino emorituras, et suamet malitia concisuras. Omnis enim furia se consumit ipsam. Fuerunt quondam Ariani, simulatione sanctitatis, potentia multitudineque istis longe superiores : at ubi sunt hodie? Fuerunt Manichæi, Pelagiani, Joviniani, Vigilantii et infiniti alii suis sæculis celebratissimi, sed quorum nomina paulo post non sine infamia et detestatione audirentur ac nominarentur. Confidimus et nos quoque per Dei gratiam brevi futurum tempus quo vulgo dicatur, Ubi sunt nunc monstra illa? quoque nefas sit, vel Lutherum vel Zuinglium, vel quemquam præsentium hæreticorum nominasse. Hoc sæculum quum certo speremus, exspectatam rerum mutationem læti præcurrimus, et divinum scriptorem opportune importuni studiosis benevolisque omnibus legendum aptavimus, pravorum hominum quorum adhuc bona pars superest, judicio nihil deterriti : tanquam in hoc potissimum provinciam hanc ceperimus, quo pateat eos passim in contemptum venire, et frustra hucusque contra sacrosanctam theologiam debacchatos; utque virtutem videant, intabescantque videndo. Iterum ergo reponimus bonis omnibus salutarem illum verbi Dei cibum, sine quo neque infirma anima curari, neque sana durare potest : non corruptum, quod hæretici faciunt, sed purum, integrum, sincerum. Et non mirum si multis insipidus præ hæreticorum pane videatur : suavis est enim, ut Salomon ait, homini panis mendacii. Sanus tamen est et salsus. Promittunt hæretici panem dare eumdem quem Christus, quum solam externam formam affingant, substantiam tollant. At in hoc nostro Dionysio nihil præter formam mutatum est. Quod olim per sanctos Patres et Prophetas, mox per se ipsum, ac novissimis temporibus per Apostolos, per sanctos Ecclesiæ doctores, per scholasticos theologos, præsentissimus Christus Ecclesiæ suæ tradidit, præbebit hic noster Dionysius. Idem ubique verbum Dei, idem panis, idemque potus, licet diversis tradatur modis, et exterior forma nonnihil varietur.1 Qui parvuli sunt, invenient maternum lac quod sugant; qui infirmi, olera reperient saluberrima; qui perfecti, solido pascentur cibo. Omnis ætas, omnisque conditio suum quæque cibum hic copiose reperient. Ovis Christi est aliquis? En pascua, en prata affluentissima quæ depascatur. Homo mortalis est aliquis? En manna de cœlo, en panem vitæ quo vitam consequatur æternam. Percussus est aliquis? Apud Dionysium nostrum et vinum consequetur et oleum. Suo studio, suo mirabili ingenio et diligentia incredibili omnia hæc in loca propria digessit. Multa sunt in Scripturis sacris occulta, et quæ non possit quivis statim deprehendere aut distinguere, sic ut quæ singulis conveniant, singuli inde sibi proprio marte consequi valeant: quod potissimum Dionysius noster, si ullus alius (absit invidia dicto) præstabit. Nihil enim in eo nisi ipsissimum verbum Dei, nihil nisi Spiritum Dei loquentem est reperire. Hic nobis propemodum videre videmur, invidos malevolosque obtrectatores æstuare animo, et jam dudum volvere secum quid possint adversus hæc vel in speciem objicere. Istorum enim studium est, si queant, subvertere; si nequeant, tamen extenuare quidquid in republica christiana sublime habetur ac in fastigio locatur. Scilicet vires ingenii acrimoniamque ostentant sua obtrectatione, quas in bonis optimisque exercere per animi pravitatem non possunt. Scholasticam theologiam suggillant blaterantque. Blaterabunt igitur, non Dionysio, non scholasticæ theologiæ, sed verbo Dei puro et simplici, ea quæ nos de theologia jactavimus, convenire. Quibus nos paucis satisfacturi, si modo satisfactionem ullam admittant, respondemus: Tractare quidem multos verbum Dei, sed omnes suo more; atque ut morum dissimilium sunt, ita longe dissimiliter. Nempe homo carnalis carnaliter, spiritualis spiritualiter idem verbum tractat: modo quis neget, quod erat verbum Dei, si carnaliter tractetur, vitiari, trahi in naturam aliam, fierique ex Dei verbo verbum hominis, ac plane cessare id esse quod fuerat? Ita tractant verbum Dei hæretici, ita animales homines, de quibus Apostolus loquitur: Animalis homo non percipit ea quæ sunt Spiritus Dei. Tale quiddam exprobrat et Galatis: Sic stulti estis, inquit, ut quum spiritu cœperitis, nunc carne consummemini. Est autem lex spiritualis, ita ut a Paulo nomen acceperit lex spiritus vitæ. Sic apud Joannem legislator Christus loquitur: Verba quæ loquor vobis, spiritus et vita sunt. Hinc fit ut solus ille qui perpetua expositione spiritualem et vivificantem sententiam sequitur, non perdat verbum Dei, quin verius extendat, locupletet et ornet. Non est enim supremus verborum cortex, puta syllabarum ac litterarum numerus, verbum Dei, sed quod iisdem significatur. Neque sonus edicti mandantis aut vetantis fieri aliquid, præceptum Dei est, sed Dei voluntas collatione Scripturarum et spirituali investigatione deprehensa. Neque testamentum Dei sunt externæ cærimoniarum, sacrificiorum aut sacramentorum formæ, sed abdita illa mysteria quæ solus potest spiritus oculus cernere. At ipsa scholastica theologia cui alii incumbit, quid venatur, quid docet aliud, quam verbi Dei intelligentiam, præceptorum ejus voluntatem, testamenti sui varia mysteria? In his commonstrat institutionem, ordinem, modum, rationem, formam, virtutem, fructum, eaque omnia ex sacrarum Scripturarum fontibus, ut plane in theologis impleatur quod Christus promisit: Flumina de ventre eorum fluent aquæ salientis in vitam æternam. Hoc autem dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum. Si autem facit hæc omnia scholastica theologia, quomodo erit a verbo Dei aliena? Quomodo separabitur? Annon est eadem aqua quæ ex fontibus derivata, crescit in latos fluvios, et lacus demum implet et maria? Annon est idem panis quem Christus in deserto frangit, Apostoli circumferunt, manducat plebes? Prorsus idem, quia et fragmenta quæ remanent, non alius, sed idem panis sunt. Verum qui panis in Christi manibus brevis est et modicus, fit multus in manibus discipulorum apponentium, plurimus vero in ore comedentium, et pro cophinorum mensura post se, imo ex se, fragmenta relinquit. Talis panis verbum Dei est, quod abbreviatum fecit Deus in manu Christi super terram: multiplicatum est per Apostolorum traditionem, et crescit quotidie in scholis, ubi apponitur, exsatiatisque omnibus, pleni cophini adhuc tolluntur. Hæc scholastica est theologia, quæ e verbo Christi nata, parentis sui non potest non referre naturam substantiamque. Idem est ergo verbum Dei, quod scholastica theologia, quodque Dionysius noster tradidit. Testantur hæc, commentariorum ejus in sacram Scripturam tam grandia tamque numerosa volumina. Testantur Sententiarum divini elaboratissimique libri: in quibus quid aliud christianus lector quam succum et medullam prope omnium quæ sancti Patres de fide et pietate christiana tradiderunt, reperiat? Et quemadmodum apiculæ exsucta floribus omnigenis mella inferunt alvearibus, ita ille quidquid uspiam apud Patres doctum, pium, utile et dignum quod disceretur legereturve futurum putabat, huc velut in alveare congessit, et plane visus est esse qualis ille qui dicebat: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo. A mandatis tuis intellexi, propterea odivi omnem viam iniquitatis. Sub umbra illius quem desiderabam, sedi; et fructus ejus dulcis est gutturi meo. Introduxit me rex in cellam vinariam, ordinavit in me caritatem. Et quum ille tantus esset, taliaque suo ingenio ac meditatione elaborasset, voluit tamen (ut Christo placeret) mundum latere, et secretos nostræ religionis secessus tanquam eremum adamavit coluitque: ubi hactenus quidquid congessit, ipso haud dubium ita ut fieret procurante, delituit suppressum et incognitum. Videlicet abhorrebat in publicum prodire, ne vel bonorum laude et assentatione (ut fit) in superbiam, aut pessimorum qui nihil non reprehendunt, obtrectatione in contentionem raperetur: utrumque sicut bonis studiis exitiabile exsecrabatur, quippe qui nihil pace et humilitate prius habuerit, nec voluerit unquam per infructuosa certamina, studiorum suorum temporisque interim dilabentis jacturam facere. Quum vero sit ille nunc beata in Christo vita perfunctus, adeoque extra eam sortem, ut vel assentatione aut maledicentia tangi et moveri possit, nos indignum rati tam pretiosum thesaurum diutius latere et tineis escam fieri, tot gratis exantlatos labores frustra perire, ac nullo piis hominibus esse usui, eumdem e situ et pulvere in nitorem, e tenebris in lucem, e carcere in liberas auras revocavimus.
Proinde hunc librum numero postremum, sed fructu primum, vestro patrocinio, qui omnium Germaniæ Universitatum estis florentissimi, subdimus. Quo enim magis hæretici sæviunt, hoc majores insignioresque patronos Dionysio duximus adsciscendos. Vos eum prono dignemini affectu suscipere, quum quod viri pietas et veritatis zelus vestrum mereantur patrocinium, tum quod vestro civi non minus debeatis, patriam suam tanto splendore illustranti. Genuit enim nobis virum tantum comitatus Hasbaniæ, in vico Rickel, haud ita procul ab oppido divi Trudonis: quæ regio licet hodie non sit ejus ditionis cujus est urbs vestra, tamen familiaritate principum et propinquitate loci, ejusdem vobiscum juris ac fortunæ videri potest. Quanquam quid opus est hac insinuatione, quum etiam si ignotissimus sit, remotissimisque ab urbe vestra locis ortus, ob eruditionem simul et pietatem debeat optimo cuique commendatissimus esse? Vobis autem eo magis, quod præter multarum rerum experientiam, qua nigrum ab albo discernere facile nostis, etiam ipsa natura det ut velitis. Id enim vulgo receptissimum simul et verissimum habetur, benigniorem vestra natione (id est Brabantica) nullam esse: quæ laus quo communior est universæ genti, multis etiam aliis virtutibus insigni, eo vobis aptissime et in primis applicatur, quorum urbs non modo semper habita fuit totius Brabantiæ caput, etiam ante vestram accessionem, sed habetur etiamnum hodie, et certe per vestram conjunctionem multo magis. Illud vero multis admirationi esse solet, quatuor insignes vestræ Brabantiæ metropoles, quatuor insignibus dotibus, at diversis, pollere: auctoritate Lovanium, magnificentia Bruxellas, divitiis Antuerpiam, fortitudine ac robore belli Ducibuscum; et tamen nullam earum, quantumvis possit, sua virtute adversus aliam intumescere, nullam præ se aliam contemnere vel æmulari, ut inter eas ne minima quidem sinistræ cogitationis suspicio sit. Videre licet et in exteris regionibus, quasdam civitates peculiaribus dotibus alias antecedere; sed talem tamque firmum benevolentiæ mutuæ nexum, qualis quantusque inter vos est, non licet: nam aut tacita invidia laborant, aut invidia in apertum odium prorumpente, se cum suis perditum eunt. Vobis longe alia mens est, quippe qui concordia neque prius quidquam neque antiquius habeatis, malitisque invicem alios alii benevolentia prævenire quam vosmet magnificare; potiusque id agatis, ut alii aliis quam maximis beneficiis devinciamini, quam ut præ illis videri velitis. Nam quid aliud præ se ferunt, ut e tam multis summæ inter vos benevolentiæ indiciis unum aliquid breviter memoremus, conventiones illæ quotannis apud vos agitari solitæ, aliis Germaniæ nationibus inauditæ, quibus collegia (non sacerdotum, sed civium) præcipuarum civitatum in unam aliquam ad id præstitutam confluunt, ibique ludis et spectaculis variis certant, idque solius amicitiæ, favoris ac festivitatis causa, nisi benevolentiæ summam vobis esse curam? Et quanquam hi conventus apud quosdam propter nimium sumptum male audiunt, ea tamen præcipua vestra laus est, quod amicitiam divitiis potiorem ducatis, quodque iis lætando potius quam tristando (id est, pace quam bello) uti malitis. Neque vero inter vos invicem solum benevoli estis, sed et exteri vobiscum agentes, hoc ipsum experiuntur: ut non ab re vulgo jam receptum sit, quemadmodum ante diximus, benevolentiorem gente vestra nullam esse. Et hac fama incitatus ego, vobis qui benevolentissimi estis, Dionysium nostrum offero, talem ac tantum concordiæ inter doctores qui super Sententias diversa scripsisse videntur, conciliatorem, ut vestra benevolentia perpetuo fruiturum confidam. Bene valete. Ex Cartusia Agrippinensi, ipso die S. Barnabæ, MDXXXV.
DISTINCTIONUM LIBRI QUARTI SENTENTIARUM DESCRIPTIO
COMPENDIOSUM MEMORIALE LIBRI QUARTI SENTENTIARUM
Liber quartus Sententiarum est de sacramentis ecclesiasticis et signis sacramentalibus, et de resurrectione mortuorum, extremoque judicio, et habet quinquaginta distinctiones.
DISTINC. 1 scilicet dicitur multipliciter, et quid sit.
Sacramentum scilicet a solis sacerdotibus, sed in necessitate a laicis.
Baptizati scilicet sacerdos: transsubstantiatur panis in corpus, et vinum in sanguinem Christi.
Conficiens oportet primo pœnitentem esse juxta qualitatem criminis.
Contritum legimus aliquibus fuisse peccata post hanc vitam in purgatorio.
Dimissa scilicet Matrimonium fuit in paradiso ante peccatum institutum in officium.
Conjugum scilicet est bonum Matrimonii : fides, proles et sacramentum.
Tripartitum scilicet cum ancilla aut libera contrahere potest, sed non liber cum ancilla.
Servus quis efficitur tam in coitu matrimoniali quam fornicationis.
Affinis scilicet pœnam dat Deus damnatis.
Justam scilicet sacramentorum novæ legis est Baptismus. primum id est confirmati accipiunt sacramentum a solis episcopis. firmi scilicet sacerdos non corpus Christi verum, sed species panis. frangit necessarium est hominem esse in corde, id est proposito confitendi. confessum scilicet peccata iterum quoad magnitudinem. redeunt scilicet tanquam causam efficientem requirit Matrimonium. consensum scilicet sibi invicem in Matrimonio debitum. reddunt scilicet in minoribus potest contrahere, non in majoribus. ordinatus quis efficitur tenens puerum ad Baptismum vel Confirmationem. et compater scilicet ultimam dabit Christus Deus. sententiam scilicet fit ex verbo et elemento.
Baptismus scilicet Christi nos reficit. corpus scilicet sacerdos conficit sicut bonus. malus scilicet sacerdos per claves spirituales. solvit scilicet oleo infirmorum. unctis dico fieri consensum per traditionem parentum et benedictionem sacerdotum. solennem scilicet uxores poterant habere antiqui patres. perplures id est votum privatum tantum impedit, sed solenne etiam dirimit. vovet scilicet omnes mortui et morituri. resurgent scilicet apparebit in forma servi. judex scilicet est Baptismus. triplex scilicet homines duobus modis. manducant scilicet appropinquat Deo per secundam tabulam. pœnitens scilicet quilibet accipit utramque clavem in consecratione. sacerdos ordinatis ab episcopo septem Ordines conferente. clericis scilicet aliquis aliquam ad contrahendum vario metu. cogit scilicet fuerunt personæ aliæ ante legem, aliæ sub lege, aliæ nunc. legitimæ scilicet cultu exsistentes non possunt contrahere. dispari scilicet resurgent homines. totique post resurrectionem Deus bonis et malis varias mansiones. tribuetque scilicet Baptismus a bono et malo. æque datur. scilicet corpus Christi est sub specie panis.2 scilicet omnibus debet esse vera pœnitentia. de peccatis. potest quis agere pœnitentiam veram. in fine. scilicet an possint conferri Ordines, sunt opiniones. a præcisis. scilicet fortunæ vel qualitatis non impedit, sed personæ.3 æqualis sunt vir et mulier ad celebrandum divortium causa fornicationis.4 aliquo consanguinitatis exsistentes quomodo contrahere possunt.5 scilicet diversa habent habitacula. defuncti. scilicet habebunt mali in inferno.6
EPITOMÆ
SINGULARUM DISTINCTIONUM LIBRI QUARTI SENTENTIARUM, CUM VERSIBUS MEMORIALIBUS CLARISSIMI VIRI ARNOLDI VESALIENSIS, THEOLOGIÆ ET TRIUM LINGUARUM PERITISSIMI, CANONICI QUONDAM METROPOLITANÆ ECCLESIÆ COLONIENSIS : PAUCIS, QUOS ILLE MORTE PRÆVENTUS NON ABSOLVERAT, A STUDIOSO QUODAM ADJECTIS.
Footnotes
Chapter 1 of 283