Prolegomena

theologica plus minusve ad invicem opposita. Hac aetate scribuntur Summae theologicae, quae dicuntur Summae prout integraliter tractant de ommbus. materiis ad theologiam pertinentibus et prout hae diversae matenae considerantur sub lumine altiorum principiorum et fidei et raTioriis*

In tertia periodo, scilicet moderna, theoiogia rursus fit praesertim po lemica et posrtiva contra protestantes, necnon apologetica contra rationahstas. Haec tertia penodus vocari potest critica seu reflexiva, et in hoc etiam apparet progressus theologiae, prout reflexio critica sequitur normahter cogmrionem directam. Ut dicit enim sanctus Thomas I* q. 7o a 8 • « saentia humana secundum viam acquisitionis vel inventionis/procedit a qmbusdam sxmphcter intellectis, quae sunt pzima principia. Et rursus m i vza judicu resolvendo redit ad prima principia, ad quae inventa exami- I nac ». Sic m hac tertia periodo magis critice cognoscuntur et defenduntur contra protestantes et rationahstas ipsa fidei fundamenta, seu fontes revelatioms, scihcet s. Scriptura et divina Traditione, et tunc constl-

T^Z llS fundmentales d Revelatione, de Ecclesia, de Loci» theologicis seu de methodologia sacrae theologiae.

In hoc jam apparet progressus theologiae, quae sicut arbor crescit tl^r ™tam *uJm renovat ex daigentiori cognitione fontium ex quibua tanquam ex radicibus procedit. huiuu»

ve„i,lI!,0^ndUmf * qU°d ^ sPlendoris temP°™ in historia theolograe aT P magnum Concilium. Sic post / Concilium Nicaenum ann. 325 contra anamsmum, fiorent saeculo IV et initio saeculi V Patre^ majores m ecclesm graeca, sanctus Athanasius, sanctus Basihus sanctus Gregonus Nazianzenus, sanctus Gregorius Nyssenus, sancTul Jolne* Chrysostomus. sanctus Cyrillus Alexandrinus, et in occidente 2 autem isti theologi sunt ^Z^^^XS^T sT* loJe lt:lCOnSiUm VaUcmUm ^b^TenovafL theo- f' J °sePh us Kleutgen S. J., Scheeben, Schwane, Hefele et inti ^ovatores thomismi ^Sanseverino, Cornoidi, S. J., Zigliara ft^ t c >

Leo XIII m pIunbus EncydiciS) ciatim in Enc * ^c e^ x valde commendat sancti Thomae doctrinam. *79 Ex hoc autem qu6d hae tres aetates aureae sacrae theologiae sequuntur

DE MOMENTO SUMMAE THEOLOGICAE SANCTI THOMAE 9 magna Concilia apparet quomodo Spiritus Sanctus dirigit> per vivum magisterium Ecclesiae docentis, progressivam dogmatis intelli gentiam m ordine ipsius fidei, et infra fidem ipsum theologiae progressum. Deus enim speciali providentia invigilat supra suam scientiam, scilicet supra theologiam, quae proprie est scientia de Deo ex divina revelatione procedens. Et e converso in his tribus generaiibus periodis magna concilia quodammodo praeparaia sunt per inquisitiones theologorum temporum praeparationis ; sic labor humanus est causa dispositiva et Deus Ecclesiam docentem assistens est causa principalis progressivae dogmatis intelligentiae in ordine fidei, et etiam consequenter ipsius progressus theologiae.

30 Notandum est quod in qualibet harum trium periodorum inveniuntur tempus praeparationis, tempus splendoris, tempus stationis sine progressu, tunc fiunt compendia et compilationes, denique venit tempus declinationis plus minusve profundae ut saeculum VII, saec. XIV, saec. XVIIL

In tempore splendoris apparet praesertim mirabilis diversarum theologiae functionum harmonia, ad quam non subito mens humana pervenire potest.

Generaliter enim in tempore praeparationis adsunt duae tendentiae ad. invicem quodammodo oppositae propter quemdam excessum in una vel altera parte, quidam verbi gratia exaggerant necessitatem speculationis ut alexandrina schola ; alii autem exclusive vacant studio positivo Sacraa Scripturae, ut schola antiochena. Item in medio aevo,saeculo XII,AbaeIardus plus aequo rationi tribuens in rebus fidei, in multos errores incidit, dum e contrario plures in schola sancti Victoris nimis mystice et non satis rationaliter procedunt.

In tempore splendoris e contrario, speciatim saeculo XIII, doctores perveniunt ad mirabilem et altam conciliationem diversarum functionum theologiae, quae simul tunc perficitur sub aspectu positivo, sub aspectu speculativo et etiam affectivo. Omnes enim magni theologi tunc scribunt commentaria in Sacram Scripturam, profunde doctrinam Patrum praesertim sancti Augustini cognoscunt, et eminent in sapientia seu alta mysteriorum intelligentia pro vita christiana fructuosissima.

Hoc apparet saeculo XIII, in quo tamen remanent inter majores theologos notabiles differentiae ingenii, inclinationis et methodi.

Sic sancius Bonaventura in suis operibus, sancto Augustino plerumque adhaerendo, platonicae philosophiae potius quam aristotelicae favet, voluntatem intelligentiae praeponit, et mysticae contemplationi prae theorica speculatione mcumbit. Eodem tempore sanctus Albertus magnus, valde versatus in rebus philosophicis, philosophiam aristotelicam ab erroribus commentatorum arabum expurgat eamque ad usum theologiae accommodat, tanquam instrumentum magis praecisum, exactum, quam platonica philosophia.

Sanctus Thomas denique, perficiens ea quae inceperat Albertns, ostendii valorem fundamentorum philosophiae aristotelicae circa primas rationis notiones et prima rationis principia, nec non circa principia constitutiva tumrerum naturalium, tum naturae humanae ; sic magis exacte determinat quodnam est objectum proprium intellectus nostri, et proinde auid superat omnino cognitionem nostram naturalem, imo cognitionem naturalem cujushbet mrellectus creati. Melius igitur quam antecessores anctus 1 homas dxstiflxxt rarionem naturalem a fide supernaturali, utramque tamen consocm vrt diversas theologiae partes miro ordine logico exposuit prout Aeologxa est de Deo m se, de his quae a Deo procedunt, et ad Deum ordmantur ; SJ.c omnes materias theologicas in unum corpus doctrinae" co lep, cum quahtatibus quae raro uniuntur, scilicet cum magna simp^

It^eZ^t ™c nornm magno rigore iogic° simui eensu maccessioiliLatis mysteni. Ideoque a Summis Pontificibus eius doctrma jugater summis laudibus celebrata est, et Leo Xlil in££dE Aeterm Patns scripsit : « Jamvero inter Scholasticos DoctVres SuS

SnXSitmav?r' w eminet Thomas Aquinas> ^Xs

21177 df°r6S SaCr0$ «Uia- summe ^eratus est ideo

^nellectum omnium quodammodo sortitus est >, Ulorum doctrinas velut dlspersa cujusdam corporis membra, in unum Thomas collegit e t coaRmen I S^aAf •? ma^~^is ita adauxit * <25£

« IlLT praeSldlum et decus meritoque habeatur....

« Illud etaam accedit, quod philosophicas conclusiones aneeHcus Doctor speculatus est in rerum rationilus et principiis, q„ae quam S patent et mfimtarum fere veritatum semina suo velut gremio conc^dunt a postenonbus magistris opportuno tempore et uberrinfo cum S ai

^htue^l^ exoruan sunt, arma mvictissima suppeditarit

In eadem Enc^/clica citantur clura t <*ctim,^o c ^ « praesertim, veluti cumulus, ^^™^ doctnna prae coeteris, excepta canonica, JbTZZrilSZ ( l } modum dicendorum, veritatem sententiarum t X L!T tenuerint, inveniantur a veritaris ♦ro™ • ' mmquam qui eam semper fuerit de v^Ttpe^us « ^ ******* *

^^^"SS^j^ *^ -lasticae prolapsus, inro^nit dT .m maJ°rum scil. post saeculum IV«m et V«m mcoepit aetas Patrum mmorum, a saeculo VI ad VFI

Jam quidem initio saeculi XTV Toavtiet r>u*,~ c * ' • stionibus metaphysicis a synthesi san^ AZ^I^^T^ fundat. Duns Scotus dissentit a sancto Thoma wLertZ l T* !• Admittit novam ***** scil. ^ ^^^^;

DE MOMENTO SUMMAE THEOLOGICAE SANCTI THOMAK II quam possibilem existimat inter distinctionem realem et distinctionem rationis, dum thomistae dicunt : distinctio aut antecedit considerationem mentis et est realis, aut eam non antecedit, sic rationis est, et non datur medium possibile. Hanc autem distinctionem formalem Scotus ponit quandoque loco distinctionis realis sancti Thomae, v. g. inter essentiam creatam et esse, inter animam et facultates, ac facultates inter se, sic viam aperit nominalismo. Quandoque vero Scotus ad realismum immoderatum tendit, prout hanc distinctionem formalem ponit loco distinctionis rationis sancti Thomae, v. g. inter attributa divina, et in eadem creatura inter diversos gradus metaphysicos,. v. g. inter animalitatem, vitalitatem, substantiam et ens. Proinde ens concipitur ut univocum, nam formaliter distinguitur ante considerationem mentis a substantia tum Dei, tum creaturae. Haec nova doctrinametaphysica non est, juxta thomistas, absque periculo pantheismi, nam si substantia creata et substantia divina sunt extra ens. prout ab eo formaliter distinguuntur a parte rei, tunc nihil sunt, quia extra ens nihil est ; et ens remaneret unicum1. Insuper per viam formalismi, scholastica decidit ad subtilitates et discussiones verbales.

2° Alia innovatio Scioti pertinet ad ejus voluntarismum ; sic tenet quod distinctio inter ordinem naturae et ordinem gratiae dependet a libero Dei arbitrio, ac si gratia non esset supernaturalis secundum suam essentiam, sed solum de facto. Ratione ejusdem voluntarismi, Scotus affirmat quod Deus potuisset aliam legem moralem naturalem statuere quoad officia inter homin.es, et sic posset revocare praecepta « ncn oecides, non furtum facies » ; sic Scotus viam aperit contingentismo et positivismo nominalistarum saeculi XIV2.

Eodem fere tempore Rogerus Bacon, eruditionis prodigium, non tamen a temerariis opinionibus liberum, passim cum contemptu loquitur de Aristoteiis philosophia, de Alberto Magno et sancto Thoma, quos pueros vocat.

Contra Scotum pro sancto Thoma scribit inter alios Thomas de Sution$ O. P. anglicus a patria dictus (f 13 10) in Commentariis super quatuor libros sententiarum. Sed defensionem doctrinae Scoti instituunt Petrus Aureoius 0. M., Antonius Andrea O. M., Richardus de Mediavilla O. M,,

Gerardus de Bononia, ord. carmelit. utriusque scholae opiniones conciliare nititur.

In toto saeculo XIV et ineunte saeculo XV paulatim theologia scholastica in discussiones saepe verbales, cavillationes et subtilitates inutiles decidit. Ratio principalis hujusce prolapsus fuit reviviscentia nominalismi, secundum quem universalia sunt meri mentis conceptus vel voces communes ; proinde ipsa natura rerum nequidem imperfecte cognosci potest, sive agatur de natura rerum corporalium, sive de natura animae, ejus facuitatum, sive de fundamento Tegis naturalis, aut de essentia gratiae et de ejus essentiali distinctione a natura nostra.

1. Cl Vacant, £iudes comparies sur la philosophie de saint Thomas et sur celle de Duns Scoi. Paris 1891, p. 25.

Sic negant isti principium : facultates, habitus et actus specificantur ab objecto formali. Quapropter nominales, praesertim Guiflelmus Ockam,

^jwu - » * . - — ' t — »»__ vnuaamus UCKam, sanam et altam doctnnam pnorum magistrorum despicientes, excidium solidae theologiae scolasticae praeparaverunt, et viam aperierunt erroribus Lutheri qm magistros nominalistas habuit in scholis civitatis Wittenberz Saeculo vero XV incoepit theologiae scholasticae instauratio cum llZl 2 Tu ^ V°CatUr thomistarom, cum

;'i"etan° °: % J534) thomisticae doctrinae egregius defensor, W v elut pnmus m schohs exphcavit Summam Theologicam sancti Thomae Joco Sententiarum ; eodem tempore Conradus Kollin O. P. (f 1536) qui commentana in eamdem Summam scripsit et Sylvester Ferrariensis 0. P.

Hi ultimi theologi viam paraverunt theologiae aetatis modernae, q uae cum saeculo XVI mcoepit, et prius debuit errores hujusce temporis confutare, scil protestantismum, baianismum et jansenismum, qui sunt attenuationes Lutheranismi et negant distinctionem essentialem irter ordi- mSr sjh inem gratiae> ac aduiterant t**^**

Ad confutationem horum errorum Iaboraverunt controversistae inter quos emment sanctus Robertus Bellarminus S. J. (f 1621) Sno ft

GoneMt' 2 » l6°4)' Joannes a sanct° ™oma f x6^ m operk sanc i T^ Carmdltanos Salmanticenses optima commenta3_ W_?t S ]?7ae sc7sf ^ ; in Societate Jesu, Toletus (f x596). Doctorf arSt (t l6°°)'ede Lug° (t l66°> *** ^erpretationem m^aLZ^ viL mediam tiiomistica de praedestinatione et gratia.

Hoc tempore in theologia positiva e Combefis, etc.

Thomassinu

?2 ™ Xymo theologxa a suo splendore paulatim decidit, adhuc e To X] BmUart' 6t ^ Lud- Gotti «™ e

Boctoris Ecclesiae.

tituluro cum floruerunt et dMnH_ r~ ^" i'wlllVtt cum speculativa, paulatim iectum LL Tt ConClhnm Vacanum maxime fovit theologiae pron mo^T P°s^™m «t agnosticismum, cujus fructus appLerC

ZZ^T° ^ ° 5 damnat°- Hk Summus Pon«fex «ta* Leo XII rursus valde commendat studium sancti Thomae operum et scribit

« Magistros autem monemus, ut rite hoc teneant, AqLaSm U ^m deserere praesertim m re metaphysica non sine magno dSL^TJT

£ Z 7Z:TZPY\ uti, eTlZs

%n jine. » (Hncy, Pascendt et Sacrorum Antistiium.)

Codex Juris Canonici tandem, ann. 1918 auctoritate Benedicti XV promulgato, dicit can. 1366, rn 2 : <x Philosophiae rationalis ac theologiae studia et alumnorum in his disciplinis institutionem professores omnino pertractent ad Angelici Doctoris rationem, doctrinam et principia, eaque sancte teneant. »

Hoc rursus dicitur in nova iege pro Doctoratu promulgata per Ency- clicam Pii XI Deus scientiarum Dominus.

Haec omnia testimonia sive Summorum Pontificum, sive theologorum qui semper ad Summam theologicam sancti Thomae recurrunt manifestissime ejus valorem et sdgnificationem proclamant,

Omnes cognoscunt opera recenter scripta circa Summam theologicam, ut sunt Commentaria P. Buonpensiere O. P., del Padro 0. P., P. Billot S. J., P. Mattiussi S. J., etc. et innumeri articuli periodicorum praesertim Revue Thomiste, Bulletin Thomiste, Revue des Sciences Philosophiques et Theologiques, Angelicum, Gregorianum, nec non multae monographiae circa hanc vel alteram partem hujusce Summae, et articuli plurimi in Diction* naire de Thiologie catholique et in afiis hujusce temporis Encyclopediis.

DE MEr rHODO SANCTI THOMAE speciatim de Straefura artieuloruni Summae Theologieae

Plures existimare videntur quod, antequam Cartesius Discursum de Methodo scriberet, philosophia traditionalis regulas Iegitimi processus mentis ad scientiam tum aedilicandam tum docendam nondum plene et exacte cognoscebat. Plures alii e contrario putant quod Cartesius, qui historiam et antecessores suos despiciebat, facillime potuisset apud ipsos veras regulas methodi invenire ; immo non desunt logici juxta quos scribi posset ad mentem Aristotelis et sancti Thomae discursus de methodo magis scientificus quam cartesianum opus. Vellem solum in hoc articuio breviter exponere principales lineas methodi sancti Thomae. Videamus primo, ad modum status quaestionis, quid de ea dicant plures hodierni, deinde examinabimus, quomodo solidum fundamentum hujusce methodi apud Aristotelem Angelicus invenerit ac ipse usus sit analysi in inquisitione inductiva, nec non synthesi in demonstratione, denique quomodo analysim et synthesim intime conjunxerit sub divinae contemplationis lumine.

1. — De diversis iudiciis circa hanc methodum»

Non desunt hodie qui dicunt : methodus sancti Thomae est nimis scholasiica et artificialis seu factitia,«<w satis historica et realis. Est, ut aiunt, methodus nimis a firiori, quasi semper per modum deductionis aut synthesis, non satis per modum inductionis et analysis, aut in ipsa analysi nimis abstracia est ; immo videtur quandoque confundere logicas abstractiones cum rerum realitate. Quidam, inconscienter nominalistae, hodie asserunt : « Sanctus Thomas loquitur quandoque de materia et forma, de essentia et exsistentia, ac si essent realitates distinctae1 ». — Certo quidem pro Angeiico, ut scimus, jam ante considerationem mentis, materia npn est forma, fessentia creata non est suum esse ; ideoque ante considerationem mentis materia distinguitur a forma, et essentia ab esse. Attamen forma et essentia non sunt, pro sancto Thoma, id quod est, sed id quo aliquid est , tale, nec sequitur quod sint solum entia rationis, et non quid reale 2. Sed multi hodierni nesciunt amplius distinguere inter abstractionem metaphysicam considerationis directae et abstractionem logicam considerationis reflexae* : ideo putant quod solum id quod est, est reale, scilicet ipsum stngulare concretum; proinde pro illis abstractum objectum non solum est «o« concretum sed non reale, sic essentia hominis, essentia virtutis, essentia societatis etc. non essent quid reale ; et tota metaphysica, non excepto contradictionis principio, ad logicam, ad abstractiones iogicas, ad ens rationis reduceretur, seu, ut aiunt, ad immoderatum intellectualismum sine realitate et vita. Non tamen auderent explicite dicere : « abstractum pnncipium contradictionis, scil. aliquid non potest simul esse et non esse non est lex entis realis, sed solum lex logica operationum mentis, ut sunt syllogismi leges ».

Ad istud extremum autem perduceret haec inanis objectio hodie satis diffusa.

Insuper plures dicunt : methodus sancti Thomae saepe procedit non secundum naturalem modum mentis, sed modo conventionali scholarum saecuh XIII, scilicet semper prius proponendo objectiones, tres saltem quae cum ma^ori fructu postea proponerentur ; nam initio mentem obnubilant potmsquam lucem afferant. Mirum est enim, addunt quidam, sanctum Thomam.pnus exponere errores, sub ista formula : « Videtur quod non » postea tantum veritatem, sub brevissimo auctoritatis argumento, longius autem modo theoretico, ac denique objectiones antea prooositas solvere

Ideoque nonnulli hodie, in philosophia et in theologia etiam speculaiiva, ab ista methodo, ut aiunt, nimis scholastica recedunt. Jam quidem

UeVc^es^ tTr^tls, ^ITIT ^it6s distinctes et opposees- •

3. Secundum sanctum Thomam (I Ssnt • rl <? o ^ ^ . a„ t>* ■ co^deratio directa metaphysici, quae 'vocatlr ^aXl^io, Zgt^&&£&.

der?W^!tiT • a-tUram s™Sln»m, v. g. iu essentiam hominis teffi deratio reflexa logici, quae vocatur secunda intentic 1 non attin£rit nhiprt,,^ „5„r»^L j «odum subjectivum quem habet in mente, v. g. iSSd^Sffi^S^ ahcujus praedicati aut subiecti, vel leges svllo«ismi Ttem ^fJZsT^^ * ,™ quando antecedit consideratLnem mentisS to/^fuSdo *am sld StS ^^Revera autem tempore Pii IX, ut patet ex XIII propositione Syllabi, piures dicebant : « Methodus et principia, quibus antiqui Doctores scholastici theologiam excoluerunt, temporum nostrorum necessitatibus scientiarumque progressui minime congruunt1 ». Immo quidam, non considerantes profundam differentiam inter modum procedendi sancti Thomae et methodum mere a priori seu syntheticam Spinozae, videbantur admittere methodum sancti Thomae et etiam sancti Bonaventurae ex abusu deductionis philosophicae ad rationalismum et pantheismum ducere, ut apparet ex propositionibus, quas sacra Congregatio Indicis subscribendas mandavit Augustino Bonnetty, anno 1855 2.

Nunc quidam a methodo sancti Thornae recedunt, praeeligendo methodurn historicam, non solum ad utiles et necessarias historiae philosophiae et historiae theologiae investigationes, sed plus minusve directe ad ipsam veritatem philosophicam aut theologicam cognoscendam. Hic modus procedendi jam quidem apparuit apud plures fautores evolutionismi idealistici, praesertim apud Hegelium, ac postea modo attenuato in multis modernorum operibus invenitur. Quidquid sit de his attenuationibus, haec methodus, ut videtur, sua propria natura tendit ad confusionem philosophiae cum ipsa philosophiae historia, et sic constituitur quaedam philosopkia hisioriae doclrinarum, plus minusve secundum evolutionismi placita.

Juxta hanc conceptionem, hodie non raram, inter omnia systemata, quae in tempore secundum evolutionem idearum apparuerunt, nullum est simpliciter verum, sed quodlibet est verum secundum quid, per oppositionem nempe ad alteram doctrinam antecedentem, seu ad aliud evolutionis momentum jam praeteritum ; v. g. thomismus, ut aiunt, fuit secundum quid verus saec. XIII per oppositionem ad doctrinam quorumdam augustinianorunr, quam superavit ; sed falsus est etiam non simpliciter sed secundum quid per respectum ad subsequens systema, quod altius est in evolutione idearum, sive ut antithesis, sive ut superior synthesis. Sic Scotismus postea veniens esset magis verus, vi ipsius progressus historici philosophiae et theologiae, quam sancti Thomae doctrina ; et quare non nominalismus Guillelmi Occam ? Item eclecticismus Suarezii, saepe inquirens viam mediam inter sanctunT Thomam et Scotum, esset synthesis adhuc perfectior et initium novi processus et progressus apud modernos.

Si ita esset, nihil esset simpliciter verum, nequidem principium contradictionis, saltem ut lex entis et rationis superioris, ut fatetur Hegei, a fortiori nulla ex definitiorfibus receptis esset simpliciter vera, et proinde ex nulla erui possent verae rerum proprietates. Non daretur verum nisi secundum quid, per respectum nempe ad statum actualem scientiae, et potius per respectum ad praeteritum jam superatum quam ad futurum ignotum. Imo ad cognoscendam veritatem relativam alicujus doctrinae, oporteret plene cognoscere antecedentia evolutionis momenta, quae conditiones apparitionis ultimi momenti fuerunt. Exempli gratia : ad cognoscen-

dum quid debeat esse hodie conceptio nostra. philosophica secundum intellectuales exigentias saeculi vigesimi, oporteret prius kantismum et hegelianismum transire, tunc rursus vitaliter cogitaremus thomismum, ut vere mentibus hodiernis proponi possit. Non tamen haec nova cogitatio esset simpliciter vera, sed secundum quid tantum, per respectum ad statum mentis saecuii vigesimi, sicut cogitatio sancti Thomae secundum quid vera erat saeculo decimo tertio.

Haec autem veritatis conceptio non videtur differre a conceptione modernistarum, qui dicebant : « Veritas non est immutabilis plusquam ipse homo, quippe quae cum ipso, in ipso et per ipsum evolvitur 1 ». Haec autem propositio, si velimus res profundius considerare, praesupponit immanentismum seu evolutionismum absolutum, secundum quem ut aiebat Pius IX in prima propositione Syllabi : « Deus reapse fit in homine et in mundo... ac una eademque res est Deus eum mundo et proinde spiritus cum materia, necessitas cum libertate, verum cum falso, bonum cum malo et justum cum injusto2 ». Equidem dictum est contra sanctum Thomam, ejus methodum, ac si ea non distingueretur a methodo Spinozae, ad pantheismum perducere ; et nunc nova methodus historica ad mentem evolutionismi ad oppositam pantheismi formam perducit. Spinoza enim omnia reducebat ad Deum immobilem, dum evolutionistae Deum reducunt ad evolutionem universalem, juxta eos Deus reapse fit in homine et in mundo et nunquam proprie erit, ut aiebat Renan.

Sic nihil esset simpiiciter verum, et nihil simpliciter falsum, non daretur nisi veritas relativa et falsitas relativa; solus relativismus esset absolutus.

Praedicta confusio historiae et philosophiae nec veri historici, nec veri phiiosophi desideriis respondet. Verus enim historicus vult ipsam historiam ex factis cognoscere, antequam constituatur incerta philosophia historiae, et verus philosophus desiderat quidem historiam philosophiae exacte cognoscere, sed non considerat doctrinarum posterioritatem in tempore quasi criterium seu signum earum veritatis relativae, ac si haec successio doctrinarum esset semper ac necessario ascendens evolutio, nunquam vero regressio et senectutis declinatio. Ex eo enim quod Scotus post sanctum Thomam venit, non sequitur quod ejus doctrina sit verior, et quod postea eclectismus Suarezii adhuc perfectior sit.

Uti quidem debemus methodo historica in historia doctrinarum, et hoc certe maxime juvat ad intelligentiam status et difficultatis quaestionis, ut habeatur quasi panorama solutionum alicujus magni problematis. Sed in ipsa philosophia uti debemus methodo analytico-synthetica ei propprtionata ; in theologia autem argumentis primo ex auctoritate sacrae Scripturae aut divinae Traditionis, aut etiam Sanctorum Patrum, secundo argumentis ex ratione, non negligendo, ut patet, historiam problematum eorumque solutionum.

DE METHODO SANCT2 THOMAE IJ

2. De fundamenfco methodi sanctf mt apud AristotelenK

Si autem ipsa sancti Thomae opera consideramus, videbimus quod

Boctor communis Ecclesiae historiam non despexit sicut postea Cartesius, sedt prout erat suo tempore possibile, usus est historia doctrmarunr., assumens quidquid verum inveniebat tum in philosophis antiquis, praeser- in Aristotele, tum in Patribus aiiisque Doctoribus Ecclesiae. Imrao satpe et cum summa perspicacitate utitur historia errorum, in mod:

conficiendi objectiones, prout ipsa Providentia errores permittit ut meiius ehicescat veritas, sicut permittit mala fieri ut majora bona eveniant

Si structuram generaiem articulorum sancti Thomae considerare volumus, in ea applicationem valde scientificam videbimus methodi, quz prius longe tractaverat ipse Angelicus in Commentario in Poslertora

Analytica Aristoteiis, ubi est sermo de venatione definitionis realis, per divisionem generis et inductivam ac comparativam inquisitionem dirle- rentiae specificae, et ubi agitur etiam de demonstratione sive a priori, sive a posteriori et speciatim de medio demonstrativo.

Dum quidam hodie dicunt : architectura Summae Theoiogicae est factitia, sicut ea quae in syncretismo eclectico heterogenea eiementa mechanice et quasi per accidens conjungit, notant non solum omnes

Angelici commentatores sed plerique hodierni historici, ut verbi gratia

Rmus Dnus M. Grabmann1 : Summam Theologicam esse a principio ad fmem toium organicum. Ordinatio enim trium partiurn, continens triginta octo tractatus, tria miilia circiter articulorum, et quasi decem millia objectionum, cum sumrna arte architectonica constituitui', secundum divisiones non accidentales sed in ipsa rerum natura fundatas* Et noo.

obstante tanta quaestionum complexitate, totum aedificium doctrinale, ut dictum est, simplex in sua magnitudine remanet, sicut Aegypti pyra- mides aut sicut gothicae ecclesiae cathedrales, quarum nequidem unum columen mutari potest quin destruatur perfectissima aedificii harmonia.

^ Sed quodnam est fundamentum methodi hujusce doctrinalis constructionis ?

Ad hanc arehitecturam profundius considerandam, animadvertendum esi quomodo generaliter conficiuntur articuli secundum technicam expositxoms scholasticae, quam servat sanctus Thomas, dum didactice procedit, scilicet in Summa Theohgica et in Quaestionibus disputatis, cfuamvis ab ea sese liberet in Opusculis et in Summa Contra Gentes, ubi saepe juxtaponit argumenta a iectore eligibilia, non expiicite distinguendo directa ab mdirectis, aut ea quae sunt ex propriis principiis ab his quae sunt cornmunibus.

Haec ars seu technica, quae quibusdam videtur nimis conveniionaiis*

INTKODUCTIO revera normali progressui intellectus respondet in investigatione philosophica aut theologica veritatis. Ad quid enim ponuntur semper initio articuli Summae Theologicae tres objectiones sub hac formula : « Videtur quod non »? Ad quid in Quaestionibus disputatis saepe incipit articulus per decem objectiones contra unam partem contradictionis et decem aut duodecim contra alteram ?

Quibusdam videtur, has objectiones potius post veritatis demonstrationem ponendas esse. E contrario secundum methodum Aristotelis et quasi omnium doctorum, initio exponendus est siatus quaestionis et punctus formalis difficultaiis solvendae, circa quem versatur proprie dubium methodicum, de quo locutus est Stagyrites muito ante Cartesium. et sapientius quidem, non dubitando scilicet de reali valore primorum rationis principiorum, sed objectiones scepticorum solvendo (cf. L IV Metaphysicorum).

Necessitas hujusce dubii methodici optime ostenditur a Sancto Thoma in Commento in 1. III Metaphysicae, c. i, lect. i : Dixerat enim Aristoteies ibidem : i Necesse est ad quaesitam scientiam nos aggredi primum de quibus dubitare primum oportet... Prius examinanda est difficultas, iTCopia, solvenda... » Circa hoc Angelicus ait : « Sicut ille qui vuit solvere vinculum corporaie, oportet quod prius inspiciat vinculum et modum ligationis, ita ilie qui vult solvere dubitationem, oportet quod prius speculetur omnes diificuitates et earum causas... Illi qui volunt inquirere veritatem non considerando prius dubitationem, assimilantur illis qui nesciunt quo vadant, ... unde non possunt directe ire, nisi forte a casu... nec possunt scire quando inveniunt veritatem quaesitam, et quando non... Sicut in iudiciis nullus potest judicare nisi audiat rationes utriusque partis, ita necesse est eum, qui debet audire philosophiarn, melius se habere in judicando si audierit omnes rationes quasi adversariorum dubitantium... Propter has rationes consuetudo Aristotelis fuit fere in omnibus libris suis, ut inquisitioni veritatis vel determinationi praemitteret dubitationes emergentes ». In hoc apparet spiritus criticus philosophi, nec est.quid parum bene cognoscere difficultatem solvendam. Ita procedendum est saltem pro magnis et fundamentalibus quaestionibus, alioquin vera difficultas problematis quandoque ignoratur fere usque ad ultima verba thesis, aut nonnisi obiter tangitur in fine, in ultirna objectione.

Status autera et diflicuitas quaestionis solvendae manifestantur ex oppositione solutionum quae jam ab antecessoribus datae sunt, seu ex oppositione argumentorurn pro et contra. Ita procedebat Aristoteles, et pariter sanctus Thomas praesertim in Quaestionibus disputatis, in quibus initio exponitur oppositio, ut ita dicam, inter thesim et antithesim, antequam mens, plene dimcuitatem solvendam cognoscens, ad synthesirn superiorem ascendat. Et haec est pars veritatis contenta in methodo •hegeliana, sed ab Hegelio adulterata. Sic auditores non sistunt in accidentalibus difficultatibus nec ponunt inutiles quaestiones, quae mentem distrahunt, sed bene punctum formalern difficultatis jarn ab initio attingunt. Ita construendae sunt theses ad rnentem Angelici et proptera initio ipse eas enuntiat modo interrogrativo : « Utrum «... non vero modo indicativo ;

nam plena solutio non invenietur nisi in fine, et saepe indiget multis propositionibus ut bene exprimatur.

In Summa Theologica, quia brevius procedit sanctus Thomas quam in Quaestionibus disputatis, sunt solum tres objectiones principaies, quandoque speciosissimae, et, in oppositum, argumentum sed conlra, quod plerumaue est argumentum ex auctoritate. Sanctus Thomas haec auctoritatis argumenta in Summa Theologica non evolvit, sed unum tantum affert, quandoque brevissimum, quia praesupponit ea quae dixerat in Commentariis suis circa Sacram Scripturam, speciatim in Evangelia et Epistolas, nec non in Catena aurea. Manifestum est quod hodie haec auctoritatis argumenta, praesertim in re dogmatica, evolvi debent, ut explicite et clare cognoscatur quidquid declaratum est ab Ecclesia tanquam a proxima fidei regula, et quonam fundamento in Scriptura et Traditione.

Corous vero articuli diversiinode constituitur secundum diversas quaestiones solvendas. Ut autem exponit Angelicus in suo Commento in librum II Posteriorum Analyticorum, c. i, Iect. i, quaestiones scientificae sunt quatuor, scilicet i) an res sit, v. g. an Deus sit ; 2) quid sit ; 3) an sit talis> v. g. an Deus sit liber ; 4) propter quid sit talis, v. g. prop ter quid seu quare Deus sit liber. Hae quatuor quaestiones sunt evidenter diversae. non obstante identitate formulae classicae in Summa Theologica : « Utrum hoc sit etc... »

Quaestio an res sit praesupponit quid nominis seu defmitionem nominalem id est vulgarem rei et ducit ad quaestionern quid siit sicut tertia qaaesiio an res sii talis ducit ad quartam : propier quid sii talis. In his omnibus, ut ibidem ait Aristoteles, praesertim considerandum est medium demo: strativum.

Quando corpus articuli respondet ad quaestionem an res sit} v. g. sm Deus sit, tunc, ut ait ipse Angelicus I^ q. 2, a. 2, ad 2, « necesse est accipere pro medio quid significei nomen » v. g. hoc nomen Deus. Id est : Beus sigmlicat primam causam incausatam ; atqui prima causa incausata ex^istit, nam onme quod fit habet causam et non est processus in infinitum m causis per se subordinatis. Ergo Deus exsistit.

Praesertim attente considerandum est quomodo sanctus Thomas respondet quaestioBibus quid sii et propter quid.

3- — Be veuatione induetiva Seiamtiomim.

guando auteis ponitur qnaestio qvAd sit, y. g. quid sit anima humana id S3t cantas vel fid^ agitur de venatione definitionis realis secundum ^bs statutas m 1. II Posteriorum Analyticorum, c. VI.U, lect. 7* t* 8uta «rtenditur qnod signincatum definitionis non potest demonstrari, uisi eicwm ^ &U? dUae definition^. q^arum una per causam finalem aut SSS*?0 c?a^at ratxonem propter quam alterius, sciUcet definitionis - -nuans ; ac definitur circuitus ckculi : figura cujus omnia puncta aeque distant a centro, quia generatur per revolutionem alicujus lineae rectae circa unum ex suis terminis. Sed, his casibus exceptis, definitio nequii demonstrari , nec a posteriori sicut exsistentia causae ex effectibus, nec a priori sicut proprietas deducenda ; definitio enim rei est ipsum mediurta ad demonstrandas proprietates, nec datur processus in infinitum. Si vero demonstrari nequit definitio realis, inquirenda est incipiendo a definitione nominali seu vuigari, quae determinat solum de quanam re est sermo. Transitus autem a definitione nominaii ad realem et essentiaiem fit, ut ostenditur in eodem libro II Posteriorum Analyticorum, c, XII, lect. 13-16,, per divisionem progressivam generis supremi usque ad genus infimum, et per ascendentem inductionem differentiae specificae, ex comparatione rerum similium et dissimilium1. Haec methodus inveniendi veras definitiones reaies et essentiales optime servatur a sancto Thoma. Dum plures auctores moderni, statim ab initio, proponunt definitiones quandoque vaide complexas, quasi per revelationem acceptas, non dicendo quomodo ad eas pervenerunt, saepe sanctus Thomas initio cujuslibet tractatus inquirit per plures articulos definitionem rei de qua est sermo, v. g. definitionem caritatis, ut est amicitia inter Deum et hominem ac virtus specialis et altissima, definitionem quatuor specierum justitiae, nempe aequitatis, justitiae Iegalis, justitiae distributivae, justitiae commutativae, definitionem prudentiae etc. In his articulis non inquirendum est medium demonstrativum, nam venatio definitionis non est demonstratio, sed in hac inductiva inquisitione saepe sanctus Doctor optimas observationes a£fert0 ut notavit v. g. in rebus sociaiibus R, D. Simon Deploige : Le Conflii de la Morale et de la Sociologie, 1913, p. 272 sq. Sic paulatim fit transitus a ratione naturali seu a sensu communt omnium hominum ad rationem philosophicam 2.

Haec venatio definitionis est magni momenti, ut patet, nam omnes demonstrationes proprietatum alicujus rei in ejus definitione fundantur, item divisio per se alicujus totius ejus definitione innititur, immo ex notionibus primariis recte statutis et inter se connexis habentur principia universalia, quae in ordine metaphysico sunt absque ulla exceptione vera. Sic v. g. sanctus Thomas profunde determinat distinctionem inter voluntatem antecedentem et voluntatem consequentem ex ipsa definitione voluntaiis, cujus objectum est bonum, quod est formaliter non in mente sed

3. Sie Aristoteies pervenit ad definifionem molus secundum habitudinem ad ens et ad divisionem entis per potentiam et actum ; sic motus fit intelligibilis secundum resolutionem ad enst quod est objectum intellectus ; dum e contra postea Cartesius (Principes, II, 25) defenit motum per respectum ad quietem, seu ad cessationem ipsius, ex quo nulla intelligibiiitas philosophica motus habetur. — Eadem methodo Aristoteles definivit animam, facultates, sapientiam, scientiam. prudentiam, artem, varias virtutes etc.

4. In rebus fidei in hoc transitu consistit progressus dogmaticus, scilicet a notione confusa ad distinctam, v. g. a notione confusissima animae humanae ad hanc : anima humana est corporis forma vere per se et essentialiter. In hoc enuntiatur animae non proprietas sed definitio prius confuse cognita, Si vero ex definitione hominis demonstratur quod homo est liber, tunc enuntiatur proprietas eius naturae intellectualis et est nova veritas distincta a definitione hominis. $aepe autem major labor requiritur ad venationem rectae definitionis quam ad deducendas ex ea proprietates rei.

in ipsis rebus. Dicit (I» q. 19, a. 6, ad 1) ; « Voluntas comparatur ad res secundum quod in seipsis sunt ; in seipsis autem sunt in particulari (hic et nunc). Unde simpliciter volumus aliquid, secundum quod volumus iliud consideratis omnibus circumstantiis particularibus, quod est consequenter velle ». Per oppositum, ut ibidem dicitur, aliquod bonum antecedenter volumus, dum fflud volumus non consideratis omnibus circumstantiis particularibus, sed prout absolute in se bonum est ; et hoc est secundum quid velle, et non simpliciter. Ex quibus delinitionibus sic statutis, sanctus Thomas ibidem hoc universalissimum principium eruit : « Et sic patet quod qmdquid Deus simpiiciter vultt fit ; licet illud quod antecedenter vult, non fiat » Haec autem duplex propositio virtualiter continet totam doctrinam sancti rhomae circa gratiam efficacem. Si enim praedictae definitiones voluntatis consequentis et voluntatis antecedentis valorem metaphysicum habent panter pnncipium in eis fundatum. Tunc nulium bonum etiam minimum et facilhmum hic et nunc evenit ex sola voluntate Dei antecedenti seu absque decreto voluntatis consequentis, cujus causalitas infallibilis' est

J™ tTl™ hUmf °Ptime SCrVet : * QlM^id Deus sin.plicite; ^ facSnt1 h^l anteCCdenter Vult> ™n fiat Si aliquod bonum consluen^ ^ ^ tali decreto vatantati.

.onsequentis, pnncipmm enunciatum a sancto Thoma non esset amplius

^t^sr- ett tota t s doctrina de praesdentia « * i nei consequenti rueret ipso facto. Non habens valorem metaohvsinim esset in ordine philosoDhL 1, * ordlnavit; Haec doctnna nulhus valoris

4- — De medio demonstrativo.

sanctus Thomas solvit quaestioLt exPIlcandi ™nt articuli, in quibus Unius quaestionexn PropUr al7T tlv "* ** *** * ^ ^ m°dum mcorruptibilis <id est an et pronter 2 > Utmm anima humana sit «t Kber. utrum fides sit certTssmTa f «uptibilis) , utrum homo

Propter quid passio ChrZ ZT*' Solius ^ «t creare, an et naeriti, etc. Tunc enim, z?So££Z SaIutem Per mod™

J.vera demonstratione et on^T^^ f^ncxpiis sed ex pr0priis Undet u S°lum eX ^mmunibus ttv,s sive ex sola ratione siZ Z L UltmiS articulis ProPrie demonstra- mZhm denionstrativum ' a« J f 6t.ratione' ^quirendum est fraesertim

VUm' 1Uod est Wasi clavis aurea articuli.

Titulus articuli dat duos terminos ipsius conclusionis, scil. minorem terminum et majorem ; assignandus est terminus medius, quo alii duo uniri possunt in conclusione scientifica, quae assignat « rationem ob quam res est et non potest aliter se habere ». Est ipsa aristotelica deiinitio scientiae j.

Quandoque autem sanctus Thomas in compositione corporis horum articulorum incipit a majore et per minorem descendit ad conclusionem, ita ut facile sit ponere argumentum in forma ut medium demonstrativum appareat. V. g. Ia q. 75, a. 6 : Utrum anima humana sit incorruptibilis : Omnis forma simplex et subsislens est omnino incorruptibilis. Atqui anima humana est forma simplex et subsistens. Ergo... — Item Ia q. 45, a. 5 : Utrum solius Dei sit creare : Oportet universaltssimum effechim in universalissimam et supremam causam, id est in Deum, reducere. Atqui ipsum esse, quod absolute producitur in creatione, est universalissimus effecUis inier omnes. Ergo producere esse absolute, non in quantum est hoc vel tale, seu creare, soli Deo pertinet.

Saepe etiam sanctus Thomas incipit a minore, cujus subjectum jam datur in titulo et erit subjectum conclusionis. Sic per minorem ascendit a subjecto tituli ad medium demonstr ativum . Postea enuntiat majorem, cujus subjectum est idem medius terminus et cujus praedicatum est magnus tituh" terminus, conjungendus in conclusione cum minori termino. Sic saepe processus articuli est per minorem ascensus ad medium demonstrativum, et descensus per majorem ad conclusionem. Verbi gratia, I&2lae q. 2, a. 8 : utrum beatitudo hominis consistat in aliquo bono creato. Respondet enuntiando primo minorem : beatitudo est bonum perfectum totaliter quietans appetitum rationaiem a bono universali specificatum. Atqui bonum perfectum totaliter quietans appetitum rationalem a bono universali specihcatum nequit esse limitatum seu creatum. Ergo beatitudo hominis non potest consistere in aliquo bono creato.

Si volumus argumentum ponere in forma, major prius enuntianda est. Et generaliter, conservando ipsas sancti Thomae propositiones, reduci potest argumentum ad formam classicam. Melius est autem proprios terminos Doctoris servare, quam eos mutare ad nimium formalismum logicum sequendum. Denique defendenda est major vel minor contra sancti Thomae adversarios, qui eas impugnaverunt.

In explicatione corporis articuli attente igitur inquirendum est medium demonstrativum , aut si sunt plura media subordinata, in principali, ut patet, sistere oportet. Ratio est quia, ut saepe notat sanctus Thomas,. « materialiter scita sunt conclusiones ; formalis vero ratio scicndi sunt media demonstrationis, per quae conclusiones cognoscuntur ». IIa IIae q. 1, a. 1 c. Sic cognoscitur formaliter propter quid hoc sit tale, v. g. homo sit liber : quia cognoscit bonum universale habet indifferentiam dominatricem circa bonum particulare ; vel propter quid homo sit socialis, quia ad suum agere specihcum, scil. ad cognoscenda quae sunt sibi necessaria, ejus inrima intelligentia indiget concursu aliorum etc.

Sic medium formale seu proximum est unicum, est definitio essentialis rei pro prima proprietate deducenda, prima proprietas pro secunda subordinata et sic deinceps. Attamen aliquid jam demonstratum directe et ex propriis per causam formalem, adhuc demonstrari potest aliter v. g. per propriam causam finalem, aut etiam ex communibus principiis, aut indirecte sive per signum sive per absurdum. Sic sanctus Thomas in libris Contra Gentes aflert pro eadem conclusione haec varia argumenta directa aut indirecta, eaque juxtaponit non assignando rationem propter quam sunt sex, aut decem. In Summa Theologica vero et in Quaestionibus disputatis est generaliter unicum argumentum directum, formale et ex propriis, afferens medium formale proximum, aut si sanctus Doctor dat duo vel tria argumenta assignat rationem scientiflcam quare et quomodo dupliciter vel tripliciter argumentatur.

In luce igitur ponendum est medium demonstrativum, quod in syJlogismo primae figurae est subjectum majoris et praedicatum minoris isub prae), et scimus quod modi aliarum figurarum ad modos hujusce primae figurae reduci possunt.

Tunc medium istud sic in luce positum apparet ut iapis adamantinus articuli, insertus syllogismo, sicut margarita pretiosa in anulo. Sic utimur logica non quidem propter seipsam, sed ut manuductione ad intuiiionem r medii seu principii, in quo consideranda est veritas conclusionis, aut saltem principalis conclusionis, si plures sunt in articulo ut non raro accidit. Hoc autem labore adimpleto, ad commendandum memoriae id quod principale est in articulo, suffkit medium in mente retinere. Rursus posita eadem quaestione, in ipsa dantur minor terminus et major ; proinde ad responsionem sufiftcit enuntiare medium demonstrativum ut rursus habeatur conclusionis demonstratio ; v. g. utrum anima humana sit incorruptibilis. Sufficit respondere : Omnis forma simplex et subsistens, etc. ergo.

Si ita attente consideratur medium demonstrativum articuli, clarior postea apparet, absque forma syllogistica, solutio objectionum, quae jam mitio articuli positae sunt. Revera enim ad eas solvendas sanctus Thomas projicit lumen medii demonstr ativi , et sub isto lumine facile invenitur et mtelligitur distinctio facienda.

Postea utiliter proponi possunt, ut saepe faciunt Salmanticenses, autaa quae remanere possunt et corollaria.

Positio sancti Thomae, si recte inteUigitur, apparet ut justum medium invicem opposita, inter empirismum notmnakstarum, qU1 quamdam objectivitatem experientiae servat, sed sine necessitate et umversalitate scientiae, et idealismum conceftualistarum seu subjectmstarum, qui quamdam necessitatem et universalitatem scientiae servat, sed sme valore ontologico, id est sine vera objectivitate -ulor^m°?US P^C6dendi Sancti Thom^ ad constructionem suorum arti- ^Sl! T ° ^ SeCUndUm natura1^ Progressum mentis in qui T„S Vu , ' qUam m°dUS qU° Usi Sunt Plures scholastici posteriores, int T multlPllcant Praenotamina, circa ea quae jam supra expUcata - ni nec rursus exphcari indigent ; saepe etiam haec varia praenotamina

2NTRODUCTIO iquasi materialiter juxtaponunt, relationem essentialem eorum non ostendendo, ac deinde brevissime proponunt argumentum, ita ut non bene appareat medium demonstrativum, et quandoque plura argumenta juxtaposita proponunt, non satis distinguendo argumentum directum, formale et ex propriis ab aliis vel ex communibus, vel indirectis. Haec posterior methodus est potius mechanica, dum methodus sancti Thomae est organica, et secundum naturalem mentis processum.

Momentum medii demonstrativi denique apparet ex legibus servandis m circulis seu disputationibus scholasticis. Objiciens enim, juxtahasregulas, cum vera strategia, ad evertendam conclusionem debet progressive per tres objectiones in instantia impugnare ipsum medium demonstrativum, quod est quasi culmen articuli defendendi et quasi arx defendentis. Defendens autem in hac arce positus debet projicere contra objicientem lucem medii sub forma iuminosae distinctionis non per accidens sed per se et vere ad rem. Sic post circulum bene ordinatum, quod satis difficile est, veritas articuli veluti cribrata et exuta omnibus difficultatibus magis magisque ! elucet, confirmatur nempe per hanc austeram criticam, quae est sicut acidum omnia metalla corripiens, auro tamen excepto.

5 — De perfecta unione analysis et syntbesis apud Angeiieum.

Secundum hunc modum, sanctus Thomas optime servavit regulas methodi in genere, scilicet semper a notioribus incipit ; gradatimque et non per saitum procedit ; nunquam ad conclusiones remotiores pervenit, quin prius cum certitudine cognoscantur conclusiones immediatae. Sic nexus earum clare perspicitur et omnes conclusiones corpus doctrinale vere ©rganicum efformant.

Item perfecte applicavit regulas methodi analyticae in ordine inventionis . praesertim in divisione per se et non per accidens subjecti complexi considerandi, usque dum perveniat ad transcendentales notiones et prima principia, ita ut, partibus diligentissime consideratis, judicium de toto recte feratur. Item optime usus est methodo analytica in inductiva ac comparativa inquisitione differentiae specificae rei ad inveniendas distinctas defmi- 'tiones reales in nominalibus confuse contentas.

Non minus perfecte usus est ad docendum methodo synihetica tum in quaestionibus proponendis, tum in modo eas soivendi. In proponendis cnim quaestionibus semper incipit ab universalioribus et ad minus universa- 3ia progressive descendit, ab essentia ad proprietates, a causis ad effectus. Item in solvendis quaestionibus semper exordium sumit a principiis vei xevelatis, vei per se notis, vel experimento habitis et a definitione rei de qua est quaestio ; nec a principiis certis recedit propter mysterii obscuritatem ad quam perducunt haec principia, ut accidit in quaestionibus de gratia et libero arbitrio. Unde possumus dicere : id quod verum est in

DE METHOBO SAMCTf THOMAE 2$ regulis methodi a Cartesio formulatis, jam optime cognovit Angelicus.

Sic Summa Theologica est splendidissimum exemplum hujusce methodi syntheticae, in ordinanda scientia theologica : Primo de Dei exsistentia et natura, deinde de ejus attributis, tertio de tribus Personis, quarto de actionibus Dei ad extra disserit et sic de caeteris. In hae ordinatione sanctus Thomas valde superat, ut patet, Magistrum Sententiarum, qui de theologia morali quasi obiter tantum tractabat, agendo de fide, spe efc caritate, occasione hujusce quaestionis : Si Christus habuit fidem, spem et caritatem, III, d. 23, et tractando de peccato in genere occasione quaestionis de peccato originali II, d. 35, sq.

Denique et praesertim notandum est quod Angelicus egregie conjunxii analysim et synthesim, prout terminus analysis ascendezitis ad principia et ad causas est principium synthesis descendentis . Analysis enim, post phiiosophiam naturalem in ontologia, ascendit ad notiones entis analogi, acius et poteniiae, neo non ad prima principia universalia rationis et entis, quae totam synthesim metaphysicae generalis illuminant. Postea mens in theologia naturali ascendit ad Actum purum, ad Ens supremum, in ultiraa analysi requisitum, cujus vera notio est quasi sol totius synthesis universalis, seu cognitionis omnium entium in quantum sunt entia1.

Nullo modo apud sanctum Thomam invenitur hic methodi a priori abusus qui, ut apparet apud Spinozam, via mathematismi excludit considerationem causae efiicientis et causae finalis, ac proinde ad rationaiisinum et pantheismum ducit, ac si omnia more geometrico deduci possent ex natura Dei2. Per viam inventionis et analysis ascendit sanctus Thomas sub lumine primorum rationis principiorum a rebus sensibiiibus et a certissimis factis experientiae ad supremam et universalissimam causam quae, cum sit infinite perfecta et nuilo modo creaturis indigeat, omnia libenime creavit (Ia q. 19, a. 3). Deinde per viam synthesis sanctus Doctor de omnibus ex alto judicat, ut ipse dicit Ia q. 79, a. 9 : « In via vero judicii, per aeterna m jam cognita de temporalibus judicamus, et secundum rationes aeternorum temporaiia disponimus ». Secundum hanc unionem analysis et synthesis, apud Angelicum, ut ostendit P. del Prado3, suprema veritas philosophiae christianae, quae est terminus viae analyticae seu viae inventionis ascendentis et principium viae syntheticae judicii, est ista : Deus esi ipsum esse subsistens, Ego sum qui sum ; aliis verbis : in solo Deo essentia et esse sunt em ^ 3, a- 4)* Haec est clavis aurea totius aedificii, ab Angelico taii profunditate et firmifate principiorum constructi, ut teste Leone XIII ln ^ncyclica Aeterni Patris, nemo melius fecit. Vitans simui nominalismurn,

7U1 objectivitatem metaphysicae negat eamque ad logicam reducit, et ^nimoderatum Platonis realismum, qui immerito existimat universale exsistere formaliter a parte rei, sanctus Thomas optime distinxit logicam et

■ J- cf- S. Thomas in 1. II Post. Analyt., lect. XX et 1. I, lect. XXIII et sqq. ; J? Metphys.t I. t, lect. 1 et sqq. ; I. IX, lect. 5 ; Ta IT^ q. 112, a. 5 ; II II»* q. 9, a/ 2; ^ontm Gentes, i. I, c. 3 et 9.

. 2. Cf. Leo Michel, O. P., te Systeme de Splnoza au poi/nt de vue de la hgiqm iOrnielle {Revue Tkomistet janvier 1898).

3- De Veritate fundamentali pkilosophiae chHstiniae. Fribourg, Suisse, 191 1.

metaphysicam, ens rationis et ens reale (Ia q. 85, a. 2, ad 2) ac perfecte ostendit quod, ante considerationem mentis nostrae, essentia cujuslibet entis finiti non est suum esse, et quod proinde in solo Deo essentia et esse sunt idem (Ia q. 3, a. 4). Hoc est culmen quinque viarum ad probandam Dei exsistentiam, est terminus viae inventionis ascendentis et principium viae syntheticae judicii ex altissima causa.

Quo magis per annos studuimus huic Summae Theologicae, eo magis pulchritudinem ejus structurae vidimus. Expositiones et demonstrationes sunt simplices et clarae, praesertim si comparantur commentariis in Sententias Petri Lombardi j superfluae quaestiones vitantur ut sibi proposuerat Angelicus in Prologo ; item in quantum possibile est removentur repetitiones, quia serhper tractantur res in genere antequam in speciali et non indiget sanctus Thomas lectorem suum remittere ad ea quae sunt infra dicenda. In hac simplicitate et claritate Angelicus valde superat, ut patet, non solum antecessores, sed etiam Scotum et Suarezium.

Perfectio ejus aedificii magna ex parte venit ex summa arte qua conficiuntur divisiones sive tractatuum, sive quaestionum, sive articulorum aut argumentorum, divisiones nempe non per accidens sed per se, secundum rationem formalem totius dividendi et per membra ad invicem vere opposita, ita ut sint divisiones adaequatae, cum subordinatis subdivisionibus, discrete tamen et non ad minutissima descendendo. Sic paulatim pervenit lumen principiorum usque ad ultimas conclusiones adhuc tamen umversales, nam ad singulare non descendit scientia speculativa, quae sic ab ipsa experientia et a prudentia essentialiter distinguitur.

6. — Doctrina Sancti Thomae ex plenitudine contemplationis procedit.

His omnibus in fine addendum est quod Angelicus nunquam methodum propter ipsam dilexit, sed propter veritatem inveniendam et tradendam, praesertim propter veritatem divinam ad quam maxime attendit. E contrario, sicut plures venatores magis actionem venandi quam praedam diligunt, quidam magis prae oculis videntur habere modum veritatem demonstrandi, quam veritatem ipsam jam inventam, etiam quando de altissimis tractant, v. g. de valore infinito meritorum Christi aut de processionibus divinis. Haec est deformatio professionalis, quando theologus non est satis contemplativus ; tunc nimis discurrit et nimis ipsum discursum considerat.

Attamen hora studii attente consideranda est cjebita methodus, qua paulatim, habitu crescente, quasi inconscienter utimur, sicut pro musico accidit in usu citharae vel harpae. Sic progressive usus magis magisque facilis debitae methodi ad rectam cognitionem diversarum partium philosophiae et theologiae disponit et eo ipso ad veritatis contemplationem, ex qua fiuit viva doctrina illuminans mentis oculos et corda. Angelicus

DE METHODU SANCTT TKOMAK **

rlici* quod doctrina et praedicatio debent « ex piemtudine contempiatioms rocedere » IIa Hae q. 188, a. 6. Ita erat dum docebat ipse. Sicut ilh soh musici bene sua methodo utuntur, qui sub quadam inspiratione plene oenetrant animam symphoniae canendae, ita sanctus Thomas quasi ex alto methodo scientifica utebatur, sub luce fidei vivae ac doms Spintus -ancti illustratae, quae lux omnia systemata et omnem scientiam studio humano acquisitam absolute transcendit. Sic solum sub isto supernaturah lumine theologia ad suum finem pervenit, et tunc in ea verificantur Conciin Vaticani verba : « Ratio quidem nde illustrata, cum sedulo, pie et sobne quaerit aliquam Deo dante mysteriorum intelligentiam eamque fructuoissimam assequitur... nunquam tamen idonea redditur ad ea perspicienda ^nstar veritatum, quae proprium ipsius objectum constituunt ». In hac namque mortali vita « peregrinamur a Domino : per hdem enim ambulamus et non per speciem ».

Ideoque sanctus Thomas, antequam dictaret, scnberet aut praedicaret, hanc orationem dicebat : « Creator ineffabiUs, qui de thesauris sapientiae tuae tres Angelorum hierarchias designasti... atque universi partes elegantissime disposuisti; tu, inquam, qui verus fons luminis et sapientiae diceris, atque supereminens principium : infundere dignens super mtel^ iectus mei tenebras tuae radium claritatis, duplices, in quibus natus sum, a me removens tenebras, peccatum scilicet et ignorantiam. Tu, qui iinguas mfantium facis disertas, linguam meam erudias, atque in labus meis gratiam tuae benedictionis infunde. Da mihi intelligendi acumen, retmendi capacitatem, addiscendi modum et facilitatem, interpretandi subtilitatem, loquendi gratiam copiosam ; ingressum instruas, progressum dirigas, egressum compieas : Tu qui es verus Deus et homo, qui vivis et regnas in saecula saeculorum. Amen. »

Exaudita est haec oratio ; in operibus enim sancti Doctoris supra iogicam methodum apparet lumen donorum Spiritus Sancti nec non gratia ^ratis data « sermonis sapientiae », ut dicitur in encyclica S. S. Pii XI Studiorum clucem. Propterea in aliquo responsorio Officii Festi sancti Thomae legitur :

Stylus brevis, grata facundia, cetsa, claraf firma sententia.

Celsa, quia exprimit cognitionem ex altissimis causis ; clara, qma radicem quaestionis illuminat per summa principia ; firmm, quia « assignat causam ob quam res est et non potest aliter se habere », secundum ipsam aristotelicam definitionem scientiae {Post, AnaL, I. I, c. 2). In stylo brevi irata facundia proveniebat ex viva et supernaturali contemplatione, qua cognoscebat sanctus Doctor non solum litteram sed^spiritum Sacrae ^cripturae. Ipse enim sciebat, quod ad tractandum praesertim de rebus divinis, non minus necessaria est oratio et contemplatio quam scientificus ^abor, et, quando difficultates inveniebat, orationem suam non minuebat ^d magis laborandum, sed potius protrahebat. Hoc non minime interesc id renovationem spiritus studii theologici, ut studium istud sit vivum efc

:ntrgductio debitos fructus produc&t. Jn Encyclica Studiorum ducem ubi est sermo de contemplatione sancti Doctoris legitur : « Quae ut desuper impetraret, saepe omni cibo abstinere, saepe totas comprecando vigilare noctes, identidem ex ingenuae pietatis impetu ad Sacramenti augusti tabernaculum applicare caput, assidue vero ad Jesu Crucifixi imaginem oculos animumque dolenier convertere, confessus famiizari suo, sancto Bonaventurae, ab eo maxime libro se, quantum sciret, didicisse ». Christus enim dixerat :

• Verbaa quae ego iocutus sum vobis, spiritus et vita sunt » Joan. VI, 64. Libri autem dant Iitteram, sed studium sine oratione et vita interiori non pervenit ad spiritum.

Si vero consideratur lumen divinae contemplationis ex qua procedit baec magna synthesis sancti Thomae, quisnam dicere posset : haec doctrina est immoderatus intellectualismus sine realitate et vita?

Modo quidem inteHectuali, ut oportet in scientia, et non secundum « sentimentalismi » placita, sanctus Thomas tractat de Deo, de nostra natura et gratia; sed nunquam vitam nostram intellectualem separat ab influxu voluntatis aut etiam sensibilitatis ; optime enim ostendit mutuales oinnium facultatum relationes. Dicit quidem (Ia q. 82, a. 3) : « Si intellectus ei voluntas consider eniur secundum sle, sic intellectus eminentior invenitur 1. . . Objectum enim intellectus est simplicius et magis absolutum, quam objectum voluntatis » ; ens est prius et universalius bono ; sic intellectus simpliciter est altior voluntate quam dirigit. Addit tamen sanctus Doctor :

• secundum quid autem et jper comparationem ad alterum volunias invenitur interdum aliior inUllectu... (sic) melior est amor Dei (saltem in via) quam Dei cognitio »; nam intellectus trahit ad se rem intellectam etiam sibi superiorem, dum ad eam trahitur voluntas.' Sic caritas est altissima omnium virtutum (IIa IIae q. 23, a. 6) et sanctus Thomas in Matthaeum, VII, 26 dicit : « Quidam audiunt ut scianfe, et hi aedificant super intellectum {tantum et non super caritatem), et haec est aedificatio super arenam ».

Haec doctrina non est quidem immoderatus intellectualismus ; sed de his omnibus non oratorio modo loquitur sanctus Thomas, scientifke vero, ut ad scopum suum oportet, ad inquisitionem nempe non, pulchritudinis delectantis ut in arte poetica, sed veritatis, sine qua nulla datur vera bonitas, nec vera pulchritudo.

In scientia proprie dicta abstrahit quidem sanctus Thomas a singulari, prout nihil « scibile » est nisi per modum abstractionis a materia singulari ; af&rmat quidem : « cognitio singularium non pertinet ad perfeciionem animae intellectivae secundum cognitionem speculativam », sed statim addit : « pertinet tamen ad perfectionem ejus secundum cognitionem practicam scilicet prudentiae et doni consilii ; pertinet etiam ad experientiam sive externam, sive internam, quam certo non despexit Angelicus. Immo asserit quod justus potest habere per donum sapientiae « cognitionem quasi experimentalem »2 Dei in seipso habitantis et salutis mysteriorum, secun-

mm iUud s Pauli Rom. VIII, 16 : « Ipse enim Spiritus Sanctus tesumonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei » ; hoc tcstimoniam reddtt « per efectum amoris filialis quem Deus in nobis facit1 *

Hanc experientiam mysticam habuit sanctus Doctor m alto gradu, et ea infiuebat quidem in constructionem ejus synthesis theoiogicae, sed qwasi ex alto, confortando et illustrando fidem ejus. Scientia autem propne -:cta siVe philosophica sive theologica, studio acquisita, essentiahter d-tinguitur a qualibet individuali experientia etiam altissima et nonnisi circa universalia in praedicando, aut iri essendo, aut in causando versatur2.

Universale autem in praedicando f undamentaliter est in rebus singuiaribus et exprimit id quod in illis est necessarium et negative aeternum, ^cilicet verum non solum hic et nunc sed semper : to tC ifcftj quod qutd erat esse {Metaph., 1041, a. 27). Propterea sanctus Doctor dicit in Commentario suo in Posteriora Analytica, L I, lect. 37 : * Quantutn ad id quod rationis est (seu quantum ad scientiam), universalia magis sunt entia quam farticularia (quia, ut ibidem dicitur, sunt incorroptibilia, dum particularia non perdurant). Quantum vero ad naturaiem subsistentiam particulana sunt magis entia, quae dicuntur primae et principales substantiae >;

Sic. nulio modo realitas minuitur.

Unde merito in cognitione scientifica sanctus Thomas omnia reducit ad universalia principia, quae sunt fundamentales, necessariae et perpetuae leges non solum mentis sed entis, et entis sive naturaiis sive etiam super- naturalis.

Sic methodus ejus magnum remedium atfert defectibus philosophiae r^odernae, in qua paulatim evanuit distinctio inter sensus internos et intellectum, inter naturam et gratiam, et, sublato valore ontologico primorum principiorum rationis, nihil remanet nrmum et stabile in ordine speculativo et a fortiori in ordine practico3.

Secundum praedictam methodum constructa, Summa Theologica sancti Thomae, oppositos excessus rationaiismi et ndeismi superans, est opus simui vere scientificum et revelatione supernaturaii semper iilustratum, opus igitur vere classicum et perenne non quidem immoderati intellectualismi, sed « sacrae theologiae » ad statum verae scientiae, non obstante oDscuritate fidei, perductae4, ut sit nempe corpus doctrinaie vere organi- ~urn, ut sit scientia vere una, subalternata scientiae Dei et beatorum. ac sub ratione Dei, auctoris gratiae et ultimi finis.

omnia consiaerans

3. Hoc longius ostendimus in libris ; « Le sens commwi, la pkilosophie de Vitre . ** les formules dograatiques » — « Dieut son existence et sa nature ». Vide etiam - - T. Richard, O. P., Introduciion a Vetude et a l'enseignement de la scolastique. partie, c. IV, 2» ed — Trad. italiana apud Marietti Torino

DE STUDH THEOLOGICI RELATTONE

CUM VITA INTERiORI

Saepe nimis separatur studium a vita interiori, nec satis servatur pulcherrima gradatio quae in Regula Stl Benedicti, ch. 48, invenitur : « leciio, cogitatio, studium, meditatio, oraiio, contemplaiio ». Sanctus Thomas qui primam suam formationem a benedictinis accepit,*,hanc mirabilem gradationem servavit in sua Summa Theologica ubi de vita contemplativa loquitur IIa IIae q. 180, a. 3.

Ex nimia autem separatione studii et orationis, plures sequuntur defectus : poena et dimcultas, quae non raro in studio invenitur, non ampiius consideratur ut salutaris poenitentia, nec satis ad Deum or.dinatur ; sic veriit quandoque fatigatio et fastidium absque ulio fructu religioso.

E contrario quandoque in studio invenitur naturalis delectatio, quae posset ad Deum ordinari, in spiritu fidei vivae, et quae non raro remanet t — quasi mere naturalis, fere sine ullo fructu pro anima religiosa.

Sanctus Thomas de duabus istis deviationibus ioquitur in IIa IIae q. 166, agendo de virtute studiositatis , seu applicationis ad studium quae imperari debet a caritate, contra inordinatam curiositatem et contra pigritiam, ad studendum his quae oportet, quomodo, quando, ubi oportet, praesertim quonam spiritu et fine, ad ipsum Deum melius cognoscendum et ad ammarum saiutern.

Ad vitandos autem praedictos defectus ad invicem oppositos, bonum est in memoriam revocare quomodo sanctificari poiesi studium nostrum intellectuale , considerando orius id quod vita interior studio recte ordinato, et postea e converso id quod studium Sacrae Theologiae a vita interiori magis ac magis accipere potest* In unione harum duarum functionum nostrae vitae optime verificatur principium : « Causae aci invicem sunt causae, sed in diverso genere » ; adest inter eas mutua causaiitas et prioritas, quae vere mirabilis est.

QuM vita interior debeat studfo*

Praesertim a studio theelogiae vita interior praeservatur duobus gravibus defectibus subj ectivismi in pietate, et particularismi.

Subiectivismus quoad oietatem saepe vocatur hodie « sentimentalisrnus », est quaedani affectatio amoris, absque vero et profundc amore Dei et animarum. Hic defectus provenit ex hoc quod in oratione praevaiet naturaiis inclinatio sensibilitatis nostrae, secundum uniuscujusque indoiem. Praevalet quaedam emotio sensibilitatis, quae quandoque quodam lyrismo exprimitur, sed absque solido veritatis fundamento. Kodie plures

DE STUDIO THEOLOGIAE KT DE VITA INTEKIORI psychologi increduli, ut Bergson in Galha, putant quod mysticismus etiam catholicus provenit ex praevalentia alicujus nobilis emotionis quae ex subconscientia oriretur, quaeque postea in ideis et judiciis mysticorum exprirneretur. Sed semper remanet dubium de veritate reali horum judiciorum, quae sub pressione subconscientiae et affectus orta sunt.

E contrario vita nostra interior debet esse in veritaie divina fundata. Hoc quidem jam habet ab ipsa fide infusa, in auctoritatem Dei revelantis innixa. Sed studium recte ordinatum valde juvat ad bene cognoscendum id in quo proprie consistunt in se veritates fidei, independenter a subjectivis dispositionibus nostris. Maxime quidem juvat studium ad rectam notionem eiformandam de perfectionibus Dei, de'ejus bonitate, amore, misericordia, justitia, nec non de virtutibus infusis de vera humilitate, religione, et caritate, absque admixtione emotionis non in veritate fundatae. Propterea sancta Theresia, ut ipsa ait m sua Vita ch. 13, dicit se multum axcepisse a coiloquio bonorum theologorum, ut a via veritatis in difficilibus angustiis non deviasset.

Studium nostrum recte ordinatum vitam interiorem liberat, non solum a subjectivismo, sed etiam a pariicularismo , qui provenit ex nirnio influxu quarumdam idearum alicujus temporis aut regionis, quae post triginta annos jam obsoletae apparebunt. Quibusdam annis elapsis praevalebant ideae talis aut taiis philosophi, quae jam non amplius placent ; ita est in omni generatione ; sunt successivae opiniones et admirationes. quae cum figura mundi transeunt, dum manent verha Dei, ex quibus justus vivere debet.

Sic vere studium bene ordinatum conservat vitae interiori debitam objectivitatem super omnes sensibilitatis deviationes, et universaliiatem fundatam in eo quod ubique ei semper docet Ecclesia. Itaque magis ac magis videraus quod veritates altiores, profundiores ei magis vitales nihil aiiud sunt quam veritaies elementares Christianismi, dummodo profunde scrutentur et fiant objectum quotidianae meditationis et contemplationis. Ita sunt veritates quae enuntiantur in Oratione dominica. item in prima catechismi linea : « Ad quid creatus es? Ad Deum cognoscendum, dilig-^uum, eo serviendum et sic ad vitam aeternam obtinendam ». Ita pariter aSiS a^ magis apparet veritas fundamentalis totius Christianismi : Sic ws dtlexit mundum ut Filium unigenitum daret. Est res maximi momenti ex his veritatibus profunde vivere, absque uila deviatione subjectivismi, sentimentalismi et particularismi alicujus temporis aut regionis. In hoc au tem, vita nostra interior plura accipit °ono studio ; et hic est opiimus fructus poenitentiae quae in arduitate studii invenitur, ac fructus multo pretiosior quam naturalle ^electatio, ^uae potest esse in inteiiectuali labore non satis sanctifkato aut ad Deum

^ciinato. In studio diiigenti a caritate imperato, exceUenter verificatur commune effatum : si radices scientiae sunt amarae, fructus ejus dulciores f^t et optimi. Hic agitur non de scientia quae inflat, sed de ea quae sub Wfluxu caritatis et virtutis studiositatis vere aedificat.

Vita interior ergo a pluribus deviationibus praeservatur a studio,

fNTRODUCnO ot remaneat objecUva, et vere fundata in doctrina ubique et semper tradita. Sed est e converso infiuxus vitae interioris in Sacrae Theoiogiae studium.

Qaid stadium theoiogiae vitae interiort debeaL

Non raro studium istud sine vita remanet, sive in parte positiva, sive in parte specuiativa et abstracta. Quandoque in eo deest altus spiritus et influxus virtutum iheolo gicarum et donorum intellectus ac sapientiae. Proinde sapientia theologica non satis est quandoque haec « sapida scientia i de qua loquitur sanctus Thomas in prima quaestione Summae theologicae.

Non raro mens nostra nimis,sistit in ipsis formulis dogmaticis, in earum analysi conceptuali, in conclusionibus deductis, et non satis per has formulas usque ad mysterium fidei penetrat, ad illud spiritualiter gustandum et ex eo vivendum.

Hic dicere convenit quod plures sancti, qui non potuerunt tanta studia sicut et nos facere, profundius haec fidei mysteria penetraverunt . Ita sanctus Franciscus Assisii, sancta Catharina Senensis, sanctus Benedictus Joseph Labre et multi alii, qui certe non fecerunt modo abstracto et speculativo analysim cbnceptualem dogmatum Incarnationis, Redemptionis, Euchanstiae, nec conclusiones theologicas a nobis notas deduxerunt, et qui tarnen profundius ex his mysteriis cum sancto reaiismo vitam abundanter sumpserunt.

Per formuias ad ipsam realitatem divinam in caligine tidei vitaliter pervenerunt. Ut dicit sanctus Thomas IIa II86 q* r, a. 2, ad 2m : « Actus credentis iion terminatur ad enuntiabile, sed ad rem » ad mysterium revelatum,

Etiam absque magna gratia contemplationis, plures optimi christiani, per viam humilitatis et abnegationis , in profunditate horum mysteriorum sao modo penetrant.

Et si hoc verificatur in his optimis fidelibus, a fortiori verificari debet m religioso et in sacerdote, qui altitudinem vocationis suae vere intellexit. Quotidie sacerdos sanctum sacrificium celebrare debet cum fide firmiori, cum spe vividiori, et ardentiori caritate, ita ut ejus communio eucharistica sit fere quotidie substantialiter ferventior, et non solum conservet sed magis ac magis caritatem ejus augeat.

Dicit optime sanctus Thomas in Ep. ad Hebr. X, 25 . «Motus naturalis quanto plus accedit ad terminum magts tntenditur. Contrarium est de motu violento (v. g. lapidis sursum projecti) Gratia autem inclinat in modum naturae. Ergo (sicut motus naturaiis lapidis cadentis semper est velocior) ita illi qui sunt gratia, quanio plus accedunt ad finem, plus debent crescere », quia quanto plus accedunt ad Deum, pius ab eo alliciuntur seu trahuntur, sicut lapis trahitur a centro terrae

$i ita quotidie augeretur vita nostra mterior, feiicissimum infiuxum haberet in studium nostrum, quod de die in diem vividius fieret.

DE

STUDIO THEOLOGIAE ET DE. ViTA INTBRIOKI

Sic studium et vita orationis ad invicam sunt causae m pulchra harmonia .

Quisnam est fractus hujusce nmtm infloxua 1 a o m,«,,m e* soiidam vitam interiorem habet, ejus Quando sacerdos magnam e , sohcla , descenderit a fide t em S aSnLel theologia sic in particularibus cogruta

° * £_7_S culmen. Theologus est sicut homo qui natus ^ v e in Mont-Cassino, et postea descendit in vaUe ad e3us pa»b^ana exacte cognoscenda ; denique hic homo vult ad mon em suum ^ exceUum .edire ad contemplandam ex alto totam vallem uno solo intm t»,

Sunt homines qui magis diligunt Planitiem, alii vero mag* du: montes : « miraUlis Deus in aliis sms ». Ps. 92, 2.

Ita bonus theologus debet quotidie aerem montmm respiran n

3 ei olorum, et in nne nussae

Sj/nthesis tioms christianae. Quotidie pariter altius vivere debet ex oratione domuuca, ex beatitudinibus evangelicis et ex toto Sermone in monte, qux est vew ™nh»i tnfiiis ethicae christianae in sua mirabili elevatione.

Quando anima sacerdotahs est, ut oportet, anima orationis, tunc ex sua vita interiori inclinatur ad inquirendum in theologia tem dogmatica tum moraiis id quod vividius et fecundius esi. Tubc enim sub infiuxu donorum inteliigentiae et sapientiae fides fit magis penetrans et sapida.

Tunc in doctrina christiana apparent pulcherrima subobseura, seu luminum et umbrarum harmoniae, quae, ut clarum-obscurum in pictura, rantivant intellectmn et sunt obiectum contemplationis sanctorum.

uctmtur aa

V. g. pauiatim omnes magnae quaestiones de gratia re haec duo principia : ex una parte « Deus impossibilia non juhet, sed jubeBdo monet et f acere quod possis et petere quod non possis » ut dicit Augustinus a C. Tridentino (Denz. 804) citatus contra protestantes. Ex alia autem parte, contra pelagianos et semipelagianos, « Quis ie discernii? quid habes quod non accepisti » I Cor. IV, 7, seu, ut ait sanctus Thomas : Cum amor Dei sit causa bonitatis rerum. nullus esset alio melior, si non magis diligeretur a Deo (ex 3> q. 20, a. 3).

Haec duo principia seorsim sumpia sunt clara et certissima, eorum vero intima conciliatio vaide est obscura5 obscuritate superiori quae ex nimia luce provenit. Ad videndam hanc intimam conciliationem, oporteret videre quomodo intime in eminentia Deitatis conciliantur iniinita Justitia, mnnita Misericordia , et suprema Libertas.

i Item, est aliud exempium, cum progressu vitae interioris, magis ac magis apparet altitudo tractatus de Incarna. lone redemptiva, et speciatim niotivi Incarnationis Filii Dei, « qui propter nos homines et propier nostram s^lntem descendit de caelis et homo factus est »,

Eode:ai znodo, sub infiuxu vit&e orationis, vividior apparet traciatus de Eucharistia, et Inter vari&s opinioii es do essentia sacrificii Missae aeis ac ma^s emkiet Concili' 7 A .* aentL ■ . ooctrina (Denz. qao) : « £/w eademque est hosiia, idem nunc offerens sacerdotum ministeric, qui seip-sum tunc in cruce obtulit. sola cfferendi ratione diversa ». Christus ma^is ac

.k.'' 1> jw M. - ,' . i_/ ti.^ pparet ut jfincipalis sacerdos, semfier vivens ad interpellandum i>ro nobis. speciatim in missa cujus valor proinde est infinitus. Sic paul&tlm s*. ■*.

inveniuntur in Ccnciiiis pretiosissimi lapides adamantini, et parit Summa Theologiae progressive manifeatantur summa eapita, seu articuii altiores, qid sunt velut montes altiores oulbus tota mo;vtiu;^ c:v;'::-..a illustratur.

Si vere in spiritu fidei, orationis et poenitentiae, mens nosfr:a sic

^pplicaretur stueuo time in nobis verifkarentiir derivari debet doctrina ei j>raedicatio » aliquatenus sicut. oost FeitfecofTten, apostoiorum praedicatio.

T .ieoiGgia, sic inteiiecta, est magni momenti pro animarum ministerio.

t: + profuiide format spiiitum ad s&ne iuaxcanaum secunaum me:a-;em

^nrisx: et iscc.ies?.s..e. aa exhorta-'ulas as?Aras.s ad. "oerxectionem secu^-ana

« BiHge?; Bemn fcram e% ioio corde iuo,< or^nes cbiistiani tendere debent caxitatis perfectionern. unusouisque tamen secundtun xnodum conditic^

Et non pcssumus ad hanc plenam perfectionem vitae christianae pervenire nisi profunde ^vamua ex mysteriis Incarnationis redexnptivai et Eucharistiae. nisi ea penetremus et gustemus per fidem donis inteiie ei' sai>ientiae iilustratam, Ac

n oc 0 uidexn vaide suhservit theologiae o studium, dummodo recte ordinetur, non. ad satisfacticnem nostram? sed ad Deum magis cognoscendum et ad saiutem animarum.

Sic magis ac magis verificari possunt in nobis haec pulchra verb; Concilii Vaticani (Denz. 2:796), quae velut definitionem Sacrae Theologisve continent : « Ratio fide illusiraia, cum sedulo} pie et sobrie quaerit, aliqumi Deo dante mysieriorum intelligeniiam eamque fmctuosissimam assequiiur, ium ex eorum quae naturaliter cognoscit analogia, ium e mysteriorum ipsormn nexu ini.er se et cum fine hominis uHimo . . . »

,1 Studium sacrae theoiogiae, quandoque difficile, arduum, se sum, sic mentes nostras disponit ad lumen contemplationis et vk est quasi introductio et quaedam viiae aeternae mchoatio.

PBOLOCrUS SUMBfAE THEOLOGIAE

Ifi hoc Proicgo sanctus Thomas inteationera suarn exprimit5 scil. ; ea auae ad religionem christianam pertinent, eo modo tradere secundum quod congruit ad eruditionem incipientium } quia Doctor catholicus debitor H-st omnibus etiam ravvulis.

Sed cx explicatione hujusce proposit: constat hoc opus convenire novitiis, non quia soiurn ae elementis tractaret. sed quia in eo omnes cuaestiones traduntttr secundum ordinera disc-Minae, et non secundum occasionem disputandi, et cum multis quaestionibus inutilibus ac repetitionibus tit in pluribus operibus antecessorum. Sacra Scriptura continet ordinem caritatis seu omnium affectuum sub amore Dei, inquirendus est insuper ordo logicus ipsius corporis doctrinae christianae.

Unde Summa sancti Thomae non est in sua intentione opus solum elementare, nam, ut notat Cajetanus, omnes theologales difHcuita,tes expropriis hic distincte tractantur, Jam in hoc proiogo, sanctus Thomas apparet ut magnus classicus sacrae Theologiae, propter suam simplicitatem superiorem quae est velut explicatio sensus communis et sensus christiani» Haec simpiicitas valde differt a complicatione expositionis Scoti.

i' Ut videbimus in principio quaestionis 11% ordo hujusce operis est didacticus et stricte theologicus. Longe meiius sanctus Thomas disposuit quaestiones quam Magister sententiarum aut quam Aiexander Haiensis, et hoc non solum in genere, sed in particulari In Summa Doctoris angelici, omnes quaestiones considerantur per respectum ad Deum, objectum proprium theologiae, potius quam per respectum ad hominem et libertatem ejus. Kaec conceptio vocari potest igitttr theocentrismus, et non anthropocentnsmus, ut est psychoiogismus multorum modernorum.

Quaesti® 1% — De Saera Doctrina, qualis sit et ad quae se extendit.

Haec quaestio divisa in decem articulos, tractat: — i° de necessitate doctrinae sacrae, est quaestio an sit ; — 2° de natura hujusce doctrinae sacrae, in tres articulos : utrum sit scientia ; scientia una ; scientia speculativa an practica; — 30 de ejus excettentia per respectum ad alias scientias, ixi art. 5 et 6; — 40 de ejus subjecto vel objecto proprio ; — 50 de ejus meihodo, utrum sit argumentativa, ubi agitur in generali de locis theologicis tum intrinsecis, tum extrinsecis ; nec non de usu metaphorae et denique de usu theologico Sacrae Scripturae.

Quoad dispositionem horum articulorum, objici posset quod sanctus Thomas debuisset tractare de subjecto vel objecto sacrae Doctrinae, antequam de ejus natura et excellentia, quia natura scientiae dependet ab objecto. Ad hoc respondendum est quod jam ab initio hujusce quaestionis supponit definitionem nominalem doctrinae sacrae, in qua saltem in confuso enuntiatur ejus objectum, et postea paulatim ac methodice transit a definitione norninali ad definitionem realem ac scientificam, quae perficitur in art. 70 ubi explicite sermo est de subjecto proprio hujusce scientiae.

Quoad definitionem nominalem, seu quoad sensum hujusce expressionis « sacra doctrina » est controversia. Quid per haec verba intelligat sanctus Doctor : an fidem? an theologiam? an doctrinam sacram in communi prout abstrahit a fide et a theologia. Cajetanus et plures alii hoc ultimum tenent ; sed Joannes a sancto Thoma, Sylvius et alii contendunt sanctum Thomam hic intelligere theologiam proprie dictam. Haec secunda responsio videtttr vera, quamvis enim in art. i° agatur potius de sacra doctrina in communi ; ab articulo 2 jam est sermo proprie de scientia sacra prout distinguitur a fide. Paulatim sanctus Thomas transit a notione confusa ad distinctam, j

Aht. I. — Utrum sit necessarium praeter philosopbieas diseipshaas aliam doetrinam haberL

Status quaestionts : l^ecessitas dicitur mulripliciter, scilicet : necessitas #) absoluta ; b) hypothetica, quae est aut physica aut moralis.

DE EJUS NECESSITATE 37

Agitur de necessitate hypothetica, ad finem eonsequendum : non vero de necessitate absoluta quae sumitur ex ipsa natura rei etiam indepeftdenter a fine consequendo, ut necesse est quod homo sit animal rationale.

Notandum est quod necessitas ad finem est duplex : una dicitur ad esse simpliciter \ est necessita physica, v. g. cibi ad servandam vitam corporis ; altera dicitur ad bene esse, est necessiias moralis ; v. g. equi ad longum iter faciendum, alioquin nempe esset magna difficultas, non tamen physica impossibilitas.

Difficultates initio positae ad modumstatusquaestionis,sunt illaequae postea sub alia forma propositae sunt a positivistis et a rationalistis ; scil. i°Homo non debet conari ad ea quae sunt supra rationem,ita positivistae agnostici. 2° jam quaedam pars philosophiae tractat de Deo ; ita plures rationalistae, qui volunt theologiam ad philosophiam reducere, et proponunt interpretationem mere naturalem mysteriorum fidei, ut Spinoza et postea Hegei.

In corpore articuli sunt duae condusiones quae sic breviter exprimi possunt.

i° Revelatio divina veritatum supernaiuralium esi hypoihetice necessaria sed simpliciter seu physice.

2° Revelatio quarumdam veritatum naturalium ad religionem pertinentium ftiit hypothetice necessaria ad bene ■ esse seu moraliter.

ia Conclusio sic probatur : (in corpore articuli, sicut saepe sanctus Thomas incipit a minori) Necessaria est praec-ognitio finis hominibus qui debent ad eum ordinare intentiones et actiones suas.

Atqui secundum Revelationem homines ordinati sunt ad fmem supernaturalem.

Ergo necessaria est horainibus praecognitio finis supernaturalis per revelationem divinam.

Agitur ut patet de necessitate hypothetica, sed simpliciter seu physica, quia nihil voiitum nisi praecognitum. Medium demonstrativum est : praecognitio finis.

In hoc argumento major est rationis ; minor est revelata, sec. iilud Isaiae 64, 4 ; « Oculus non vidit, Deus, absque te, quae praeparasti diligentibus te ». Item I Cor., 2, 10 : « Nobis autem revelavit Deus per Spiritum -anctum ; Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei ». Unde ^oncilium Vaticanum (Denz. 1786), dicit revelationem divinam esse neces* sanam, « quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant ». — Item canones ejusdem Concilii Denz. 1 807-1 808. In hoc Concilio declaratur etiam quod mysteria fidei ^uperant etiam vires naturales intellectus creati, scilicet etiam angelici (Denz. 1796).

2a Conclusio est de necessitate morali revelationis quarumdam verita- LUm ordinis naturalis quae ad religionem pertinent, ut sunt existentia Dei auctoris naturae, ejus Providentia universalis etiam ad minima descendens, creatio ex nihiio, immortalitas personalis animae humanae.

Sanctus Tftoxnas dat rationem, alioquin nempe, nt didt, ha« veritates a paucis cirgnosc^rentur, ei nonnisi post longuxn tempus, et cum admixtione multoruni errorum.

fiaec ratio evolvitur in L I C. Gentes, c. 4 ; et solemniter expressa est postea in Concilio Vaticano (Deng. 1796) : « Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi. :«er : $e impervia non sunt, in praesenti quoaue ^eneris humani ccnd itione omnibus expediie, firma ceriitudine et »##0 aimixto errore co^osd jjQssint ». ni

Hoc confirmatur oer historiam olxUosophiae. prcut srraeci aui speciatim ad speculationem apti erant, post longum speculationis tempus non potuerant pervenire ad notionem explicitam creationis ex nihilo, et plus minusve " dubia semper habuerunt circa extensionem universalem Providentiae ac circa immortalitatem personaiem animae. In hoc apparet quam maxirne Revelatio, jam quidem a prima linea Hbri Geneseos ubi est sermo de ' creatione, valde confirmat ex alto certitudinem ohilosophiae, ut constat in philosophia christiana quae praesertirn quoad duo Valde superat philosophiam altiorum philosophorum graecorum, Piatonis et Aristoieiis, i<S est oucad firmarn certitudinem cxrca liberrimam creationem ex nihilo et

Jk ' circa immortalitatem personalem anirnae. Sic rnulto altios speculatio philosophica sub ditectione fidei pervenit apud magnos philosophos christianos. - - .

, ; Alia confif matie habetur ex hastoria philosophiae modernae, speciaiim agnosticismi sive positivistarum sive idealistarum. Tertia confirmatio invenitur fn historia religionum, earumque fluctuationum circa xnagna oroblemata de Deo et de anima.

In corpore primi articuii nondum agitur de scieniia theologka, se<f de doctrina sacra prout abstrahit a fide et a theologia, et etiam est sermo de fide, prout fides et non theologia est ad salutem necessaria. Theologia ut scientia non est enim necessaria euilibet fideli, sed Ecclesiae coliective sumptae, saltem de lege ordinaria, prout Ecclesia docens debet labore etiam humano officium suum explere, ad rationaliter defendenda ea quae vSimt fidei contra objectiones adversariorum.

In. responsione ad 2um jam est sermo de theologia prout distinguitur a fide, et dicitur : nihii prohibet quod theologia tractet sub altiori lumine divinae revelationis de veritatibus de quibus jam tractat philosophia sub naturali lumine rationis.

Ratio est quia diversa ratio cognoscibilis diversitatem scientiarun* inducit. Haec enim diversitas scientiarum dependet non ab objecto mateciaii, sed ab objecto formali earum, prout cognoscibile est sub diverse tiumine. Sic astronpmus et geologus diversimode demonstrant rotunditatem terrae, unus modo mathematico, alter modo ohvsico. Sic scientiae distisiguuntur secundum diversos abstractionis gradus.

Scotus, ut notat Cajetemus, impugnat hunc primum articulum prout noxi eodem modo concipit distinctionem inter naturam nostram et gratiam Pro Scoto nattira nostrae animae jam fiositive ordinatur ad visionem

DE EJUS NECESSITATE 3§ beatificam1, quam appetitu naturali innato desideraret, quamvis non possit ad eam pervenire sine indebito Dei auxilio, quod pendet a liberrimo Dei olacitc. De hac difficuitate .cf. infra qu. 12 ; ubi ostendendum esf. auod appetitus innatus visionis beatincae deberet esse efficax, alioquin Deus ut auctor naturae dedisset inclinationem naturalem ad finem ad quem ut auctor naturae perducere non posset, et sic ordo agentium non corresponderet ordini finium. Haec theoria Scoti convenit curn ejus doctrina de ente quod univoce convenit Deo et creaturae, sic non satis servatur distantia infinita inter naturam divinam et naturam creatam., U-t videbimus infra q, 13. ' oncil. Vaticanum loquitur secundum terminologiam sancti Thomae ilum dicit (Denz. 1795. sq.) : « Hcc quoque perpetuus Ecclesiae catholicae consensus tenuit et tenet, duplicem esse ordinem cognitionis non solum pnncij>ioy sed etiam objecio etiarn distinctum ; frinciftio quidem, quia in alteco natnrali ratione, in altero fide divina cognoscimus ; objecto autem, quia praeter ea, ad quae naturalis ratio pertingere potest, credenda nobis n v.

proponuntur mysteria in Deo abscondita, quae nisi revelata divinitus innotescere non possunt... Divina enini mysteria suapte natura (et nou dicitur secundum liberum Dei decretum) intellectum creaium sic excedun^ r.t etiam revelatione tradita et fide suscepta ipsius tamen fidei velamine contecta et quadam quasi caligine obvoluta maneant. »