Articulus 2

EXPOSITIO CAPITULI SECUNDI : ET DUM COMPLERENTUR DIES PENTECOSTES.

PRÆCEDENTI capitulo scriptum est, quemadmodum Christus discipulis Spiritum Sanctum promisit; nunc recitatur, qualiter illa promissio sit impleta. Et dum complerentur dies Pentecostes, id est quinquagesimo die a Christi resurrectione, ita quod illa die, quinquaginta dies computabantur et implebantur a die resurrectionis dominicæ. Pentecoste autem dicitur a πέντε, quod est quinque, et κοστή, quod est decem, quasi quinquies decem, quæ faciunt quinquaginta. Erant omnes discipuli pariter in eodem loco, scilicet in cœnaculo, in quod præcedenti capitulo ascendisse scribuntur.

Et factus est repente de cœlo sonus, tanquam advenientis spiritus vehementis, id est instar grandis tonitrui seu venti impetuosi, et replevit totam domum ubi erant sedentes, id est manentes seu quiescentes Christi discipuli. Itaque fiebat tunc sonitus grandis et vehemens, ad declarationem majestatis paracleti Spiritus Sancti desuper venientis, et ut per sonitum illum corda discipulorum ad reverentialem Dei concuterentur timorem, ac profundiori humilitate ad Spiritus Sancti disponerentur influxum. Sic et Ezechiel in visione quatuor animalium et throni ac Dei residentis in eo, magnam se audisse commotionem testatur. Illa tamen imaginaria fuit; ista, realis: quam aliqui dicunt non solum a discipulis, sed a tota Jerusalem fuisse auditam. Porro quod ait, Tanquam advenientis spiritus vehementis, intelligi potest de Spiritu Sancto, ut sit sensus: Factus est sonus repentinus de cœlo, tanquam advenientis Spiritus vehementis, id est, sicut decuit Spiritum Sanctum, utpote talis qualem fieri condecebat ad ejus efficaciam majestatemque monstrandam. Juxta quem modum scriptum est in Ezechiele: Audiebam sonum alarum, quasi sonum aquarum multarum, quasi sonum sublimis Dei.¹² Appellatur autem Spiritus Sanctus, Spiritus vehemens, quasi væ adimens, et mentem a terrenis ad cœlestia vehens.³

Et apparuerunt illis dispertitæ linguæ tanquam ignis, id est igneæ linguæ multipliciter divisæ atque distinctæ, seditque supra singulos eorum, id est, Spiritus Sanctus in his linguis ignitis super unumquemque discipulorum quievit, quemadmodum super Christum in baptismo descendit ac mansit in forma columbæ.⁴⁵ Præterea advertendum, quod duplex est missio Spiritus Sancti, utpote: spiritualis et invisibilis, qua mentibus puris aut purificandis infunditur. De qua legitur: Spiritus ubi vult spirat; et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat, aut quo vadat.⁶ Alia est visibilis, quando in aliquo signo sensibili demonstratur ac datur, ad insinuandum quod earum rerum in quarum specie apparet, proprietatem operatur in cordibus quibus illabitur. Hinc nunc in duplici signo visibili demonstratus ac datus est, scilicet in igne et linguis: sic tamen, quod ignis speciem linguæ habebant, et linguæ igneæ apparebant, ita quod æquivalenter fuit signum duplex sensibile. In linguarum ergo specie apparebat, ad innuendum quod omnium linguarum notitiam, facultatem et usum eis infudit; secundo, quia cunctis gentibus prædicaturi erant; tertio, quoniam linguis prædicantium Spiritus Sancti gratia præcipue necessaria exstat. Hæ autem linguæ igneæ erant, ad designandum quod verba ferventia proferre et igneam legem docere deberent, itemque intus igne divini amoris succenderentur.⁷ Itaque Deus per hoc quod foris exhibuit, ostendit quod interius gessit. Qui enim discipulos caritate succensos, et verbo atque sapientia eruditos, intus constituit, foris igneas linguas monstravit.

Denique convenienter quinquagesimo die a Pascha, datus est ita Spiritus Sanctus: Primo, ad exprimendam veteris ac evangelicæ consonantiam legis. Nam vetus lex per Moysen data est desuper quinquagesimo die ab esu agni paschalis in Ægypto, et egressione filiorum Israel inde, ut dicitur in Exodo. Unde et quinquagesima dies a Pascha illo figurativo apud Judæos celebris fuit, in memoriam lationis legis Mosaicæ:⁸⁹ sic et a Pascha nostro infusum est donum Spiritus Sancti cordibus discipulorum, per quod evangelica lex in eis illuminata, inflammata, confirmataque fuit. Secundo, quoniam quinquagesimus numerus remissionem et quietem designat. Quum ergo Spiritus Sanctus peccata remittat, veramque tribuat pacem, et ad æternam perducat quietem, quinquagesimo die datus est congruenter. Ad litteram quoque, discipuli infra hos decem dies ab ascensione convenienter se disponere poterant ad tam copiosissimam Sancti Spiritus susceptionem. Quo etiam numero mystice figuratur, quod per observationem decem præceptorum, ad incrementa charismatum Spiritus Sancti pertingitur.

Præterea, quia in textu nunc dicitur, Apparuerunt illis, etc., quidam opinati sunt quod apparitio illa imaginaria fuit. Unde et secundo de Trinitate, capitulo 6, Augustinus affirmat, quod littera hæc quæstionem habet an igneæ linguæ visæ sint corporaliter eis, an imaginarie tantum. Tenendum est tamen absolute, et communiter pene ab omnibus sic tenetur, quod vere ab extra realiter apparebant, sicut columba super Christum.¹⁰

Et repleti sunt omnes Spiritu Sancto.

Quemadmodum enim domus in qua residebant impleta fuit sono et igneis linguis, ita et corda eorum perfusione, fervore et illustratione Spiritus Sancti. Et utique ante horam hanc, gratiam Sancti Spiritus susceperunt, etiam in abundantia quadam, præsertim quum Christus per insufflationem eis Spiritum Sanctum infudit;¹¹ sed nunc in præexcellenti plenitudine Spiritum Sanctum sortiti sunt. Sunt autem plures gradus plenitudinis qua electi Dei Spiritu Sancto pleni aut repleti fuerunt, quum ab hac die usque in finem vitæ suæ, in Spiritus Sancti charismatibus sumpserunt incrementum. Insuper repleti modo dicuntur Spiritu Sancto, non solum quoad dona gratiæ gratum facientis, sed etiam quoad dona gratiæ gratis datæ, quæ ad aliorum præstantur profectum. Jam enim data sunt eis gratia miraculorum magis quam ante, spiritus prophetiæ, donum linguarum, discretio spirituum, sermo sapientiæ, et sermo scientiæ.¹²¹³ In tanta quoque plenitudine Spiritum Sanctum quoad dona gratiæ gratum facientis susceperunt, quod confirmati fuerunt in gratia, ita quod postea mortaliter non peccarunt.

Et cœperunt loqui variis linguis, prout Spiritus Sanctus dabat eloqui illis. Omnium enim gentium idiomata proferre et intelligere potuerunt: imo, quod mirabilius est, secundum Glossam et expositores communiter, uno eorum aliquam proferente loquelam, omnes qui aderant, quantumlibet idiomatum consisterent diversorum, loquelam illam tanquam proprium idioma audierunt ac intellexerunt, divina id agente potentia: ut sicut per superbiam et rebellionem filiorum Adæ divisæ sunt linguæ, ita per humilitatem et obedientiam discipulorum Christi, operante Spiritu Sancto, unitæ sint.

Erant autem in Jerusalem habitantes Judæi, viri religiosi, id est divino cultui dediti, seu devoti. Religio quippe est virtus, quæ alio nomine latria nuncupatur, per quam Deo cultum cærimoniamque impendimus. Unde dupliciter religiosi dicuntur: Primo, quia divinis intenti sunt: sicque omnes fideles virtuosi, dicendi sunt religiosi. Secundo, quia singulariter divinis se manciparunt, se ipsos Deo totaliter offerentes, et sæculo abrenuntiantes per Ordinis ingressum: et sic claustrales religiosi vocantur. Ex omni natione quæ sub cœlo est. Hoc per hyperbolen dictum est, quia ex diversis et valde multis provinciis quidam Judæorum ad Jerusalem ex devotione confluxerunt, et illic manserunt: qui erant ex his Judæis quos adversarii eorum Assyrii, Chaldæi, ac Græci sub Antiocho rege per diversa vendiderant et disperserant loca. Unde in libro Esther refertur, quemadmodum in diversis provinciis Assueri regis plurimi morabantur Judæi;¹⁴ et quamvis a Cyro rege Persarum habuerunt redeundi licentiam, multi tamen non redierunt.¹⁵

Facta autem hac voce, id est, locutione Apostolorum tam mirabiliter resonante, quando cœperunt variis linguis effari: continuo enim Spiritu Sancto accensi, ingressi sunt templum, quod fuit prope cœnaculum; convenit multitudo hominum. Quidam vero per vocem hanc factam, intelligunt sonum præfatum, Tanquam advenientis spiritus vehementis: quem dicunt ab habitatoribus Jerusalem circa templum auditum, propter quod illuc concurrerunt. Et mente confusa est, id est plurimum admirata et conturbata, quoniam audiebat unusquisque lingua sua illos loquentes. Ex quo elicitur, quod singuli unam cujuslibet Apostolorum loquelam intellexerunt: quod fuit magnum et inauditum miraculum, omnes illos in stuporem convertens, quemadmodum subditur:

Stupebant autem omnes. Stupor ex magna admiratione procedit. Et mirabantur, ad invicem dicentes: Nonne ecce isti omnes qui loquuntur, puta Apostoli, Galilæi sunt? Et quomodo nos audivimus unusquisque linguam nostram, in qua nati sumus?

A Deinde audientium diversitas ex parte locorum natalium, aperitur: Parthi, et Medi, et Elamitæ. Elam est regio Persiæ, contra quam Jeremias prophetabat.¹⁶ Et qui habitant Mesopotamiam, Judæam, quæ hoc loco¹⁷ accipitur pro terra duarum tribuum, scilicet Juda et Benjamin, ad distinctionem (ut ait Beda) Samariæ, Galilææ, Decapoleos, et aliarum in eadem provincia regionum. Quæ licet omnes una loquerentur lingua Hebræa, domesticam tamen singulæ dicendi speciem habuerunt distinctam. Unde Petrus in passione Domini, quod Galilæus sit, propria proditur lingua.¹⁸ Et Cappadociam, Pontum, et Asiam... Asia regio quæ dicitur minor, ab orientali parte qua ad Cappadociam Syriamque progreditur, undique circumdata est mari. Cujus provinciæ sunt Phrygia, Pamphylia, Cilicia, Lycaonia, Galatia, et aliæ multæ. Sed specialiter ubi Ephesus civitas est, Asia dicitur. Ægyptum, et partes Libyæ quæ est circa Cyrenen. Ægypti regio, a septentrione mare Magnum, et sinum Arabicum ab oriente seu Rubrum mare, a meridie Æthiopiam, ab occasu Libyam habet. Cujus inferiorem partem Nilus ad dexteram atque ad sinistram divisus amplexu suo determinat. Propterea quidam Ægyptum inter insulas computant. Et advenæ Romani, qui de Italia ad Jerusalem devenerunt. Judæi quoque natura, et proselyti. Sicut in novo Testamento vocantur neophyti, qui de infidelitate ad evangelicam legem de novo conversi sunt; ita in veteri Testamento dicebantur proselyti, qui de gentilitate ad legem convertebantur Mosaicam. Cretes et Arabes. Arabia regio inter sinum maris Rubri qui Arabicus, et eum qui Persicus appellatur, plurimas habet gentes, videlicet Idumæos, Sarracenos, Sabæos, et alias plures. Arabia autem, sacra interpretatur, eo quod sit regio in qua thura nascuntur, et producens odores. Hinc eam Græci εὐδαίμονα, Latini beatam vocaverunt.

Audivimus eos loquentes nostris linguis, secundum modum prætactum, magnalia Dei, videlicet Christi resurrectionem, ascensionem, Paracleti missionem. Verum, uno Apostolorum loquente, aliisque tacentibus, unus ille non nisi unius idiomatis protulit voces; omnibus tamen videbatur quod suæ loquelæ verba proferret: et virtualiter, non formaliter ita fuit, sicut et manna cunctorum ciborum saporem continuit, juxta illud Sapientiæ: Panem de cœlo præstitisti eis, omne delectamentum in se habentem, et omnis saporis suavitatem;¹⁹ deserviens enim uniuscujusque voluntati, ad quod quisque volebat, convertebatur. Hoc tamen in bonis Judæis accidisse dumtaxat aliqui asserunt: mali enim dicebant, Anima nostra nauseat super cibo isto levissimo.²⁰

Stupebant autem omnes et mirabantur, dicentes: Quidnam vult hoc esse? Ex ingenti admiratione inter se conferebant, et eadem sæpius proferebant, quia ex abundantia cordis os loquitur.²¹²² Alii autem irridebant, dicentes: Quia musto pleni sunt isti. Isti erant omnino perversi, qui tam evidens Spiritus Sancti miraculum sinistre interpretabantur, et caritate ac donis Spiritus Sancti tam exuberanter impletos ut internus splendor ac mentis lætitia relucerent in vultibus eorumdem, ebriosos dixerunt: quasi mustum hoc facere posset, quod omnem naturalem transcendit potentiam. Verumtamen spiritualiter ebrii erant hi Sancti, introducti in cellam vinariam, et torrente voluptatis deificæ usque ad plenum potati.²³ In quibus illud ex Canticis fuit impletum:²⁴ Comedite, amici, et bibite; et inebriamini, carissimi. Etenim fervor amoris, sapientiæ sapor, gaudiorum excessus, inebriaverat eos; biberantque vinum quod Christus sapientia Patris miscuit eis.²⁵

Stans autem Petrus cum undecim Apostolis, elevavit vocem suam, et locutus est eis. Jam innotescere incipit, quanta sit efficacia gratiæ Spiritus Sancti, et quantum inter fragilitatem humanam ac divinam distet virtutem. Ecce qui paulo ante unius vilis mulierculæ voce conterritus, Christum primam summamque veritatem negavit, nunc inter tot millia præ ceteris Apostolis imperterrito ac tubali eloquio testimonium perhibet veritati.²⁶ Jam nempe in eo perfectus amor servilem ejecit timorem.²⁷ Viri Judæi, et qui habitatis Jerusalem universi, hoc vobis notum sit, et auribus percipite verba mea. Ecce quam auctoritative et secure effatur, qui paulo ante indoctus et rudis fuerat idiota.²⁸

Non enim sicut vos æstimatis, hi ebrii sunt. Ebrii quidem sunt, fateor, sed non sicut vos æstimatis, qui tanquam carnales, carnaliter judicatis, et similes estis Heli cæcutienti, qui sanctam Annam perhibuit temulentam.²⁹ Quum sit hora diei tertia. Unde tam mane non solent homines vino impleri. Porro, Spiritus Sanctus, qui est tertia in superbeatissima Trinitate persona, majestatem et gloriam individuæ adorandæque Trinitatis mundo per Apostolos prædicaturus, tertia hora convenienter descendit. Et quia, ut dictum est, discipuli erant in oratione perseverantes, recte Spiritum Sanctum in hora orationis percipiunt, ut monstretur quod Spiritus Sancti gratia non facile impetratur, nisi mens a carnalibus supernorum intentione levetur.³⁰ Tria autem tempora quibus Daniel genua flectere et adorare solebat, videlicet tertia, sexta et nona hora, ab Ecclesia observantur.³¹ Nam et Christus Spiritum Sanctum hora tertia mittens, et crucem sexta hora ascendens, nona spiritum tradens, easdem nobis horas intimare et sanctificare dignatus est.³² Sed hoc quod cernitis, est quod dictum, id est prophetice prænuntiatum, est per prophetam Joel. Cujus verba subduntur.

Et erit in novissimis diebus, id est tempore evangelicæ legis, cui lex alia divinitus non succedet. De quo tempore sanctus Jacob disseruit:³³ Congregamini, ut annuntiem vobis quæ ventura sunt in novissimis diebus; et Isaias, Erit in novissimis diebus præparatus mons domus Domini.³⁴ Unde hoc tempus ultima mundi ætas vocatur, sicut ait Apostolus :³⁵ Nos sumus in quos fines sæculorum devenerunt. Dicit Dominus, scilicet Deus Pater, vel Pater et Filius, qui sunt unus Dominus, unus quoque spirator et dator Spiritus Sancti, sicut et tres Personæ sunt unus Creator. Effundam de Spiritu meo super omnem carnem, id est cunctis hominibus, scilicet Judæis et gentibus, seu quibusdam de omni genere hominum, ut sit distributio pro generibus singulorum. Itaque omnibus his de donis et gratiis Spiritus Sancti effundam. Sicque nomine partis intelligitur totum, videlicet homo per carnem : sicut quum ait Joannes, Verbum caro factum est ;³⁶ et Psalmista, Ad te omnis caro veniet. Verumtamen S. Petrus hoc loco sensum, non formam verborum inducit. Sic enim in Joele scriptum est : Et erit post hæc :³⁷ Effundam Spiritum meum super omnem carnem.

Et prophetabunt, o Judæi, filii vestri et filiæ vestræ, id est discipuli et discipulæ Christi. Multi enim discipulorum, et aliquæ sanctæ feminæ cum Apostolis Spiritum Sanctum receperunt, et gratiam prophetalem sortiti sunt. Juvenes vestri visiones videbunt, id est, revelationes divinas atque propheticas vere intelligent. Intelligentia enim est opus in visione.³⁸ Et seniores vestri somnia somniabunt, id est, revelationes desuper tempore somni suscipient, quando propter quietem virtutis imaginativæ ac sensuum exteriorum, aptior est anima ad illuminationes supernas. Propter quod in libro Job legitur : Per somnium in visione nocturna aperit Deus aures virorum, et instruit disciplina.³⁹ Quod autem Apostolorum discipulorumque Christi, alii seniores, alii fuerint juniores, certum est cunctis. Porro hujuscemodi somnia non sunt vana et solita omnibus, sicut illa de quibus Ecclesiasticus :⁴⁰ Somnia extollunt imprudentes; et quasi qui apprehendit umbram et persequitur ventum, secundum hoc visio somniorum. Et quidem super servos meos et ancillas meas in diebus illis, scilicet in exordio evangelicæ legis, effundam de Spiritu meo, et prophetabunt.⁴¹ Quidam enim utriusque sexus in primitiva Ecclesia prophetarunt, sicut et infra scribitur Philippus diaconus habuisse quatuor filias virgines prophetissas.⁴² In nomine vero effusionis, ostenditur gratiæ copia seu munerum largitas. De qua effusione scriptum est : Effundam Spiritum meum super semen tuum, et benedictionem meam super stirpem tuam.⁴³

Et dabo prodigia in cœlo sursum, et signa in terra deorsum. Hoc et verba sequentia quidam exponunt de signis præcessuris diem judicii. Sed quum Petrus totam istam scripturam pro tempore suo, quasi tunc impletam alleget, aptius ad præfatum tempus refertur.⁴⁴ Dedit ergo Deus in primo Christi adventu et circiter prodigia in cœlo, quando eo nato, cœlestis militiæ multitudo Deum laudans apparuit, stella in aere radiavit;⁴⁵⁴⁶ et tempore passionis, dum luna tempore oppositionis supernaturaliter rediit, et se soli supposuit, totque horis sub ipso permansit, ita⁴⁷ quod sol stetit immotus. Similiter in ascensione angeli apparuerunt.⁴⁸ Insuper dedit Dominus signa in terra, quando in ea Christus tot patravit miracula; et quando eo patiente mota est terra, scissæ sunt petræ, aperta sunt monumenta, et multa corpora Sanctorum resurrexerunt a mortuis, et venientes in sanctam civitatem, apparuerunt multis.⁴⁹ Quod autem ista convenienter ad tempus primi adventus Christi relata sint, innotescit ex eo quod

Dominus ait : Adhuc unum modicum, et ego movebo cœlum et terram, et mare, et aridam;⁵⁰ et veniet Desideratus cunctis gentibus : quod omnes de primo Christi adventu exponunt, de quo in Genesi loquitur⁵¹

Jacob : Et ipse erit exspectatio gentium. Consequenter quædam prodigiorum istorum specialiter exprimuntur. Sanguinem, et ignem, et vaporem fumi. Per sanguinem, intelligitur sanguis qui de Christi latere fluxit.⁵² In cujus emanatione duo mirabilia contigerunt : primum, quia de mortuo corpore sanguinem vivaci rivo effluere, contra nostrorum naturam est corporum;⁵³ secundum, quod simul cum sanguine aqua profluxit. Potest quoque per sanguinem accipi sanguis quem pro Christo martyres cum mira effuderunt constantia. Per ignem, Spiritus Sancti illustratio ac inflammatio designatur: in igne enim sunt splendor et calor. Per vaporem fumi, excæcatio Judæorum, vel compunctio et lacrimatio conversorum, qui ad prædicationem Petri compuncti sunt corde. De quorum piissimo fletu Zacharias dicit: Plangent eum planctu quasi super unigenitum.⁵⁴

Sol convertetur in tenebras: nam tempore passionis obscuratus est sol; et luna in sanguinem, id est, rubea apparebit.⁵⁵ Non tamen planetæ fuerunt in se ipsis taliter se habentes, sed secundum apparentiam fuit sic. Solet autem luna, quum eclipsim patitur, sanguinea apparere; sed quando directe supponitur soli, nigra videtur. Unde si suppositione illa durante rubea apparebat, mirabiliter factum est. Quod, secundum Hieronymum, credi potest, quamvis scriptum non sit: non enim scripta sunt omnia. Antequam veniat dies Domini magnus et manifestus.⁵⁶⁵⁷ Per diem hunc, Hieronymus super Joelem intelligit diem dominicæ resurrectionis, in quo magna operatus est Deus, et quem omnibus manifestavit. De quo ait Psalmista: Hæc est dies quam fecit Dominus.⁵⁸ Qui dies per Joelem appellatur horribilis, quia aeriis potestatibus impiisque Judæis pavendus. Potest quoque per diem istum horribilem, magnum et manifestum, tempus illius gravissimæ ac finalis captivitatis Judæorum per Romanos intelligi. De istis hic transeo, quia super duodecim Prophetas suo loco ea plenius exposui.

Et erit: Omnis quicumque invocaverit nomen Domini, id est, Deum intimo cordis affectu, cum fide sincera oraverit, salvus erit. Non enim est personarum acceptor Deus;⁵⁹ sed prope est Dominus omnibus invocantibus eum, omnibus invocantibus eum in veritate:⁶⁰ juxta illud Ecclesiastici, Quis invocavit illum, et despexit eum?⁶¹⁶²

Consequenter beatissimus Petrus evidentius instruit eos, factis et auctoritatibus Jesum esse Messiam declarans. Viri Israelitæ, qui estis Israelitæ carnis propagine, non fidei imitatione, audite verba hæc: Jesum Nazarenum, virum approbatum a Deo Trinitate, et a se ipso secundum quod Deus est, in vobis, id est inter vos, virtutibus, id est sanctis operibus, et prodigiis, quantum ad majora ejus miracula, et signis, quantum ad minora, quæ fecit per illum Deus in medio vestri. Verbum enim seu Trinitas operabatur per Christi humanitatem: quæ fuit instrumentum seu organum immediatum, conjunctum et proprium Verbi, quemadmodum corpus nostrum instrumentum est animæ nostræ in suis operibus, secundum Damascenum. Unde divinus Dionysius Christi actionem appellat theandricam, id est deivirilem. Et Christus homo divina potestate egit miracula. Sicut vos scitis: quibus et Christus ante passionem dicebat:⁶³ Multa bona opera ostendi vobis ex Patre meo: propter quod horum me lapidatis?

Hunc definito consilio et præscientia Dei traditum. Quamvis enim Judas impie eum tradiderit, Deus tamen eum per Prophetas tradendum prædixit, prædeterminavit, et in sua præscientia sempiterna pro hominibus moriturum prædefinivit, quemadmodum ait Apostolus:⁶⁴⁶⁵ Proprio Filio suo non pepercit, sed pro omnibus nobis tradidit illum.⁶⁶ Deus quoque Pater, seu Trinitas, animæ Christi voluntatem moriendi pro hominibus inspiravit. Rursusque eidem contulit tam juste conversari et loqui, quod Judæi erant invidia concitati: ex qua ultra ad Christi occisionem progressi sunt. Sicque traditio Christi, quantum ad causam atque principium ejus, fuit directe et effective a Deo: loquendo tamen de causa traditionis hujus bona, puta justitia spontaneoque principio, ratione cujus etiam se ipsum tradidit Christus, juxta illud Isaiæ:⁶⁷ Tradidit in mortem animam suam.⁶⁸ Per manus iniquorum, videlicet militum Pilati, affigentes cruci, interemistis, mortem ipsius procurando.

Quem Deus suscitavit a mortuis, imo et ipse ut Deus, se ipsum, sicut prædixit: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam.⁶⁹ Et item: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud.⁷⁰ Hoc enim dixit de templo corporis sui, ut Evangelista exponit. Solutis doloribus inferni, id est pœnis inferni a Christo sublatis: ita quod eas non sensit, juxta id Psalmi, Factus sum sicut homo sine adjutorio, inter mortuos liber.⁷¹ Ablatis quoque his pœnis a sanctis quos Christus de limbo eduxit. Nam mox quum ad eos anima ejus venisset, beatifica Dei visione illustravit eosdem. Jam enim causam dilationis gloriæ, videlicet originalis peccati reatum, sua passione amovit. Sancti autem in limbo, etsi pœnam sensus non habuerunt, nihilo minus pœna damni fuit in eis. Sicque dilatio gloriæ eos aliquo modo afflixit, juxta id Proverbiorum: Spes quæ differtur, affligit animam; lignum vitæ, desiderium veniens.⁷² Propter quod de istis Zacharias dicit Christo: Tu quoque, in sanguine testamenti tui, emisisti vinctos tuos de lacu in quo non est aqua.⁷³ Juxta quod impossibile erat teneri illum, scilicet Christum, ab eo, id est ab inferno. Quum enim omni caruerit culpa, nil potestatis aut juris habebat in eo diabolus seu infernus. Propter quod passione instante disseruit: Venit ad me princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam.⁷⁴

David enim dicit in eum, id est de Christo (ita quod verba sequentia ad litteram in Christi persona dicuntur): Providebam Dominum coram me semper, id est, ego ut homo, Deum jugiter intuebar, atque in omnibus provide coram eo conversabar. Nam anima Christi a primo suæ creationis instanti, vidit Deum per speciem tam clare ac incessanter ut modo. Quoniam a dextris est mihi, id est, in omnibus gratiose mihi adsistit: secundum illud Isaiæ: Dominus Deus auxiliator meus;⁷⁵ ne commovear, id est, a via æquitatis et veritatis usquam recedam. In tantum enim adfuit naturæ assumptæ, quod peccare nequivit. Propter hoc lætatum est cor meum, videlicet de tam incomparabili beneficio Dei, et de indesinenti adspectu ipsius, et exsultavit lingua mea, id est, in verba laudis divinæ cum exsultatione prorupit, dicendo:⁷⁶ Gratias ago tibi, Pater; et, Honorifico Patrem meum.⁷⁷ Et rursus dicitur: Exsultavit Jesus Spiritu Sancto.⁷⁸ Insuper et caro mea requiescet in spe, id est, corpore meo ab anima separato atque sepulto, de ejus resuscitatione certus ero. Quoniam non derelinques animam meam in inferno, nisi quamdiu ipsa voluerit, scilicet usque ad instans resurrectionis. Et infernus pro limbo patrum hic sumitur, sicut quum Jacob ait in Genesi: Descendam lugens in infernum;⁷⁹ atque in Symbolo: Sepultus, descendit in infernum. Porro, in morte Christi fuerunt corpus et anima ejus ab invicem separata; utrumque tamen mansit Verbo unitum. Ideo corpus ejus resolvi non potuit. Propter quod subditur: nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem, id est, corpus unigeniti Filii tui non permittes pati incinerationem seu dissolutionem. Nihilo minus sumendo corruptionem pro occisione, fuit vere corruptum seu mortuum. Notas mihi fecisti vias vitæ⁸⁰, id est, semitas justitiæ quibus ad vitam beatam transitur, me docuisti, et per acceleratam resuscitationem iter ad vitam gloriæ ascendere me fecisti, ita quod tunc per experientiam illud novi; replebis me jucunditate cum facie tua, id est, quum in conspectu tuo in cœlesti apparuero regno, plenissime glorificabor. Quamvis enim Christus ab exordio incarnationis, quantum ad superiorem animæ partem ad Verbum relatam, fuerit comprehensor, et omni essentialis præmii gaudio plenus; nihilo minus quoad inferiores animæ vires, imo et quantum ad superiores vires ad essentiam animæ comparatas, et quantum ad carnem passibilem, fuit viator, et tristitiam aliquando habens et dolores.⁸¹⁸² In ascensione autem plenissimam glorificationem sortitus est, imo et ab omni tristitia in puncto mortis exstitit liberatus.⁸³

Præterea, quod verba inducta, non de se ipso, sed de Christo protulit David, consequenter probatur. Viri fratres, liceat audenter dicere ad vos de patriarcha David, quoniam defunctus est et sepultus, et sepulcrum ejus apud nos est usque in hodiernum diem :⁸⁴ sicut tertio Regum describitur. Ex quibus patet, quod corpus ejus in sepulcro sit dissolutum. Propheta ergo quum esset : nam præclarissimus fuit propheta David; et sciret quia jurejurando jurasset illi Deus, de fructu, id est semine, lumbi ejus, sedere super sedem ejus, id est post eum vere spiritualiterque regnare ceteris cunctis sublimius, juxta illud in Psalmo : Juravit Dominus David veritatem, et non frustrabitur eum, De fructu ventris tui ponam super sedem tuam, scilicet Christum de semine tuo nasciturum.⁸⁵ De quo loquitur Isaias :⁸⁶ Super solium David et super regnum ejus sedebit. Providens, id est, in futurum procul præintuens, locutus est de resurrectione Christi, quia neque derelictus est in inferno, neque caro ejus sensit corruptionem : juxta expositionem inductam.⁸⁷ Hunc Jesum suscitavit Deus, cujus nos omnes testes sumus, quod vidimus protestantes, et prophetice prænuntiatum nuncque impletum monstrantes.

Dextera ergo Dei exaltatus, id est, divina virtute de limbo, de sepulcro, de terra ad cœlos levatus, et promissione Spiritus Sancti accepta a Patre, id est, omni glorificatione quam ei per Spiritum Sanctum Pater in Scripturis promisit, adepta, effudit hoc donum quod vos videtis et auditis, id est, magnam hanc gratiam, sapientiam, linguarum notitiam, quam in nobis jam experimini, largitus est nobis. Promissionem autem Spiritus Sancti accipere, competit Christo secundum naturam humanam; sed Spiritum Sanctum dare, secundum naturam divinam : quamvis in ipso secundum humanitatem sit gratia capitis, per quam suis influit membris : quod agit ut causa gratiæ instrumentalis ac meritoria et conjuncta.

Porro, quod Christus dextera Patris sit exaltatus, testimonio probat Psalmistæ. Non enim David ascendit in cœlum, quia quoad corpus mansit in monumento, et quantum ad animam in limbo. Dixit autem ipse in Psalmo : Dixit Dominus Domino meo, id est Pater Filio, Sede a dextris meis, id est in bonis potioribus, secundum naturam assumptam, ita quod omni sis creaturæ prælatus, plenarie glorificatus, et divinitate præ cunctis abundantius fruens. Istud dixit Christo homini Deus Pater in ascensione. Secundum divinitatem vero, Pater ab æterno dixit Filio, Sede a dextris meis, id est, mihi esto æqualis, et in ea reside majestate qua ego. Donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum, id est, omnes reprobos tibi plene subjiciam, et subjectos ostendam :⁸⁸ quod maxime erit in die judicii. De expositione autem versuum istorum nunc pertranseo, quum in libro Psalmorum prolixe expositi sint. Quod autem hæc dictio, Donec, sumatur hic non finite, sed indefinite, constat, sicut et apud Matthæum :⁸⁹ Non cognovit eam, donec peperit filium suum.

Certissime ergo sciat, per fidei cognitionem, non per rationem aut scientiam naturalem : juxta quem modum sanctus Job ait, Scio quod Redemptor meus vivit, et in novissimo die de terra surrecturus sum ;⁹⁰ omnis domus Israel, id est tota plebs Judæorum seu duodecim tribuum, quia et Dominum eum et Christum fecit Deus hunc Jesum : id est, Pater seu Trinitas superdignissima Jesu Nazareno secundum naturam humanam contulit principatum universorum, et unctionem gratiæ singularem ac summam, juxta illud : Unxit te Deus, Deus tuus, oleo lætitiæ præ consortibus tuis.⁹¹ Et item Christus fatetur in Psalmo, ratione naturæ assumptæ et gratiæ ei collatæ :⁹² Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus.⁹³ Quem vos crucifixistis, non vestris, sed militum manibus; et magis peccastis quam illi, quia prima causa plus influit. His auditis, compuncti sunt corde, de suis dolendo peccatis: non omnes tamen, sed multi. In quibus impletum est quod ante passionem Christus eis prædixit: Quum exaltaveritis, inquiens, Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum. Tot itaque Scripturarum allegationibus et tantis prodigiis sunt convicti. Et dixerunt ad Petrum et ad reliquos Apostolos: Quid faciemus, viri fratres?

Petrus vero dixit ad illos: Pœnitentiam agite, nec parvam, sed maximam, quantum ad interiorem dolorem, ut magnitudini criminis correspondeat magnitudo doloris. Oportet enim, secundum Hieronymum, ut dolor contritionis adæquet gravitatem peccati, quatenus de majoribus vitiis major habeatur contritio. Et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum, videlicet quilibet in remissionem peccatorum suorum. Quamvis autem Christus formam Baptismi docuerit, dicens, Baptizantes in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti; Apostoli tamen et eorum discipuli in primitiva Ecclesia, sub alia forma baptizaverunt, ex familiari consilio atque instinctu Spiritus Sancti utentes hac forma verborum, Baptizo te in nomine Jesu Christi: ut scilicet nomen Christi amplius dilataretur, et honorabilius ac amabilius redderetur hominibus, quod a Judæis incredulis blasphemabatur. Quo facto, cœpit Ecclesia uti forma Baptismi instituta a Christo. Tamen, quoniam in nomine Christi dabatur Baptismus, forma a Christo præfixa implicite ac virtualiter servabatur, quia in nomine Christi tota supersancta Trinitas intelligi datur. Nam Christus dicitur unctus: sicque in nomine ejus intelligitur Pater ungens, Filius unctus, Spiritus Sanctus unctionis causa, seu unctio effectiva, qui per prædicationem causalem unctio appellatur. Et

37

Joann. vii, 28.

38

Matth. xxviii, 19. accipietis donum Spiritus Sancti, id est, non solum peccatorum remissionem, sed et donum sapientiæ et linguarum, quod in nobis miramini. Tunc namque baptizatis dabatur communiter Spiritus Sanctus in signo sensibili per impositionem manuum Apostolorum, sicut et infra habetur. Unde in Scholastica historia sic habetur: Accipietis donum Spiritus Sancti, scilicet, ut loquamini variis linguis, sicut et nos. Et hoc erat signum familiare in primitiva Ecclesia, quia omnes fere ascendentes de lavacro, loquebantur variis linguis.

Vobis enim facta est repromissio, et filiis vestris, id est, præfata promissio de effusione Spiritus Sancti per Joelem prænuntiata, vos et filios vestros concernit, ita quod in vobis implebitur. Nec solum in vobis Judæis, sed et omnibus qui longe sunt a vobis, seu loco, seu dispari cultu et dissimili ritu, puta in gentibus, quoscumque advocaverit Dominus Deus noster, id est, per evangelicam prædicationem seu inspirationem divinam, ad fidem et caritatem seu ecclesiasticam unitatem perduxerit, hoc est in omnibus prædestinatis. Propter quod apud Joannem scriptum est: Jesus moriturus erat pro gente; et non solum pro gente, sed ut filios Dei, qui dispersi erant, congregaret in unum. Hinc gentibus scribens Apostolus: Vos, inquit, qui aliquando longe fuistis, nunc prope facti estis in sanguine Christi. Quod etiam in epistola ad Romanos ab Isaia prophetatum declarat.

Aliis etiam verbis plurimis testificatus est, et hortabatur eos, dicens: Salvamini a generatione ista prava, id est, ab incredulis istis Judæis dividamini corde, ut fidem et gratiam suscipientes, illis pereuntibus, vos salvemini. Qui ergo receperunt sermonem ejus, id est, verbis Petri acquieverunt, baptizati sunt ab Apostolis, aliisque forsan discipulis. Et appositæ sunt numero credentium animæ, id est homines, circiter tria millia, ad gloriam summæ Trinitatis, totius gratiæ superditissimi fontis, in illa die, videlicet Pentecostes.

Act. viii, 17.⁹⁴

Joann. xi, 51, 52.

Ephes. ii, 13.

Rom. xv, 11, 21; Is. xi, 10; Lii, 15.

42

Jacob. 1,21.

1 Cor. x,16.

Eccli. xv, 9.

Ps. xxxiii, 2.

43

44

Erant autem perseverantes in doctrina Apostolorum, illam mansuete ac sedulo audiendo ac prompte implendo, juxta illud Jacobi: Abjicientes omnem immunditiam, in mansuetudine suscipite insitum verbum, quod potest salvare animas vestras. Sic et subditi, in doctrina pastorum suorum debent stabiles permanere. Et communicatione fractionis panis, id est perceptione Sacramenti. Secundum quod Paulus ait: Panis quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est? In primitiva autem Ecclesia crebro, et multi quotidie communicabant. Et orationibus, nec dubium quin et in laudibus Dei, quum et majus atque divinius sit Dei laudibus quam orationibus esse intentum. Nam Deum laudando, magis simplificamur in ipso, et minus ad nos ipsos reflectimur. Sed quum non sit speciosa laus in ore peccatoris, qui divinæ laudationi cupit insistere, primo in orationibus perseveret, ut purificetur, et corde mundato agat quod scriptum est: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo.

Fiebat autem omni animæ timor, id est, universis Judæis et ceteris ista videntibus timor quidam incutiebatur, propter rei novitatem, totque mirabilium eminentiam, ex prædicatione quoque Apostolorum, qua incredulis damnationem comminabantur æternam. Multa quoque prodigia et signa, id est miracula majora et minora, per Apostolos fiebant in Jerusalem: quæ S. Lucas, brevitati studens, non recitat. Et metus erat magnus in universis, propter causas prætactas. In quo divina potentia evidenter ostenditur, quod scilicet discipuli ante Paracleti missionem trepidi, nunc erant intrepidi, et adversarii eorum tam pavidi. Tantus enim gratiæ fulgor, potestatisque vigor, ac Divinitatis operatio in eis splendebant, quod æmuli veritatis formidare coacti sunt: qui illos paulo ante non modo non metuebant, sed et occidere disponebant.

Omnes etiam qui credebant, erant pariter mente et corpore, et habebant omnia communia. Possessiones et substantias vendebant, scilicet immobilia et mobilia bona, et dividebant illa omnibus, prout cuique opus erat. Quo enim spiritualibus divitiis fuerunt pleniores, eo minus curaverunt opes carnales; et quo in Dei ac proximi dilectione magis ardebant, eo liberalius sua sibi invicem communicabant. Caritas enim omnia facit esse communia, nec sua dumtaxat, sed et se ipsam impendit. Ex quibus elicitur, tanto quemque minus habere de divino amore, quo exstat avarior; et quo amplius quærit terrena, eo animam habet pauperiorem.

Quotidie quoque perdurantes unanimiter in templo, et frangentes circa domos in reditu suo a templo panem, sumebant cibum cum exsultatione spirituali, non carnali, et simplicitate cordis, tanquam ab omni simulatione et vanitate dolosa immunes. Tantus fuit in eis caritatis fervor et devotionis instantia, quod in exteriori occupatione et necessaria corpori refectione, manserunt mente ad Deum suspensi, et gloriantes in contemplatione ipsius. In quibus illud Psalmistæ impletum est: Justi epulentur et exsultent in conspectu Dei, et delectentur in lætitia. In quibus et aliæ multæ propheticæ promissiones vere spiritualiterque impletæ sunt, quas carnales et obstinati Judæi nondum putant impletas, et corporaliter præstolantur implendas. Collaudantes Deum, et habentes gratiam ad omnem plebem, ita quod omnibus erant accepti ac honorati, propter tam evidentissimam gratiæ affluentiam in ipsis splendentem, quemadmodum legitur de S. Sebastiano: Necesse erat ut quem Deus tanta perfuderat gratia, ab omnibus amaretur. Dominus autem augebat qui salvi fierent, id est, quosdam convertit, et fidelium numero copulavit, quotidie in id ipsum collegium credentium, vel in ipsomet Deo incommutabili bono, in quod mente tendebant et quiescebant: de quo fertur in Psalmo, Tu autem idem ipse es; et rursus, In pace in id ipsum dormiam et requiescam.

45

46

Ps. lxvii, 4.

47

Ps. ci, 28.

Ps. iv, 9.

Footnotes

1. Ezech. 1, 24. ↩

2. Ezech. I, 24. ↩

3. Ezech. 1, 24. ↩

4. Joann. I, 32. ↩

5. Matth. III, 16; ↩

6. Joann. III, 8. ↩

7. Act. I, 13. ↩

8. Lev. XXIII, 16-21. ↩

9. Exod. XIX, 1, 15; XX, 1 et seq. ↩

10. Luc. III, 22. ↩

11. Joann. XX, 22. ↩

12. 1 Cor. XII, 8-10. ↩

13. 1 Cor. XII, 8-10. ↩

14. Esther III, 8. ↩

15. 1 Esdr. I, 2-4. ↩

16. Jer. XLIX, 34-39. ↩

17. Gen. XI, 6-9. ↩

18. Matth. XXVI, 69, 73. ↩

19. Sap. XVI, 20, 21. ↩

20. Num. XXI, 5. ↩

21. Luc. VI, 45. ↩

22. Matth. XII, 34; ↩

23. Cant. I, 3. ↩

24. Cant. V, 1. ↩

25. Prov. IX, 5. ↩

26. Matth. XXVI, 69-72. ↩

27. 1 Joann. IV, 18. ↩

28. Act. IV, 13. ↩

29. 1 Reg. I, 13. ↩

30. Act. I, 14. ↩

31. Dan. VI, 10. ↩

32. Matth. XXVII, 45, 46, 50. ↩

33. Gen. XLIX, 1. ↩

34. Is. II, 2. ↩

35. I Cor. x, 11. ↩

36. Ps. lxiv, 3. ↩

37. Joel ii, 28. ↩

38. Dan. x, 1. ↩

39. Job xxxiii, 15, 16. ↩

40. Eccli. xxxiv, 1-3. ↩

41. Joel. II, 28-32. ↩

42. Act. xxi, 9. ↩

43. Is. xliv, 3. ↩

44. Joann. i, 14. ↩

45. Matth. ii, 2. ↩

46. Luc. ii, 13; ↩

47. Luc. xxiii, 44, 45. ↩

48. Act. i, 10. ↩

49. Matth. xxvii, 51-53. ↩

50. Agg. ii, 7, 8. ↩

51. Gen. xlxi, 10. ↩

52. Joann. xix, 34. ↩

53. Gen. xlix, 10. ↩

54. Zach. xu, 10. ↩

55. Luc. xxiii, 45. ↩

56. Joann. xxi, 25. ↩

57. Joel. ii, 31. ↩

58. Ps. cxvii, 24. ↩

59. Act. x, 34. ↩

60. Ps. cxliv, 18. ↩

61. Eccl. u, 12. ↩

62. Eccli. ii, 12. ↩

63. Joann. x, 32. ↩

64. Is. liii, 12. ↩

65. Matth. xxvi, 47-49. ↩

66. Rom. viii, 32. ↩

67. Is. liii, 12. ↩

68. Zach. xii, 10. ↩

69. Joann. x, 18. ↩

70. Joann. II, 19, 21. ↩

71. Ps. LXXXVII, 5, 6. ↩

72. Prov. XIII, 12. ↩

73. Zach. IX, 11. ↩

74. Joann. XIV, 30. ↩

75. Is. I, 7. ↩

76. Joann. XI, 41. ↩

77. Joann. VIII, 49. ↩

78. Luc. X, 21. ↩

79. Gen. XXXVII, 35. ↩

80. Ps. XV, 8- 11. ↩

81. Matth. xxvi, 37, 38; ↩

82. Joann. xi, 33, 35; ↩

83. Luc. xxiv, 26. ↩

84. III Reg. u, 10. ↩

85. Ps. cxxxi, 11. ↩

86. Is. ix, 7. ↩

87. * vidit vers. 27. ↩

88. Ps. cix, 1. ↩

89. Matth. i, 25. ↩

90. Job xix, 25. ↩

91. Ps. xliv, 8. ↩

92. Ps. ii, 6. ↩

93. III Reg. ii, 10. ↩

94. vers. 17-21. ↩