Skip to the text
Ember
PT

Articulus 32

DECLARATIO CAPITULI TRICESIMI PRIMI: VIGILIA HONESTATIS TABEFACIET CARNES.

DE sobrietate sectanda et cupiditate vitanda, hic specialiter agitur. Vigilia honestatis, id est honesta ac virtuosa vigilia ac diligentia in exercitiis spiritualibus, ut in studendo, orando, meditando, dictando, tabefaciet carnes, id est, debilitat et partim deficere facit motus concupiscentiasque carnales, et corpus ipsum extenuat ut frequenter, juxta illud Hieronymi:12 Ama studia Scripturarum, et carnis vitia non amabis. Hinc in Marco loquitur Christus: Videte, vigilate, et orate.3 Hujus sacræ vigiliæ Christus se ipsum dedit exemplum: de quo scriptum est, Exiit Jesus in montem orare, et erat pernoctans in oratione Dei.4 Et cogitatus illius auferet somnum, id est, attenta consideratio circa honestatem virtutum, seu in præfata vigilia assumpta, tollit torporem pigritiæ, et corporalem minuit somnum, juxta illud Proverbiorum: Aperi oculos tuos, et noli diligere somnum, ne te egestas opprimat.5 Et Sapiens: Cogitare de illa, sensus est consummatus;6 et qui vigilaverit propter illam, cito erit securus. Porro honestum, ut ait Isidorus, dicitur quasi status honoris. Honor autem debetur virtuti: sicque honestas et virtus coincidunt. Atque, ut Tullius fassus est, Honestum est, quod sua bonitate nos attrahit, et suo decore nos allicit ac delectat, ut virtus et sapientia.

Cogitatus præscientiæ avertit sensum: id est, consideratio providentiæ Dei, omnia prænoscentis ac clarissime intuentis, revocat mentem ab omni negligentia et peccato, et ad cordis custodiam, sapientialem pudorem, ac omnem spiritualem profectum provocat et inducit, sicut testatur qui ait: Servavi mandata tua et testimonia tua, quia omnes viæ meæ in conspectu tuo;7 et item, Providebam Dominum in conspectu meo semper.8 Ideo dixit Boetius: Magna vobis est indicta necessitas probitatis, quoniam omnia agitis ante oculos Judicis cuncta cernentis. Et certe væ eis qui tanti judicis præsentiam non verentur, qui tanti regis adspectum non reverentur, qui Deo præsente ac intuente turpiter et inique agere non erubescunt. Insuper consideratio prædestinationis et præscientiæ Dei, hominem reddit sollicitum ac oaventem, eo quod nesciat an amore sit dignus an odio, et quid finaliter fiet de ipso.9 Et infirmitas gravis sobriam facit animam, id est a peccatis continentem: nam virtus in infirmitate perficitur.10 Et facit hominem ad Deum confugere, juxta illud Psalmi: Ad Dominum, quum tribularer, clamavi. Disponit quoque ad corporalem sobrietatem laudabilem, quoniam appetentiam aufert ciborum, et convalescentibus parcitas alimentorum indicitur, ne recidivent.11 Prudens quoque homo sic cogitat: Si tantum abstineo ob corporis sanitatem, quanto magis propter animæ meæ curationem, confortationem et salutem, debeo abstinere?

Laboravit dives in congregatione substantiæ. Hoc in malo accipi posset, nisi mox subderetur: et in requie sua replebitur bonis suis. Est itaque sensus, quod bonus dives in collectione spiritualium laboravit divitiarum, puta virtutum ac meritorum, vel etiam temporalium opum, quantum necessariæ sunt aut utiles ad spiritualia bona pietatisque opera, juxta illud Proverbiorum: Manus fortium parat divitias, manus autem remissa operata est egestatem.12 Et iterum Salomon ait: Qui operatur terram suam, saturabitur panibus; qui sectatur otium, stultissimus est.13 Hoc est quod subditur: Et in requie sua, id est in vacatione circa divina et exercitiis vitæ contemplativæ, aut in morte, replebitur bonis, id est fructu et delectatione actuum pristinorum ac divinorum charismatum seu præmio meritorum, dicente Apostolo: Qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet vitam æternam.1415 Laboravit pauper in diminutione victus, et in fine inops fit. Hoc dictum videtur de divite avaro, qui opibus suis ad sufficientiam uti non audet, sicut in Ecclesiaste plenius recitatur;16 qui in fine vitæ a spiritualibus divitiis vacuus invenitur, et temporalibus quoque privatur. De quo in Job legitur: Dives quum dormierit, nihil secum auferet, apprehendet eum quasi aqua inopia.17 Talis, ut ait Fulgentius, omnia sua deputat cupiditati, et se ipsum fami. Unde in Proverbiis scriptum est: Est quasi dives, quum nil habeat; et est quasi pauper, quum in multis divitiis sit.18

Qui aurum diligit, non justificabitur, id est, qui inordinate et immoderate ad aurum et consimilia pretiosa afficitur, scilicet non in ordine ad spiritualia, et plus quam expedit pro necessariis vitæ præsentis, iniquus est, quum dictum sit supra: Nihil iniquius quam amare pecuniam.19 Ideo ait Salvator:20 Quam difficile, qui pecunias habent, intrabunt in regnum cœlorum. Et qui insequitur consumptionem, id est, temporalia immoderanter consumit in luxu, gula, ambitione, et patrimonium suum dilapidat, replebitur ex ea, id est, ex illa consumptione stulta ac prodiga, implebitur egestate, variisque peccatis, sicut in Evangelio de prodigo filio scribitur.21 In Proverbiis quoque: Qui diligit epulas, in egestate erit;22 qui amat vinum et pinguia, non ditabitur. Divitiis ergo moderate utendum est, et tenacia prodigalitasque vitandæ sunt. Virtus namque est quædam medietas inter duo vitiosa extrema. Multi dati sunt in auri casus: id est, Deus justo judicio multos præcipitari permisit in ruinas et foveas vitiorum quæ ex amore [auri] superfluo solent oriri: ex quo infelici pessimoque amore nascuntur simonia, usura, fraus, furtum, rapina, latrocinium, falsum testimonium, perjurium, mendacium, et alia multa. Et facta est in specie ipsius perditio ipsorum.

Lignum offensionis est aurum sacrificantium: id est, aurum avarorum, qui colunt et amant aurum veluti deum, et magis quam verum Deum, simile est arbori scientiæ boni et mali, cujus fructum Deus prohibuit primis parentibus.2324 Nam sicut ex gustu fructus ligni illius, secuta sunt peccata et tormenta multa et magna, ut patet in Genesi, ita ex auro et ejus amore superfluo nascuntur memorata mala gravissima. Væ illis qui sectantur illud, id est, æterna damnatio imminet ac debetur his qui auro et consimilibus rebus creatis avare adhærent, constituentes sibi finem in illis. Quæcontra sanctus Job:25 Si putavi aurum robur meum, et obrizo dixi, Fiducia mea. Et omnis imprudens, id est cupidus, qui terrena præponendo spiritualibus et æternis, imo rem modicam infinito increatoque bono, valde imprudenter se habet, deperiet in illo, id est, mortaliter peccabit et damnationem incurret, per excessivum auri amorem, et per vitia inde sequentia, juxta illud in Psalmo:26 Nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis. Unde Judas apostolus in sua ait Canonica: Væ illis qui errore Balaam mercede effusi sunt;2728 Habacuc quoque, Væ ei qui congregat avaritiam domui suæ.29

Beatus dives, qui inventus est sine macula. Potest hoc accipi de spiritualiter opulento, quamvis in temporalibus inope, qui in exteriori paupertate non murmurat, neque impatiens est, sed sine mortalis culpæ macula conversatur, imo nec divitias appetit temporales. Unde subjungitur: et qui post aurum non abiit. Tamen ex circumstantia litteræ videtur Scriptura hic loqui de divite in temporalibus, suis divitiis moderate utente, nec inordinate affecto ad eas, juxta illud Psalmi:30 Divitiæ si affluant, nolite cor apponere. Itaque talis dives beatus est jam spe et merito: non quia dives, sed quia tam virtuosus, quod divitiis non abutitur, nec inordinate afficitur, sed simplici victu et vestitu contentus, quod superest, in pios expendit usus.31 Talis homo divitias possidet, non possidetur ab eis, dominaturque eis, non ipsæ ei. Qui post aurum non abiit, id est, a Deo et ejus præceptis per cordis aversionem non recessit, appetendo aurum et consimilia, juxta illud Proverbiorum:32 Non erigas oculos tuos ad opes quas habere non potes. Nec speravit in pecunia et thesauris:33 sicut ait Apostolus: Divitibus præcipe, non sperare in incerto divitiarum. Et sanctus Job loquitur:34 Si lætatus sum super divitiis meis multis.

Quis est hic? et laudabimus eum. Nam, comparative loquendo, paucissimi tales sunt. Fecit enim mirabilia in vita sua, id est mira et rara. Magnum est enim, abun-353637

10 dare terrenis, et non extolli in eis, nec superflue affici circa eas, nec avare eas reponere, sed pie et liberaliter communicate. Qui probatus est in illo, puta in auro, id est tentatus circa illud et approbatus a Deo per hoc, quod non habuit se circa divitias inordinate. Tales divites erant Abraham, Isaac, Joseph, Melchisedech, David; multique plures fuerunt hujusmodi sub evangelica lege. Et perfectus inventus est: quia, juxta præhabita, magnæ perfectionis est istud. Et erit illi gloria æterna pro præmio, sicut in Evangelio Judex loquitur tali: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam:38 intra in gaudium Domini tui. Qui potuit transgredi, id est multa peccata committere, abutendo divitiis, quæ tribuunt facultatem et occasionem ad vitia magna, præsertim ad elationem, gulam, luxuriam, et non est transgressus per divitias suas, ut potuit; et facere mala, et non fecit: non quod a vitiis fuit immunis, quia in multis offendimus omnes; sed non fecit plurima mala, quorum divitiæ solent occasio esse, nec perseveravit in malis præteritis.39

11 Ideo stabilita sunt bona illius in Domino, id est, opera ejus meritoria sunt fixa in Deo per habitum gratiæ ac virtutum, et reservantur ei ad præmium. Unde Christus hortatur:40 Thesaurizate vobis thesauros in cœlo.41 Atque Apostolus: Benefacientes, inquit, non deficiamus; tempore enim suo metemus, non deficientes. Et eleemosynas illius, quas dives talis fecit egenis, tam corporales quam spirituales, enarrabit omnis ecclesia sanctorum, id est quidam de omnibus, ad laudem Dei ædificationemque proximi.

12 Supra mensam magnam sedisti? id est, si invitatus sederis ad mensam magnæ personæ, non aperias super illam faucem tuam prior, id est, non ante alios commensales manducare incipias, ne vorax aut avidus judiceris. Non dicas: Simulata sunt, quæ super illam sunt, id est, non tanti valoris sunt fercula apposi-

13

B

C

D ta, ut apparet, vel ficte apposita sunt ad ostentationem. Memento quoniam malus est oculus nequam, id est cor suspiciosum temerarie judicans, et bona in pejus interpretans. Nequius oculo quid creatum est? Non quod aliquid sit malum malitia culpæ a Deo creatum; sed inter creata, quæ propria voluntate prava sunt facta, nil nequius oculo interiore iniquo. Ideo ab omni facie sua lacrimabitur, id est, tam graviter punietur, quod flebit, quum viderit per experientiam suæ pœnæ, quam dire peccavit. Ne extendas manum tuam prior ad cibos, nisi forsan sis evidenter et multum sublimior ceteris, ita ut irreprehensibiliter deceat te; et invidia contaminatus, id est invidiose ab aliquo præsentium reprehensus, et de edacitate notatus, erubescas coram præsentibus. Ne comprimaris in convivio vino, id est, non superflue bibas vinum in convivio, imo et nullibi, ita ut premat et pungat te calor et vis vini, et audias quod Heli dixit ad Annam, quamvis erronee: Digere paulisper vinum quo mades. Ideo Christus præcepit apud Lucam: Attendite ne graventur corda vestra in crapula vel ebrietate.4243

14

15

16

17

18 Intellige quæ sunt proximi tui ex te ipso: id est, qualiter alii judicent de te, si crapulose aut indisciplinate te habeas, pensa, examinando te ipsum, qualiter tu judicares de ipsis, si ipsi taliter se haberent. Quod ergo in aliis increpares, in te ipso devita. Hoc est compendiosissimum documentum. Hinc in Proverbiis scriptum est: Noli esse in conviviis potatorum, nec in comessationibus eorum qui carnes ad vescendum conferunt, quia vacantes potibus et dantes symbola, consumentur.44 Utere quasi homo frugi, id est temperate, his quæ tibi apponuntur: juxta illud Apostoli, Sobrius esto;45 ut non, quum manducas multum, odio habearis, tanquam inverecundus et aliis nocens. Cessa prior a manducatione, causa disciplinæ, id est propter honestatem, aliorumque ædificationem; et noli nimius esse, id est immoderatus in comedendo, ne forte offendas Deum et ho-

19

20

Lacuna: pp. 190–191 of tome VIII are missing from the scan, so their text is missing here. vium Noe plantavit vineam: cujus fructu46

A bet Apostolus: Nolite inebriari vino, in

Ephes. v,47 inebriatus, nudatus est in tabernaculo suo. quo est luxuria. Siquidem vinum et ado-

Verumtamen ab exordio mundi arbor vilescentia sunt duo incendia. Cur camino tis, sicut et ceteræ arbores, a Deo producta adjicis oleum? Ætnæi montes vix tantis48 est, quum Dominus dixit tertio die: Proardoribus æstuant, ut juveniles medullæ ducat terra herbam virentem et facientem vino dapibusque repletæ. Amaritudo ani-

39 semen, et lignum pomiferum faciens frumæ, vinum multum potatum. Gignit enim, ctum. Vinum ergo creatum, id est, a Deo ut patuit, choleram, torturam, iram, inconcessum est, et lignum vitis institutum firmitates, indignationes et multas ruest, in jucunditatem, id est, ad hoc ut nas. Ebrietatis animositas, id est elatio et

40 homines eo utantur moderate pro recreindiscreta audacia ex ebrietate sequens, atione et congrua exhilaratione contra inest imprudentis offensio, id est vitium ordinatum mœrorem, et pro digestione et

B ebriosi, et excæcatio ejus, qua Deum of-49 hilari sanitate. Ideo ait Psalmista: Ut edufendit et homines, minorans virtutem, id

  1. cas panem de terra, et vinum lætificet cor est, corporale robur diminuens, et vires hominis. Et in Judicum libro vitis dicianimæ lædens, gratiam et virtutes infusas tur respondisse: Numquid possum desetollens, et faciens vulnera: quia ad lites

Judic. ix, rere vinum meum, quod lætificat Deum et bella instigat: Hinc scriptum est: Cui

  1. et homines? In Proverbiis quoque habevæ? cujus patri væ? cui rixæ? cui foveæ? tur: Date siceram mœrentibus, et vinum cui sine causa vulnera? cui suffusio ocu-

Prov. xxxi, his qui amaro sunt animo; bibant, et oblilorum? Nonne his qui commorantur in

6, 7. viscantur egestatis suæ, et doloris non vino, et student calicibus epotandis? Porecordentur amplius. tatio autem ad haustos æquales, clericis

36

Exsultatio animæ et corporis, vinum

C in principio tertii Decretalium præcipue moderate potatum: id est, moderata vini prohibetur. Quocirca unus sapientium dipotatio, delectationem bonam, spiritualem xit: Malo ut calicem accuset frugalitas, ac corporalem, causat et ingerit, imo et quam excuset ebrietas. ad devotionem atque internam alacritatem

In convivio vini non arguas proximum:

41 disponit. Etenim fructus terræ, ad alimenquia non est ibi aptus locus aut congruum tum et commodum hominis, non ad detritempus, nec consequens fructus, sed pomentum ejus, sunt conditi. Sanitas est tius detrimentum. Vino enim sumpto, fit animæ et corporis, id est causa bonæ hahomo increpationis incapax, faciliterque bitudinis in anima et corpore, est sobrius indignans. Hinc prudens Abigail virum potus. Idcirco superfluus potus est vehesuum Nabal inebriatum distulit increpare, menter læsivus naturæ, et magis nocivus quem, vino digesto, corripuit, ut ait Hiequam cibus superfluus. Propter quod etiam ronymus, et primo Regum narratur. Et specialis virtus homini necessaria est ad

D non despicias eum in jucunditate illius, reprimendum immoderantiam potus, prout id est, offensionem ejus non parvi pendas, in secunda secundæ Thomas declarat. nec eum despective alloquaris in hujus-

37

Vinum multum potatum irritationem, modi convivio aut poculo quo lætatur: id est provocationem, et iram, et ruinas quemadmodum Cham despexit patrem inemultas facit, id est, dispositive materialbriatum atque nudatum. Verba improperii terque inducit. Quum enim rationem obnon dicas illi sic refecto et vinolento, ne tenebret, cujus est passiones ac vitia recontra te exasperetur et duriora responfrenare, constat quod mala culpæ ac pœnæ deat; et non premas eum in repetendo, pariat copiose. Vinum equidem calefacit, id est, non arctes nec graves eum in tali et sic iræ flammam adauget, concupiscenconvivio, potationeque vini, exigendo ab tiam quoque inflammat. Propter quod jueo persolutionem debitorum, quia faci-

38

42 liter in verba elationis, deinde in facta injuriosa prorumperet.

Ecce hoc loco vinolentia et omnis immoderantia potuum, copiose et multipliciter, imo et valde rationabiliter reprobatur, atque in potu sobrietas commendatur, non solum propter supplicia in futuro sæculo evitanda, sed etiam quia et in hac vita tot incommoda vinolentiam concomitantur : quæ vitia præsertim vitanda sunt judicibus, principibus et prælatis, qui præ ceteris tenentur esse fortes in ratione, constantes, discreti, secretorumque celatores.

Ideo in Proverbiis dicitur : Noli regibus dare vinum, quia nullum secretum ubi regnat ebrietas : ne forte bibant, et obliviscantur judiciorum, et mutent causam filiorum pauperis.50 Unde in Levitico Dominus ait ad Aaron pontificem, ejusque filios sacerdotes : Vinum et omne quod inebriare potest, non bibetis tu et filii tui quando intrabitis in tabernaculum testimonii, ne moriamini :51 ut habeatis scientiam discernendi inter sanctum et profanum, inter pollutum et mundum, doceatisque filios Israel omnia legitima mea.

Footnotes

  1. Philipp. ii, 27. ↩

  2. Prov. ii, 14. ↩

  3. Marc. xiii, 33. ↩

  4. Luc. vi, 12. ↩

  5. Prov. xx, 13. ↩

  6. Sap. vi, 16. ↩

  7. Ps. cxviii, 168. ↩

  8. Ps. xv, 8. ↩

  9. Eccle. ix, 1. ↩

  10. II Cor. xii, 9. ↩

  11. Ps. cxix, 1. ↩

  12. Prov. x, 4. ↩

  13. Prov. xii, 11. ↩

  14. II Cor. ix, 6; ↩

  15. Galat. vi, 8. ↩

  16. Eccle. iv, 8; v, 9, 10; vi, 2, 3. ↩

  17. Job xxvii, 19, 20. ↩

  18. Prov. xiii, 7. ↩

  19. Eccl. x, 10. ↩

  20. Luc. xvm, 24. ↩

  21. Luc. xv, 13, 14. ↩

  22. Prov. xxi, 17. ↩

  23. Gen. u, 17. ↩

  24. Gen. ii, 11, 16-19. ↩

  25. Job xxxi, 24. ↩

  26. Ps. lxxv, 6. ↩

  27. Habac. u, 9. ↩

  28. Judæ 11. ↩

  29. Habac. ii, 9. ↩

  30. Ps. lxi, 11. ↩

  31. 1 Tim. vi, 8. ↩

  32. Prov. xxiii, 5. ↩

  33. 1 Tim. vi, 17. ↩

  34. Job xxxi, 25. ↩

  35. Habac. iii, 11, 16-19. ↩

  36. Gen. ii, 17. ↩

  37. Luc. xviii, 24. ↩

  38. Matth.xxv, 21, 23. ↩

  39. Jacob. III, 2. ↩

  40. Matth. VI, 20. ↩

  41. Galat. VI, 9. ↩

  42. Luc. XXI, 34. ↩

  43. 1 Reg. I, 14. ↩

  44. Prov. XXIII, 20, 21. ↩

  45. II Tim. IV, 5. ↩

  46. Gen. ix, 20. ↩

  47. Ibid. 21. ↩

  48. Ibid. 1, 11. ↩

  49. Ps. cii, 14, ↩

  50. Prov. xxxi, 4, 5. ↩

  51. Lev. x, 9-11. ↩

Chapter 34 of 54