Articulus 59
EXPLANATIO LITTERALIS CAPITULI TRICESIMI : FACIES QUOQUE ALTARE AD ADOLENDUM THYMIAMA.
De constructione, materia, forma, consecratione altaris thymiamatis, et de oblationibus quæ fiebant in eo, nunc agitur. Facies quoque altare ad adolendum thymiama, id est ad hoc, ut adoleatur seu cremetur in eo thymiama sive incensum; de lignis setim, quæ imputribilia et incremabilia perhibentur; habens cubitum longitudinis, et alterum latitudinis, id est quadrangulum, et duos cubitos in altitudine. Cornua ex ipso procedent: hoc est, in angulis superioribus hujus altaris eminebunt seu prominebunt aliquæ ejus partes, quasi lignea quædam cornua, vel tanquam pomelli pro decore altaris. Vestiesque illud auro purissimo, hoc est, aureis laminis operies illud foris, tam craticulam ejus, quam parietes per circuitum, qui erant ex tabulis seu asseribus ligni præfati. Siquidem altare hoc concavum erat atque portatile: sicque per quatuor partes, instar scrinii habebat parietes ligneos qui deaurabantur. Et cornua. Faciesque ei coronam aureolam per gyrum.1 Per coronam hanc intelligitur quædam elevatura, seu labrum aliquantulum elevatum super altaris planitiem per gyrum ipsius, vel ad ipsius venustationem, vel ne supra altare posita, faciliter possent decidere, prout istud in expositione vicesimi quinti capituli plenius est expressum. Et duos annulos aureos sub corona per singula latera hujus altaris, ut mittantur in eos vectes, id est, vectes ponantur per annulos, et ita altare portetur, quando loca tabernaculi sunt mutanda progredientibus filiis Israel.
Circa hæc scribit Lyra: Expositores nostri communiter dicunt, quod in cornibus altaris pendebat craticula in modum retis facta, in qua ponebantur carbones vivi, in quibus thymiama incendebatur. Hebræi vero dicunt, quod ibi non erat craticula, et quod in patella de altari holocaustorum deferebantur carbones ardentes, et in eadem patella cremabatur thymiama. Istud quoque rationabilius reputat Lyra. Per foramina namque craticulæ cecidissent cinerum favillæ super altare. Sed istud non videtur textui concordare, in quo sicut jam patuit, continetur, Tam craticulam ejus. Ad quod Lyra respondet, in Hebræo haberi, Tam tectum ejus. Ego autem credo, Hieronymum in transferendo ab Hebraica veritate non recessisse, et nomen illud Hebræum, pro quo transtulit Craticulam, esse fortassis æquivocum; nec inconveniens reputatur, si aliquid tenuissimorum cinerum super altare illud ruisset. Ipsos quoque vectes facies de lignis setim, et inaurabis.
Ponesque altare thymiamatis contra velum quod ante arcam pendet testimonii. Sanctus Hieronymus et Hebræi ac Josephus, dicunt istud altare situm fuisse non intra Sancta sanctorum, sed in Sanctis seu exteriori tabernaculo, ex opposito veli quod dividebat illas tabernaculi partes. Pendebat autem velum illud ante arcam testimonii, coram propitiatorio, quod eminebat arcæ, et eam operuit. Quo propitiatorio tegitur testimonium, id est arca testimonii, vel tabulæ testamenti, quæ tamen nondum erant in arca, imo nec factæ erant, quando hæc Dominus locutus est Moysi. Ubi loquar tibi. Nam propitiatorium fuit quasi sedes Dei, et inde egrediebatur interdum vox Dei loquentis cum Moyse. Verumtamen beatus Augustinus videtur sentire, altare istud intra Sancta sanctorum stetisse, quum et thuribulum aureum fuerit ibi, ut dicitur ad Hebræos.2 Sed prior expositio verior reputatur, nisi forte Augustini intentio fuerit, quod istud altare ob suam dignitatem dictum sit sanctum sanctorum, ut infra patebit, sicque communionem habuerit cum Sanctis sanctorum, ac per hoc nomine ac dignitatis participatione fuit intra Sancta sanctorum.
Et adolebit incensum super eo Aaron, suave fragrans : id est, super altare hoc Aaron et filii ejus thymiama incendent, quod suaviter redolebit, ut infra patebit. Fuit quippe ex speciebus aromaticis valde suavibus confectum et mixtum. Mane quando componet lucernas, incendet illud. Ut enim in expositione vicesimi quinti capituli patuit, in tabernaculo fuit candelabrum, supra quod erant septem lucernæ seu lampades, quæ omnes ardebant de nocte.3 Mane vero quatuor exstinguebantur, et tunc thymiama incendebatur. Et quando collocabit eas ad vesperum. Tunc enim quatuor illæ lucernæ rursus accendebantur, et ita pontifex eas disposuit, et accendit per se aut per inferiores ministros : tunc, inquit, uret thymiama sempiternum coram Domino in generationes vestras, id est jugiter offerendum per successiones Israellitarum, durante Testamenti veteris statu et cursu. Denique, secundum Thomam in prima secundæ, litteralis ratio hujus incensi fuit, quatenus in tabernaculo esset odor suavis contra odorem non bonum, qui in atrio tabernaculi causabatur ex macationibus animalium, et combustionibus holocaustorum. Ex quo apparet, verum non esse quod aliqui dicunt, quod in ipso altari de mane non cremabatur nisi thus, vespere autem thymiama : quod et ex verbo sequenti probatur. Non offeretis super eo thymiama alterius compositionis, id est, super altare istud incensi non immolabitis nisi thymiama et sacrificium unius commixtionis : quæ qualis fuerit, in fine hujus narratur capituli. Nec oblationem et victimam, nec libabitis libamina. Per oblationem, intelligitur immolatio facta de rebus non virentibus ac aridis ; per victimam, immolatio de animalibus ; per libamen, immolatio facta de materiis liquidis. Itaque nullum horum licuit in altari incensi offerri, sed ad altare holocausti hæc pertinebant.
Et deprecabitur Aaron super cornua altaris semel per annum : id est, pontifex cornibus altaris innitendo, adstando, aut se applicando, orabit semel in anno, puta in die expiationis, quæ est decima dies Septembris, pro populo; in sanguine ejus, quod oblatum est pro peccato : id est, cornua altaris incensi tingendo sanguine hirci ac vituli, qui tunc pro peccato populi offerentur.4 Et placabit super eo in generationibus vestris, id est, ista agendo reconciliabit vobis Deum. Sanctum sanctorum erit Domino : id est, altare istud incensi seu sacrificium ejus erit valde sacratum, juxta sensum, quo in præcedenti capitulo altare holocausti, sanctum sanctorum vocatum est. Quod tamen huic altari convenit magis quam illi, quoniam sanctius in tabernaculo fuit. Istud autem in cornibus hujus altaris agebat summus sacerdos post egressum suum ex Sanctis sanctorum, ut in Levitico scribitur.
Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens : Quando tuleris summam filiorum Israel, id est, determinate scire volueris, quot sint viri in populo Israelitico, et numerum illum acceperis ; juxta numerum dabunt singuli pretium pro animabus suis5
Domino: id est, unusquisque eorum dabit certam pecunialem summam pro ereptione vitæ suæ a mortis periculo, quod ei immineret, nisi istud impleret et pecuniam istam offerret Deo pro animæ suæ salute. Quod fiet juxta numerum Israelitarum, videlicet quantumcumque multi exstiterint. Et non erit plaga in eis, quum fuerint recensiti, id est numerati, si istud servaverint, nisi forte aliunde plagari meruerint. Circa hoc scribit Beda: Hujus præcepti oblitus est David, quando populum numeravit, ideoque plagam ipsi populo numerando procuravit. Verumtamen fuit et alia causa percussionis et plagæ illius, utpote quoniam ex quadam elationis vanitate movebatur ad populi numerationem. Hoc autem quod sequitur, dabit omnis qui transit ad numerum, hoc est, qui vicesimum annum attigerit: Dimidium sicli juxta mensuram templi. Siclus viginti obolos habet. Siclus quo utebantur in templo, habebat (ut Josephus narrat) quatuor drachmas, et drachma continebat obolos quinque. Fuit autem et aliud genus sicli, quo utebantur vulgares. Media pars sicli offeretur Domino. Qui habetur in numero a viginti annis et supra, dabit pretium. Dives non addet ad dimidium sicli, et pauper non minuet: hoc est, unusquisque offeret æque multum in casu isto;6 ne divites pauperibus se præferrent, atque ut ex numero dimidiorum siclorum sciretur multitudo virorum numeratorum. Susceptamque pecuniam quæ collata est a filiis Israel, scilicet summam pecuniæ oblatam ab Hebræis recensitis, trades in usus tabernaculi testimonii, hoc est sacerdotibus et ministris templi seu tabernaculi, pro expensis necessariis ad faciendum præfatam oblationem pro peccatis populi, et cremationem incensi. Nam quæ pro communitate fiebant, de communitatis sumptibus exhibebantur. Ut sit monumentum eorum coram Domino, et propitietur animabus eorum.
Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Facies et labium æneum cum basi sua ad lavandum. Labium hoc, fuit vas magnum lavatorium, formatum ut concha grandis, cujus basis fuit fundus seu concavitas ejus: quod tertio libro Regum dicitur luter, et etiam labrum vocatur. Ponesque illud inter tabernaculum testimonii et altare.7 Ponebatur enim in atrio tabernaculi inter ostium ejus et altare holcaustorum. Et missa aqua, hoc est, in lavatorium istud fusa aqua, lavabunt in ea Aaron et filii ejus eorumque posteri manus suas ac pedes, quando ingressuri sunt tabernaculum testimonii. Similiter quando et egredientur ad populum, et quando accessuri sunt ad altare incensi, quod fuit in tabernaculo. Et hoc fuit, dum accepturi erant sacras vestes ad sacrificandum seu adolendum incensum. Ideo subditur: ut offerant in eo thymiama Domino: quod agebant bis quolibet die, ut patuit; ne forte moriantur, id est, ne propter transgressionem hujus præcepti, subito puniantur per mortem non solum corporalem ac temporalem, sed etiam condemnentur.
Et additur, Forte, quoniam in Dei liberrima potestate est pœnam justam infligere, et misericorditer parcere, indulgere, aut differre. Legitimum sempiternum erit ipsi et semini ejus, hoc est, præceptum istud erit jugiter observandum Aaron et filiis ejus, eorumque posteris per successiones.
Ex dictis eliciunt quidam, quod sacerdotes nudis pedibus ingrediebantur et exibant tabernaculum. Per oblationem vero thymiamatis, quidam intelligunt hic thurificationem, quæ fuit consummatio quædam sacrificii immolati: nam fuit signum devotionis offerentium. Et sicut præhabitum est, sacrificia illa non erant Deo accepta, nisi ex offerentium fide et devotione. Propter quod ad Hebræos asseritur: In priori quidem tabernaculo, hoc est in anteriorem tabernaculi partem, semper introibant sacerdotes, sacrificiorum officia consummantes.8 Præterea, per lotionem manuum ac pedum pontificis et sacerdotum, significabatur purificatio actionum et affectionum illorum.
Sequitur de compositione et effectu olei unctionis. Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens : Sume tibi aromata electæ smyrnæ, vel, ut alii habent, myrrhæ primæ et electæ, quingentos siclos, loquendo de siclo qui viginti obolos habet, de quo nunc dictum est. Circa hoc ait Beda : Smyrna Græce, Latine dicitur myrrha, quæ est arbor in Arabia quinque cubitorum, cujus virgulta Arabes exurunt, ut melius pullulent atque fructificent. Ex quorum odore incurabiles morbos contraherent, nisi fumo storacis occurrerent. Alii quoque dicunt, quod myrrha est aromatica arbor, cujus gutta seu lacrima duplex est : una per modum sudationis emanans, quæ melior est, et prima myrrha vocatur ; alia per corticis incisionem, et nominatur myrrha secunda. Et cinnamomi medium, id est ducentos quinquaginta siclos. Cinnamomum, secundum Glossam, est virgultum duorum cubitorum, in India vel Æthiopia nascens, in modum cannæ, subtiles ac replicatos calamos habens, nigri cinereive coloris, qui fracti, reddunt visibile spiramentum. Atque ut alii dicunt, duplex est cinnamomum : unum, quod nihil aut modicum habet odoris ; aliud magis aromaticum, cortexque ejus pretiosior fertur quam lignum. Unde et utrumque per se ponderatur. Calami similiter ducentos quinquaginta siclos. Calamus est arbor, virgultum, seu species aromatica juxta Libanum, et bonum reddit odorem. Casiæ quoque quinquaginta siclos. Casia est arbor aromatica robusti corticis, purpureis foliis, habens cinnamomi virtutem, sed inferiori gradu potentiæ. In pondere sanctuarii, quo in tabernaculo et templo utebantur ministri, quod a pondere vulgari differebat. Et olei de olivetis, videlicet olei olivarum, non nucum, neque raparum, mensuram hin, hoc est sextarii : de qua mensura dictum est præcedenti capitulo.9
Faciesque unctionis oleum sanctum, id est ad divina ordinatum, unguentum compositum opere unguentarii, hoc est per omnium horum commixtionem, prout unguentarii, utpote artifices in compositione et commixtione unguentorum periti, facere solent. Et unges ex eo tabernaculum testimonii, et arcam testamenti, mensamque cum vasis suis, candelabrum et utensilia ejus, altaria thymiamatis et holocausti : quorum unum fuit altare thymiamatis, et alterum holocausti ; et universam supellectilem quæ ad cultum eorum pertinet. De omnibus istis a capitulo vicesimo quinto et deinde, est dictum. Sanctificabisque omnia ista, consecrando et aptando ea ad cultum divinum. Et facile est pensare, quod non ungebantur per totam superficiem suam, sed digito tincto in oleo, fiebat in certis partibus quædam linitio. Et erunt sancta sanctorum, id est valde sancta, præsertim comparatione rerum non consecratarum, quæ in communem hominum veniunt usum. Aliter autem interior pars tabernaculi dicta est Sancta sanctorum, sicut ex præhabitis constat. Qui tetigerit ea, sanctificabitur, id est, qui idoneus fuerit aliquid horum contingere, ex hoc quamdam sortietur sanctificationem seu ordinationem, habitudinemque ad Deum. Vel sensus est, quod ministri volentes tangere ea, prius sanctificare se debeant. Verumtamen non licebat quibuslibet tangere, imo nec cernere arcam.
Aaron et filios ejus unges, videlicet ipsis Aaron in capite suo ac manibus, filios autem ejus in manibus tantum, ut aliqui dicunt. Alii vero opinantur, quod filii Aaron non ungebantur hoc oleo puro, sed quod adspergebantur quadam commixtione facta de oleo isto et sanguine animalis oblati : unde in expositione præcedentis capituli dictum est plenius. Sanctificabisque eos, id est, taliter consecrabis, ut sacerdotio fungantur mihi. Augustinus vero videtur sentire, quod ungebantur hoc oleo. Nam ait : Oleo illo quo cuncta peruncta sunt, etiam sacerdotes ungebantur, ut sacerdotio fungerentur.
Filiis quoque Israel dices : Hoc oleum unctionis sanctum erit mihi, id est ordinandum et expendendum in rebus divinis, non applicandum usui hominum, in generationes vestras. Caro hominis non ungetur ex eo, id est, nemo corpus suum ex tali unctione unget aut liniet. Aliqua autem pars corporis regum atque pontificum, aut etiam sacerdotum ungebatur ex eo: quoniam sublimes personæ in tantis officiis constitutæ, erant divinæ, et vicarii Dei, atque inter Deum et homines ceteros medii. Et juxta compositionem ejus non facietis aliud, id est, ex eisdem materiis, præsertim in tali proportione acceptis, non facietis aliquam unctionem in usus humanos. Ex aliis autem rebus et speciebus poterant fieri unctiones humanæ; imo, ut aliqui arbitrantur, ex eisdem materiis in alia proportione assumptis: quod certum non reor. Quia sanctificatum est, id est, oleum istud ad divina dumtaxat est ordinatum; et sanctum erit vobis, id est in tanta veneratione habendum, ut non præsumatis illud humanis usibus applicare. Homo quicumque tale oleum composuerit, et dederit ex eo, alieno, id est homini extraneo vel cuicumque cui illicitum est eo uti, exterminabitur de populo suo, id est, mortem merebitur, imo et peccando mortaliter, societate privabitur electorum.
Sequitur de compositione thymiamatis. Dixitque Dominus ad Moysen: Sume tibi aromata, id est materias boni odoris, videlicet stacten, id est myrrham electam et primam, induratam, secundum expositores; et onycham, id est ostream parvam dulciter redolentem, quæ magnitudinem habet unguis humani, et alio nomine ungula nuncupatur; et galbanum boni odoris. Secundum Glossam, galbanum seu galbanus est succus ferulæ boni odoris, et nascitur in Syria optimum: cartilaginosum est et minus lignosum, cujus odore fugantur serpentes. Alibi legitur quod sit lacrima cujusdam herbæ, similis ferulæ, grana habens ut faba, et ut granum fabæ glutitum, medetur tussi; subvenit quoque conquassationi lapsi de alto, epilepticis utiliter adhibetur, fumigio serpentes excludit; oleo mixto perunctum, vim serpentis non admittit; oleo splendido mixtum, a serpentibus comestum, necem infert eisdem; dolorem dentium, si apponatur, tollit. Antiquitate vero et aliis ex causis amittit bonum odorem. Ideo littera exprimit, Galbanum boni odoris. Et thus lucidissimum: utpote impermixtum, seu non admixtum resinæ, per quam sua puritas obfuscatur. Equalis ponderis erunt omnia, id est quatuor species istæ.
Faciesque thymiama compositum opere unguentarii: ad unguentarium quippe pertinet, unguenta et thymiama componere; mixtum diligenter et purum: ea namque quæ Deo offeruntur, et ejus cultui mancipantur, debent esse præcipua; et sanctificatione dignissimum, id est aptissimum applicari in Dei obsequio seu consecrari. Quumque in tenuissimum pulverem universa hæc quatuor contuderis, id est in mortariolo comminueris, portes ex eo, scilicet thymiamate sic permixto, coram testimonii tabernaculo, id est ante altare incensi, ut tempore opportuno cremetur super altare;10 in quo loco apparebo tibi, loquendo tecum ibidem quandoque. Sanctum sanctorum erit vobis thymiama. Talem compositionem non facietis: id est, præcipio ne faciatis talem mixturam in usus vestros ex eisdem speciebus et pari proportione acceptis, quia sanctum est Domino, juxta sensum de oleo unctionis inductum. Homo quicumque fecerit simile thymiama seu mixturam, ut odore illius perfruatur, peribit de populis suis, id est, tolletur de terra viventium.
Footnotes
Chapter 60 of 72