Articulus 64
EXPOSITIO LITTERALIS CAPITULI TRICESIMI TERTII : LOCUTUSQUE EST DOMINUS AD MOYSEN, DICENS.
CONSEQUENTER plenius describitur, qualiter Dominus reconciliatus sit plebi paulatim. Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens : Vade, ascende de loco isto. Qualiter Dominus dicit Moysi secum in monte exsistenti, Ascende ? Respondetur, quod non solum præcepit ei abire ab altitudine montis, sed a loco illius deserti tendere ad terram promissam, quæ situ altior fuit deserto illo. Ideo ait, Ascende tu et populus tuus, quem eduxisti de terra Ægypti, in terram quam juravi Abraham, Isaac et Jacob, dicens :1 Semini tuo dabo eam. Si Deus placatus jam exstitit populo, cur non ait, Tu et populus meus quem eduxi ? Respondet Augustinus, quod nondum facta fuit reconciliatio plena, sed inchoata : et quoniam filii Israel paulo ante dixerunt, Moysi qui nos eduxit de Ægypto, nescimus quid acciderit, ei, quasi homini, suam liberationem attribuentes : ideo Dominus proportionabiliter de eis locutus est, ad insinuandum imperfectionem eorum. Et mittam præcursorem tui angelum. Hoc est quod circa finem præcedentis capituli dixit : Angelus meus præcedet te. Ut ejiciam Chananæum, et Amorrhæum, et Hethæum, et Pherezæum, et Hevæum, et Jebusæum, et intres in terram fluentem lacte et melle.
Non enim ascendam tecum, quia populus duræ cervicis es. Hoc quidam exponit sic : Non ero vobiscum per miraculorum operationem, sicut antea fui. Cui expositioni videtur obviare, quod Dominus ait sequenti capitulo : Videntibus cunctis, faciam signa quæ nunquam visa sunt super terram, nec in ullis gentibus, ut cernat populus iste, in cujus es medio, opus Domini terribile quod facturus sum.23 Porro Rabbi Paulus præfatam quoque expositionem redarguens, exponit sic, quod Deus ultra non esset in populo illo per solitam residentiam inter illos, et per eminentiam gratiæ consuetæ. Cui expositioni repugnat, quod Deus cito post hæc multo solennius habitavit in tabernaculo facto juxta Moysis jussionem, in medio filiorum Israel, quam ante, prout in libro Numerorum probatur:4 quoniam in profectionibus duodecim tribuum Israel, in circuitu tabernaculi ad orientem, occidentem, austrum et aquilonem gradiebatur. Unde libro secundo Regum Dominus protestatur: Ambulavi in tabernaculo et in tentorio per cuncta loca, quæ transivi cum omni Israel.5 Ideirco quod ait, Non ascendam tecum, videtur esse comminatio, non assertio, præsertim quum sequenti legatur capitulo Moyses exorasse: Si inveni gratiam in conspectu tuo, Domine, obsecro ut gradiaris nobiscum. Respondit Dominus: Ego inibo pactum. Imo in isto capitulo infra habetur: Ait Moyses: Si non tu ipse præcedis nos, ne educas nos de loco isto. Dixit autem Dominus: Et verbum istud faciam. Itaque quod dixit, Non ascendam tecum, comminatio fuit, vel assertio, nisi pœniterent.
Sed quid est quod subditur, Non ascendam tecum, populus enim duræ cervicis es, ne forte disperdam te in via? Ex quo sequi videtur, quod expediebat eis quod Dominus non ascenderet cum ipsis: quia si cum eis ascenderet, forte disperderet eos propter eorum duritiam. Respondetur, quod ascensus Dei cum eis, fuit eis ex una parte periculosus, propter eorum pronitatem ad vitia: quia si cum eis ascenderet solita beneficia impendendo, et ipsi ingrati, perversi, ac rebelles efficerentur, gravius eis immineret periculum ex ultione justitiæ Dei præsentis. Ex alia vero parte ascensus Dei cum eis per beneficia consueta, fuit ipsis valde desiderabilis et amandus, imo per se appetibilis atque expediens eis fuit; periculosus vero per accidens, puta si abuterentur donis gratiæ præsentiæ Dei. Ideo subditur: Audiensque populus sermonem hunc pessimum, hoc est valde malum, loquendo de malo pœnæ, quia comminatorius fuit et justæ vindictæ prænuntius; luxit sua deplorando peccata, et metuendo destitutionem gratiosæ protectionis atque præsentiæ Dei; et nullus ex more indutus est cultu suo, hoc est cultioribus vestimentis ac ornamentis, quatenus ipso suo habitu pœnitentiam demonstrarent ac mæstitudinem cordis. Præterea, Augustinus exponens hæc, ait: Deus est cum justis, visitando et miserendo ac confortando; cum impiis vero, ulciscendo ac puniendo. Itaque ait: Non ascendam tecum, hoc est, cum hominibus istis esse non possum, ut vindicem, propter te, nec ut confortem et visitem, propter eos. Mittam ergo saltem angelum meum.
Dixitque Dominus ad Moysen: Loquere filiis Israel. Dominus nunc parum dulcius loquitur, quam ante, quasi misertus plorantibus. Non enim ait ad Moysen, Dic populo tuo; sed, filiis Israel. Verumtamen quoniam Dominus quos amat, arguit et castigat, subjungitur:6 Populus duræ cervicis es, id est irrefrenatæ contumaciæ, et difficulter corrigibilis ac pertinax, juxta illud Isaiæ: Scivi quia durus es tu, et nervus ferreus cervix tua, et frons tua ænea.7 Semel ascendam in medio tui, et delebo te, hoc est, tandem una vice puniam te perfecte. Quod intelligi potest, ut comminatorie et sub conditione prolatum, videlicet, nisi se emendarent. Vel accipi potest de hac Judæorum extrema captivitate ac desolatione, quia frequenter in Scripturis sub nomine populi alicujus, præsertim Israelitici, intelliguntur diversæ partes ejus quæ diversis fuere temporibus, ut in præcedentis expositione capituli dictum est plenius.
Jam nunc depone ornatum tuum, ut sciam quid faciam tibi. Deposuerunt ergo filii Israel ornatum suum a monte Horeb. Hoc Glossa et Magister in historiis, multique alii exponunt de minori tabernaculo, in quo ante constructionem tabernaculi majoris Moyses loquebatur cum Domino, et cum senioribus populi tractavit consilia, ac populum judicavit. Quod tabernaculum stetit prope radices montis Sinai inter montem et populum: quod Dominus jussit removeri a monte sancto, quasi indignans, et plebem cum suo ornatu seu tabernaculo, quo ornabatur, a loco suæ habitationis, puta a monte, elongari præcipiens. Et quod ait, Sciam, exponendum est, sciri faciam, quid faciam tibi, id est, qualiter te tractabo: non quod hoc alias ignoraverit, sed quia per talem eorum humiliationem volebat probare ac demonstrare qualiter se haberent, et quid sibi fieri mererentur. Deposuerunt ergo ornatum, id est tabernaculum illud a monte Horeb, ponentes illud in loco a monte remoto. Huic autem expositioni objicitur, quod in textu mox sequitur: Moyses quoque tollens tabernaculum, tetendit extra castra procul, id est remote a tentoriis populi, quod de præfato tabernaculo certum est dici. Sicque scriptura hæc loquitur de præfato plebis ornatu, et de tabernaculo isto quasi de rebus diversis. Hinc aliqui dicunt, quod in susceptione legis seu decem præceptorum a Deo, de qua re dictum est capitulo vicesimo, principales in populo ornabant se quibusdam coronis, quasi spiritualiter desponsandi a Sponso cœlesti. Et hæc ornamenta jussi sunt a suis removere capitibus, quia ad idololatriam corruerunt. Qui autem vult præfatam expositionem defendere, dicere potest hæc verba, Moyses quoque, etc., exponenda sic esse: Moyses eumdem Hebræorum ornatum, qui alio nomine tabernaculum nuncupatur, removit a monte Horeb seu Sinai, consentiendo et cooperando ad translationem illam tabernaculi de loco ad locum factam per populum. Sicque quod dicitur, Moyses quoque, etc., est quasi confirmatio et declaratio præcedentis sermonis.
Vocavitque nomen ejus Tabernaculum fæderis, id est tabernaculum in quo Dominus fœdus seu pactum pacis ac amicitiæ contulit ac iniit ad plebem per Moysen, ut infra habebitur. Ibi etiam dabantur judicia inter contendentes, confœderativa et pacificativa eorum. Unde subjungitur: Et omnis populus qui habebat aliquam quæstionem, id est causam et controversiam, egrediebatur de tentorio suo ad tabernaculum fæderis extra castra, id est quod situm fuit separatim a tentoriis, quia in tabernaculo illo judices residebant ad jura tractanda atque ad judicandum. Imo et Moyses causas graviores determinavit ibidem, prout in expositione capituli octavidecimi patuit.
Quumque egrederetur Moyses ad tabernaculum, veniendo de monte aut castris, surgebat universa plebs, et stabat unusquisque in ostio papilionis sui ad reverentiam Dei, et ejus vicarii Moysis prælati eorum, et tanquam aliquid magni visuri. Nam subditur: Adspiciebantque tergum Moysis euntis in spatio, quod fuit inter castra et tabernaculum, donec ingrederetur tentorium, id est tabernaculum illud, quod fuit specialiter tentorium Moysis et velut habitatio. Ingresso autem illo tabernaculum fæderis, descendebat columna nubis, et stabat ad ostium, id est in aere supra prope januam tabernaculi. Loquebaturque Dominus cum Moyse: eratque nubes signum adventus ac præsentiæ Dei; cernentibus universis quod columna nubis staret ad ostium tabernaculi. Stabantque et ipsi, et adorabant per fores tabernaculorum suorum: quia ex tam evidentibus et magnificis signis et effectibus pietatis et majestatis divinæ, ad quamdam provocabantur devotionem. Loquebatur autem Dominus ad Moysen facie ad faciem, id est clare et familiariter, sicut solet loqui homo ad amicum suum: cui et secreta sua revelat, et caritatem suam ostendit. Denique Dominus dicitur sic locutus ad Moysen per creaturam subjectam, puta per angelum in humana specie apparentem, atque in persona Dei loquentem.
Quumque ille reverteretur in castra, id est, quum Moyses rediret ad filios Israel ad exponendum eis divina, minister ejus Josue, qui fuit specialis et familiaris minister Moysis, filius Nun, puer. Puer pro ministro accipi solet; sed quia jam dictum est, minister Moysis, puer hic accipi potest pro discipulo, seu pro viro innocente ac puro, juxta quem modum Christus post resurrectionem dixit Apostolis:8 Pueri, numquid pulmentarium habetis? In Zacharia quoque angelus superior ait ad angelum inferiorem: Curre et loquere ad puerum istum, videlicet Zachariam prophetam, qui tunc erat vir senex. Josue etiam tempore isto fuit virilis ætatis, vir robustus et audax, quia et ante hæc fuit dux populi in prælio contra Amalec, ut supra descriptum est. Non recedebat de tabernaculo. Moyses etenim ei injunxit, in tabernaculo residere propter reverentiam sacri loci, et specialiter propter Dei ibi frequenter apparentis et loquentis honorem. Et ibi vacabat tunc Josue devotioni et contemplationi, præstolans reditum Moysis.
Zach. vi, 4.
Exod. xvii, 9.
Dixit autem Moyses ad Dominum: Præcipis ut educam populum istum de loco hoc ad terram promissionis, et non indicas mihi quem missurus sis mecum. Qualiter verum est hoc, quum jam dixerit Dominus, Angelus meus præcedet te; et rursus, Mittam præcursorem tui angelum, ut ejiciam Chananæum? Et respondendum, quod in deductione Israeliticæ plebis usque in terram promissionis, dationeque legis et acceptione, plures angeli ministerium exhibuerunt. Propter quod beatissimus Stephanus ait Judæis: Accepistis legem in dispositione angelorum. Atque ad Galatas scribit Apostolus: Lex propter transgressionem posita est, ordinata per angelos in manu mediatoris. Legitur quoque in Josue libro: Quumque esset Josue in agro urbis Jericho, vidit virum stantem contra se, et evaginatum tenentem gladium, et ait: Noster es, an adversariorum? Qui respondit: Princeps sum exercitus Domini. Fuit enim, secundum doctores, Michael princeps Synagogæ missus in adjutorium Hebræorum. Itaque quamvis Dominus dixit Moysi in generali, quod angelum mitteret præcursorem, tamen non expressit in speciali, quem angelum et quantæ auctoritatis ac præsidentiæ esset angelus mittendus super populum illum: ideo Moyses super hoc petiit edoceri.
Ibid. xxxii, 34.
Act. vii, 53.
Galat. vii, 19.
Josue v, 13, 14.
Circa quod dicit Rabbi Paulus: Intelligitur Moysen implicite petivisse, quod regimen populi sibi committeretur a Deo sine alicujus angeli præsidentia. Quod verum non reor, nec ad humilitatem pertinuisset. Nam et Moyses noverat ecclesiasticam hierarchiam per angelicam desuper gubernari: imo et Moyses postea postulavit dari sibi adjutores ex populo suo ad regendum eumdem, Non possum, inquiens, solus portare onus populi hujus. Non ergo refutavit angelicam super se prælationem, imo superius dixit Dominus ei: Ecce ego mitto angelum, qui præcedat te, observa et audi vocem ejus.
Num. xi, 14.
Exod. xxi, 20, 21.
Præsertim quum dixeris, Novi te ex nomine. Ac si dicat: Merito miror quod non indicas mihi, quem mittes mecum, cujus subsidio ducam populum tuum, præsertim quum dixeris mihi, quod specialiter noscas, ames et approbes me. Et invenisti gratiam coram me, id est, mihi præcipue complacuisti, atque acceptus es. Hæc plane Dominus dixit ad Moysen, quamvis textus non exprimat, ubi vel quando. Multa quippe dulcissima, altissima et familiarissima verba dixit ad Moysen, præsertim in quadragenario illo dierum, quo secum fuit in monte, quæ non sunt descripta.
Si ergo inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi faciem tuam. Secundum quosdam, in Hebræo habetur, Viam tuam, vel Vias tuas: sicque Moyses per hæc verba petivit ducatum a Domino per desertum, et illuminari a Deo ad deducendum regendumque populum. Et ita per hæc verba non petiit claram divinæ visionem essentiæ. Sed his obviare videtur, quod subditur: ut sciam te. Jam namque cognovit Deum variis modis, et per diversa ac eminenter; sed dicendo, Ut sciam te, ostendit se adhuc Deum nescire, videlicet quantum ad claram et facialem ejus notitiam in se ipso. Idcirco hanc postulavit, dicendo, Ut sciam te. Loquendo autem de aliis modis cognoscendi Deum, jam noverat eum ante istam petitionem. Denique Septuaginta transtulerunt, et Augustinus ita exponit: Ostende mihi te ipsum. Potius igitur reor in Hebræo haberi, sicut Hieronymus transtulit, qui frequenter testatur, nihil de veritate Hebraica se mutasse. Potest quoque esse, quod dictio illa Hebraica, pro qua habemus, Faciem, exstet æquivoca, quam Hieronymus recte transtulit in verbum hoc, Faciem, eo quod causa petitionis subdatur, quum dicitur, Ut sciam te. Est itaque sensus: Si ergo inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi faciem tuam, id est, si tantum tibi complaceo, sicut tu ipse testatus es mihi, da mihi ad horam videre te ipsum, sicuti es in te ipso, quia fiduciam habeo hoc petendi ex verbis tuis. Amici enim non solent sibi invicem de facili quidquam negare; et naturale est ut quis cupiat suum amicum clare conspicere, præsertim quia desiderabilissimum est menti creatæ Creatorem suum per essentiam tueri. Hinc, secundum Augustinum, Moyses in hac petitione monstravit desiderium suum in Dei amore.
Et inveniam gratiam ante oculos tuos. Jam dictum est ei, Invenisti gratiam coram me: quomodo ergo nunc denuo orat, Et inveniam gratiam ante oculos tuos? Respondetur, quod sancti in gratia Dei semper crescere cupiunt, gratiamque multiplicem petunt; sciebatque Moyses se non posse jugiter in hac vita in Dei clara cognitione persistere: idcirco in contemplatione concupivit gratiam obtinere non peccandi de cetero, sed proficiendi in omni bono. Verumtamen per hæc verba videtur nunc postulasse gratiam, qua exaudiretur pro populo suo. Nam subdit: Respice populum tuum gentem hanc, id est, clementer intuere ac dirige plebem tuam hanc mihi commissam, ad vitia pronam ac fragilem. Propter quod merito gens vocatur. Per quæ verba ostendit desiderium suum in dilectione fraterna. Unde Septuaginta sic transtulerunt, Et ut sciam quia populus tuus est gens hæc.
Dixitque Dominus: Facies mea præcedet te. Hoc aliqui sic exponunt: Ego ipse te ducam atque præibo, id est, gratiosus ductor et comes tui itineris ero. Cui expositioni consonat Septuaginta translatio, habens sic: Ipse antecedam te. Sed obviare videtur, quod paulo post sequitur: Et ait Moyses: Si non tu ipse præcedas nos, non educas nos de loco isto. Ad quod respondet Augustinus, quod verba ista, Facies mea præcedet te, Moyses intellexit quasi pro se solo, non pro populo dicta: ideo flagitavit, ut et populum Deus præcederet. Aliqui vero dicunt, quod per verba illa, Facies mea præcedet te, Moyses intellexit aliquem quam simillimum Deo promitti, qui præiret: idcirco rogavit, ut ipse Deus eos præcederet. Et requiem dabo tibi, id est quietem in limbo patrum, sinuque Abrahæ post hanc vitam, usque ad Christi passionem et mortem, deinde veram felicitatem in patria pro caritate et laboribus, quibus jam inquietaris.
Et ait Moyses, cui, tanquam fidelissimo ferventissimoque pastori ac principi, bonum commune principaliter exquirenti, non suffecit propria gratia, quies et salus: Si non tu ipse præcedas nos, id est, nisi gratiose et liberaliter affuturus sis nobis, sicut nunc affuisti, qui nunquam mutaris, nec loco, neque natura moveris, ne educas nos de loco isto: quia diversa pericula et adversa imminent nobis in procedendo per eremum, et melius nobis est hic esse tecum, quam alibi sine te. Ideo subditur: In quo enim scire poterimus ego et populus tuus, invenisse nos gratiam in conspectu tuo, id est, quod tibi complaceamus, nisi ambulaveris nobiscum non in tua substantia incircumscripta locum mutando, sed nobis in via misericorditer adsistendo, atque in cordibus nostris manendo, ut glorificemur ab omnibus populis qui habitant super terram? id est, ex donis misericordiæ tuæ nobis præstandis a te, omnibus innotescat, quod simus populus et cultores veri Dei, præ ceteris gentibus a Deo electi ac honorandi, sic tamen, ut totum istud ad tuum honorem finaliter referamus.
Dixit autem Dominus ad Moysen: Et verbum istud quod locutus es, faciam, id est, hanc tuam petitionem implebo secundum censuram ac moderamen sapientiæ meæ. Invenisti enim gratiam coram me, et te ipsum novi ex nomine, id est, tam specialiter ac eminenter mihi places, et notus ac carus es, quod et pro aliis te ita exaudio, quem tam caritativum et fidelem conspicio. Unde Septuaginta transtulerunt, Scio te præ omnibus: sicque videtur quod illo in tempore carior fuerit Deo, quam aliquis alter tunc vivens. Qui ait: Ostende mihi gloriam tuam. Ex præinductis gratiosissimis Dei verbis divino amore accensus valide Moyses, et vehementer de divina pietate, quam in se taliter experiebatur, præsumens, ausus est postulare: Ostende mihi gloriam tuam, id est, tui ipsius majestatem et beatitudinem increatam, seu te ipsum essentialiter gloriosum, vel fruitionem tuam gloriosam, quam habent Beati in regno, impende mihi ad horam. Et hoc redit in idem, quoniam qui sic Deo fruuntur, vident clare per speciem divinam essentiam.
Respondit: Ego ostendam omne bonum tibi, id est, tempore præordinato in regno beatitudinis manifestabo me tibi, et dabo tibi plenam felicitatem, imo et me ipsum, qui sum summum atque perfectum bonum, in quo est omnium bonorum et pulchrorum plenitudo immensa. In hac quoque vita dabo tibi omne charisma gratiæ ac virtutum, atque per fidem et sapientiæ donum dabo tibi cognoscere bona præfata. Et vocabo in nomine Domini coram te. Aliqui textus habent, Vocabor. Translatio autem Septuaginta, qua utitur Augustinus, habet, Vocabo. Et ut asserit idem, Vocabo ponitur ibi pro Vocabor, videlicet activum pro passivo, inusitato loquendi genere. Unde et Magister in historiis ita exponit: Vocabo in nomine Domini coram te, id est, faciam me vocari Deum ac ducem vestrum ex miraculis, quæ sum facturus. Potest tamen et sic exponi: Vocabo in nomine Domini coram te, id est, te præsente ac audiente invitabo te in nomine meo, seu propria potestate et auctoritate, ad contemplationem et invocationem mei ipsius. Quod qualiter factum sit, statim dicetur.
Porro secundum Lyram, in Hebræo habetur, Legam in nomine meo. Quod quidam Hebræi interpretantur, dicentes, quod Deo ipsi Moysi apparente, Moyses vidit ibi scripturam continentem duodecim modos impetrandi misericordiam Dei absque allegatione meritorum Patriarcharum sanctorum: ut sit sensus, Invocabo seu legam, id est, docebo te invocare et faciam te legere scripturam, docentem qualiter sim invocandus in nomine meo, id est per propriam bonitatem seu per me ipsum sine commemoratione Patriarcharum. Verumtamen, quoniam de istis duodecim modis invocandi, Scriptura hoc loco nil loquitur, imo nec alibi, possit quis forsan dicere, ficticium esse quod Hebræi de illis duodecim modis dicunt.
Et miserebor cui voluero, id est, juxta beneplacitum meum, absque præviis meritis hominum, miserebor finaliter his, quos sponte elegi et voluntarie prædestinavi, etiam si per Sanctorum merita non invocer pro illorum salvatione; et clemens ero in quem mihi placuerit, id est, liberrime indulgebo, et salutem præstabo cuicumque visum fuerit mihi bonum, et quem voluero facere vas misericordiæ meæ, quum mea voluntas sit omnium prima causa, et omnia agam secundum voluntatis meæ propositum. Hinc quum Salvator dixisset, Confiteor tibi, Pater, Domine cœli et terræ, quia abscondisti hæc a sapientibus, etc., pro causa adjecit: Etiam, Pater, quia sic placitum fuit coram te. Apostolus quoque ad Romanos fatetur: Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Dicis itaque, Ergo cujus vult miseretur, et quem vult indurat, etc. Unde per Jeremiam Dominus contestatur: Ecce sicut lutum in manu figuli, ita et vos in manu mea.
Rursumque ait: Non poteris videre faciem meam, id est, essentiam meam non potes clare per speciem intueri in hac vita mortali, vivendo in ea vita humana, corporea, sensitiva. Non enim videbit me homo in hac vita per speciem, et vivet vita
Matth. xi, 25, 26.
Rom. ix, 16, 18.
Jer. xviii, 6. sensitiva humana. Quocirca sciendum, quod juxta philosophos causa prima sicut est infinitæ actualitatis et eminentiæ, ita est infinitæ incomprehensibilitatis, quum tamen ex sua natura sit infinitæ intelligibilitatis. Propter quod dixit Philosophus, quod sicut se habet oculus vespertilionis ad lumen solis, sic intellectus humanus ad manifestissima naturæ, id est ad cognitionem intellectualium et separatarum substantiarum, potissimum Dei, quæ ex sua natura sunt præcipuæ cognoscibilitatis, quoniam unumquodque tantum habet de cognoscibilitate et intelligibilitate, quantum habet de entitate et actualitate. Hinc nulla mens potest Deum perfecte et comprehensive cognoscere seu intellectualiter videre, puta tam plene et clare, sicut ipse ex sua natura cognoscibilis est, nisi sit mens infinitæ perspicacitatis, virtutis et capacitatis. Propterea superbeatissima Trinitas Deus hoc modo sibi soli cognoscibilis visibilisque consistit, quia nec anima Christi hoc modo comprehendit essentiam Dei.
Nihilo minus Sancti in patria vident, et intelligunt Deum per speciem, utpote clare et immediate in se ipso per ipsam divinam essentiam loco intelligibilis formæ eis unitam. Nempe quum omnis forma, species et similitudo creata, deficiat et occumbat in infinitum a plena deitatis repræsentatione, secundum quod deitas in se ipsa consistit; non potest Deus ita in se ipso clare videri per formam, similitudinemque creatam, sed per increatam formam et speciem Deus sic cernitur: quod prorsus supernaturale est, et sola fide tenetur.
Porro in hac vita Deus non potest ita videri, ita ut homo vivat vita sensitiva humana. In hujuscemodi namque visione divinæ essentiæ, requiritur in hac vita summa abstractio ab omni actu ac visu sensitivarum inferiorumque virium. Unde et in Joanne, et rursus in prima ejus epistola legitur: Deum nemo vidit unquam. Et ad Timotheum: Deus lucem habitat
Joann. I, 18.
1 Joann. IV, 12.
1 Tim. VI, 16. inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest. Nihilo minus per omnipotentiam Dei potest homo in vita hac Deum per speciem intueri, quia et Moysi concessa est visio talis in hac vita, ut in libro Numerorum habetur, quæ ei hac vice negata est. In tali tamen visione (ut tactum est) communiter homo non vivit vita sensitiva humana, sed intellectuali tantummodo ac divina, propter abstractionem præfatam. Ideo regulariter dictum est, Non videbit me homo, et vivet. Nihilo minus per omnipotentiam Dei potest mens humana Deum ita videre, ipso homine sic vidente vitam sensitivam ducente, ut patet de anima Christi, quæ a suæ creationis et unionis exordio cum Verbo æterno, vidit præ universis Beatis clarissime divinam essentiam, utendo sensitivis potentiis, vegetativarumque virium actibus.9
Num. XI, 8.
Præterea advertendum quod super illud, Loquebatur ad Moysen Dominus facie ad faciem, ait Glossa interlinearis: Substantiam Dei nec hominum nec angelorum quispiam videre potuit, sicuti est. Quod si intelligatur de visione plenariæ comprehensionis, qua Deus cernitur tam perfecte, sicut ex sua natura cognoscibilis est, veritatem sortitur. Si autem intelligatur ita, quod divina essentia videri non valeat a mente angelica et humana per speciem increatam, clare ac revelate seu immediate in se ipsa, stare non potest, quum et Joannes dicat apostolus: Scimus quoniam quum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est. Et Paulus Corinthiis ait: Videmus nunc per speculum in ænigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum. Unigenitus quoque Patris: Angeli, inquit, in cœlis semper vident faciem Patris mei.
1 Joann. III, 2.
1 Cor. XIII, 12.
Matth. XVIII, 10.
Deinde Dominus pandit Moysi, qualiter se velit ei hac vice ostendere. Et iterum: Ecce, inquit, est locus apud me. Omnis locus apud incircumscriptibilem Deum est; sed sicut Deus specialiter fuit et habitavit in monte Sinai, ita nunc specialiter loquitur de loco quodam qui erat ibidem, de quo subjungitur : et stabis supra petram. Corporaliter enim stetit paulo post Moyses supra petram illam. Quumque transibit gloria mea, id est similitudo gloriosa seu clara, me visibiliter repræsentans, ponam te in foramine petræ illius, quæ habuit magnam cavernam, et in ea collocavit Dominus Moysen, ne perstringeretur et terreretur nimis claritate similitudinis illius magnificæ; et protegam dextera mea donec transeam, id est, dexteram meam ponam inter oculos tuos et inter gloriam illam me præsentantem, quoniam splendorem formæ illius ferre non posses. Ideo dextera mea obumbrabit tibi, donec in similitudine illa pertranseam coram et ultra te. Tollamque manum meam, id est, postquam transiero coram te, retraham dexteram meam, ut videas, et videbis posteriora mea, id est, a tergo videbis me. Faciem autem meam videre non poteris, id est, claritatem similitudinis meæ me repræsentantis a parte ante, præsertim in vultu ejus, intueri non valebis corporalibus oculis, ob suæ vehementiam luminositatis.
Ista fuit corporalis atque sensibilis repræsentatio Dei, in qua ostendit se Moysi in forma visibili et humana, secundum Hebræos et multos Catholicos. Et, sicut videtur, erat angelus quidam in hujusmodi specie assumpta in Dei persona, pertransiens et apparens, ita quod Deus in similitudine illa sui repræsentativa, dicit se apparuisse ac pertransisse, suamque dexteram inter se et oculos Moysis posuisse. Quod autem Deus per angelum in similitudine humana apparuit, hoc designat, quod Deus in sua persona est intellectualis naturæ. Per copiosissimam vero et visibilem illam et sensibilem claritatem, figurabatur infinita et incomprehensibilis puritas divinæ essentiæ in se ipsa. Per interpositionem autem dexteræ, imbecillitas mentis humanæ ad intuitionem increati luminis Dei, pia quoque condescendentia et contemperatio Omnipotentis, qua humanæ capacitati condescendit, seque contemperat. Per inspectionem vero posteriorum seu similitudinis ejus a tergo, signatum est, quod Deum in hac vita non nisi obscure et imperfecte, ac per suos effectus similitudinesve creatas cognoscere possimus. Has causas et rationes corporalis illius apparitionis Moyses intellexit. Potuit autem esse, quod angelus qui in persona Dei quotidie loquebatur cum Moyse, Deo jubente assumpserit similitudinem solito splendidiorem et gloriosiorem ad horam, sicque in ea coram Moyse pertransierit, majestatem Dei, ut dictum est, repræsentando.
Præterea, circa præhabita multa scribit Rabbi Paulus, quæ breviter discutienda censentur. Ait ergo in primis, quod Moysi ante suum jejunium non fuit commissum, ut duceret filios Israel, sed ut duceretur tam Moyses quam populus per angelum; sed post jejunium ejus, et alia nunc prædicta, dictum est ei: Vade, et duc populum istum quo locutus sum. Istud videtur pueriliter dictum, quum sit scriptum supra : Veni, mittam te ad Pharaonem, ut educas populum meum filios Israel de Ægypto :10 quæ fuerunt verba Dei ad Moysen circa rubum, diu ante ejus jejunium. Similiter scriptum est alio loco : Isti sunt Aaron et Moyses, quibus præcepit Dominus, ut educerent filios Israel. Secundo ait : Postquam Moyses majoris perfectionis effectus est, commissus est sibi quasi singulariter ducatus populi. Ad quod dico, quod tam Moyses quam populus Israel tam bene ducti sunt per nubem et angelum, postquam Moyses jejunavit et cetera jam præfata peregit, ut ante, sicut consequenter in libris ejus apertissime recitatur. Imo nec Moyses eduxit filios Israel de monte Sinai ad terram promissionis, quousque nubes elevabatur de tabernaculo fœderis, et cœpit eos præcedere angelo eam movente, ut in Numeris scriptum est.
Tertio dicit super verba illa, Facies mea præcedet te : Deus volebat deducere Moysen absque aliquo medio. Cujus verbi error jam patet, quia per angelum deinde ductus, instructus, directus est Moyses, quemadmodum ante.1112 Imo, ut in Numeris legitur, Moyses instanter rogavit Hobab filium Raguel cognatum suum, ut sibi ac populo præberet ducatum, dicendo: Noli nos relinquere: tu enim nosti, in quibus locis per desertum castra ponere debeamus, et eris ductor noster.13 Quarto dicit, Moyses implicite petebat et volebat, quod nullus angelus interponeretur in regimen populi: cujus dicti falsitas jam in isto articulo est ostensa. Fuissetque grandis præsumptio, si in tanti populi gubernatione Moyses refugisset angelorum subsidia et præcepta; imo cærimonialia, judicialiaque præcepta, quæ in Levitico et deinceps Moysi data sunt, per angelum ei proposita sunt. Imo Moyses scivit toti Israelitico populo præesse angelum unum de ordine Principatus, videlicet Michaelem, ac populum Synagogæ regi optavit: scivit et unumquemque eorum habere specialem et proprium angelum pro custode atque rectore. Unde per hoc, quod Moyses postulavit, ut ipsemet Dominus se populumque præcederet, non intendebat angelorum ducatum regimenque excludere, sciens quod Deus providentiæ suæ gubernationem per angelos circa homines exsequatur in pluribus rebus et actibus.
Denique Rabbi Paulus ad probandum verba sua inducta, dicit: Non legitur in toto processu Mosaicæ vitæ, quod fiat mentio de angelo loquente cum Moyse, vel ei apparente post hæc, sicut ante. Ad quod breviter dico, quod infra ubicumque in libro isto atque sequentibus legitur, Locutus est Dominus ad Moysen, etc., communiter sensus est, quod Deus per angelum ei locutus sit, secundum quod Augustinus, Gregorius, et alii sancti Patres, catholique doctores, concorditer dicunt.
Footnotes
Chapter 65 of 72