Articulus 36
EXPOSITIO LITTERALIS CAPITULI SEPTIMI : DIXITQUE DOMINUS AD EUM.
CONSEQUENTER describitur exsecutio divinæ comminationis de adductione diluvii. Dixitque Dominus ad eum, scilicet ad Noe : Ingredere tu et omnis domus tua, id est omnes domestici tui, videlicet uxor tua et filii tui, eorumque conjuges, in arcam. Verumtamen ingressionis hujus præceptum implevit Noe, non statim quando Dominus locutus est verba hæc, sed tempore opportuno, ut paulo post scribitur. Te enim vidi justum coram me, id est veraciter virtuosum, in tantum ut propter te parcam domesticis tuis;1 in generatione hac. Hoc in præcedentis capituli expositione dupliciter explanatum est. Ex omnibus animantibus mundis tolle septena et septena, masculum et feminam. Verumtamen istud videtur obscurum, idcirco doctores in ejus expositione diversificantur. Quidam enim exponunt sic : Ex omnibus animantibus mundis, id est ex qualibet specie specialissima animalium mundorum, accipe septem mares et totidem feminas ; et isti dicunt, quod ex qualibet specie tali fuerunt in arca quatuordecim individua, et hoc videtur textus prætendere, dicens, Septena et septena, masculum et feminam : quasi dicat, Septem et septem, ita quod septem sint mares, septemque feminæ : quod etiam verba textus paulo post sequentia, insinuare videntur, sicut patebit. De animantibus vero immundis tolle duo et duo, masculum et feminam, id est bina et bina seu quatuor, secundum istos, ita quod duo erunt masculi et duæ feminæ, ex omni hujusmodi specie. Sed et de volatilibus cœli septena et septena, masculum et feminam, hoc est quatuordecim juxta sensum de animalibus mundis inductum. Ut salvetur semen super faciem universæ terræ, id est, ut animalia ista post diluvium reparent specierum suarum ruinam, et generando multiplicent suarum individua specierum ubique terrarum.
Circa hoc quæri potest, an de qualibet specie avium fuerunt individua tot in arca, et cur non distinguit Moyses inter aves, vocando aliquas mundas, quasdam vero immundas, potissimum quum secundum legem quædam aves fuerunt immundæ, quædam mundæ. Ad istud non legi responsionem, nec vidi quæstionem hanc motam, idcirco eam determinare non audeo, nec incerta pro certis in expositione Scripturæ scribere volo. Qui autem vult dicere, quod distinctio fuit inter aves quantum ad munditiam et immunditiam, et quantum ad numerum, sicut de animalibus dictum est, dicere potest quod Moyses brevitati studens, non distinxit inter aves; sed de solis septenis et septenis introducendis in arcam, locutus est, intelligendo per ista septena aves mundas: quia quod de animalibus terræ jam dixerat, quantum ad distinctionem et numerum varium, de avibus quoque intelligi voluit. Qui vero superficiem litteræ sequitur, dicere habet, quod de qualibet specie avium non fluvialium et sexum utrumque ad generandum habentium, septena et septena in arcam deducta sunt, id est quatuordecim secundum istam expositionem, et forsitan totidem de avibus fluvialibus generativis, in nidos præfatos arcæ affixos. Et quod propter mysterium non fit distinctio inter aves cœli, sicut inter bestias terræ, utpote propter mysticam significationem infra tangendam. Denique expositioni huic consonare videtur quod paulo post subditur: De animantibus mundis et immundis et de volucribus duo et duo ingressa sunt in arcam ad Noe, masculus et femina. Ex quo C (ut apparet) consequitur, quod ea quæ introierunt, ingressa sunt omnia combinata, atque in numero pari, sive in quaternario sive in quatuordenario, ita quod non introierunt septem tantum de animalibus mundis: sic namque septimum intrasset non combinatum, et masculus sine femella, contra quod rursus in isto capitulo subditur: Ingressa sunt ad Noe in arcam bina et bina ex omni carne, in qua erat spiritus vitæ; et quæ ingressa sunt, masculus et femina introierunt. Unde in præcedenti capitulo scriptum est: De volucribus et jumentis et ex omni reptili terræ secundum genus suum, bina de omnibus ingredientur tecum.
Hanc expositionem tenet Andreas expositor, et concordant Hebræi, ut legi. Origenes quoque hoc sentit: Bina, inquiens, et bina, hoc est bini masculi et binæ feminæ de immundis animalibus. Hoc enim indicat sermo repetitus. Ex mundis vero septena et septena, quod est paria septena, in arcam dicuntur inducta. Idem Augustinus insinuare videtur, dicens: Dicunt quidam quantitatem arcæ non potuisse capere tam multa animalium genera in utroque sexu, videlicet bina de immundis, septena de mundis. Ad quod Augustinus ita respondet, ut non neget tantam animalium multitudinem in utroque sexu ibi fuisse, sed arcam fuisse majorem, quam prima facie littera sonare videtur.
His autem objiciunt alii, quod arca fuisset nimis gravata et occupata tanta animalium et avium pluralitate. Item quod ad multiplicationem et reparationem animalium et avium non erat necessaria pluralitas tanta. Hi itaque litteram sic exponunt: Ex omnibus animantibus mundis tolles septena et septena, masculum et feminam, id est septem de isto animalium genere, et septem de illo, sicque de singulis, ita quod ibi sint tria masculini generis, et tria feminini, septimum vero ut immoletur Deo post egressum ab arca. De animantibus vero immundis duo et duo, id est, de quolibet illorum genere duo. Et simili modo exponunt quod de avibus dicitur, septena et septena. Porro quod sequitur, Bina et bina ingressa sunt, masculus et femina, sic exponunt, quod combinatio illa intelligitur tantum de animalibus quæ erant ad prolificandum reposita. Hanc expositionem sequitur Rabanus, Glossa, et Scholastica historia; prima tamen videtur consonantior textui, et argumenta in oppositum facta, faciliter solverentur.
Sed jam adhuc oritur quæstio duplex. Prima, quæ animalia vocentur munda, quæ item immunda. Secunda, cur inducta sunt plura, et tam multo plura de mundis, quam de immundis. Ad primam est duplex responsio. Una, quod ea dicuntur munda et ea immunda, quæ post diluvium tempore legis Mosaicæ reputata sunt munda sive immunda. Secunda, quod illa dicuntur immunda, quæ naturaliter sunt esui humano inepta; munda vero, quæ naturaliter sunt apta ad edendum. Insuper in Glossa tangitur responsio tertia, in qua fertur: Omnia munda sunt naturaliter, sed comparatione melioris naturæ, quædam dicuntur immunda, sicut bos melior est leone, quoniam magis necessarius atque utilior est homini propter quem creata sunt omnia. Ad secundum respondetur, secundum Augustinum, quod principaliter causa illius rei est mystica significatio, quæ tangetur sequenti articulo. Potest et alia ratio assignari, quod munda animalia idcirco fuerunt plura, ut Noe egressus de arca, haberet quod immolaret, et item ut ipse et qui secum fuerunt, haberent ad manducandum, quia post diluvium concessus est esus carnium. Has causas Rabanus tangit. Glossa quoque adjungit, quod ideo munda animalia erant plura, ut plura essent, quæ facto diluvio hominibus prodessent ac deservirent, quam quæ possent nocere, et ita est usque ad præsens.
Adhuc enim et post dies septem ego pluam super terram quadraginta diebus et quadraginta noctibus, et delebo omnem substantiam quam feci de superficie terræ, id est, omnia viva in terra occidam. Tunc quoque terræ nascentia sunt destructa, arboresque eversæ. Denique usque in præsens inveniuntur corpora arborum magna et longa sub terra, quæ aliqui opinantur ex diluvio sic dejecta ac derelicta. Aliqua etenim ligna quasi imputribilia manent in terra, ipsaque terra interim in pluribus locis est †inalterata. Dicunt quoque Hebræi, ut refert Lyra, quod septem isti dies, quibus differebat diluvium, fuerunt dies deplorationis ipsius Mathusalem, quem dicunt ante hos dies obiisse, atque in hoc honoratum a Deo propter suam justitiam. Fecit ergo Noe omnia quæ mandaverat ei Dominus. Eratque Noe sexcentorum annorum quando aquæ diluvii inundaverunt super terram. Ex quo patet, quod centum annis fuit occupatus in fabrica arcæ, quia (ut dictum est in principio sexti capituli), quingentorum erat annorum, quum Dominus ei jussit facere arcam. Patet quoque, quod primogenitus ejus fuit centum annorum quando intravit arcam; quia quum esset quingentorum annorum, cœpit generare hos tres qui secum ingressi sunt. Dicunt autem doctores, quod infra annos quibus fabricatus est arcam, prædixit hominibus ortum diluvii, eosque ad pœnitentiam hortabatur, qui indurati, non crediderunt nec acquieverunt. Circa quod refert Lyra, quod homines illi induratissimi dixerunt ad Noe, quod interficerent eum si introiret arcam, ne eis submersis, superviveret ipse cum suis. Sed Rabbi Paulus dicit esse fictitium, quum in B Scripturis non habeat fundamentum.
Et ingressus est Noe et filii ejus, uxor ejus et uxores filiorum ejus cum eo in arcam. Seorsum viri, seorsumque feminæ dicuntur arcam ingressi, ad innuendum quod in arca commixti non sunt; infra vero leguntur simul egressi, quum dicitur, Egressus est Noe et uxor ejus: quia ut Salomon ait, Tempus amplexandi, et tempus longe fiendi ab amplexibus.2 Ingressi sunt in arcam, propter aquas diluvii, ne mergerentur. Sicque ingressi sunt, quando aqua cœpit multiplicari. De animantibus quoque mundis et immundis, et de volucribus, et ex omni quod movetur super terram, id est ex omni genere animalium terrenorum, quæ in se ipsis habent principium vitæ et motus, videlicet animam, duo et duo, id est combinata, juxta duplicem expositionem præhabitam, seu potius juxta unam earum, quoniam simul stare non possunt, ingressa sunt in arcam ad Noe. Ex quo constat, quod Noe ea non attulit nec collegit, sed nutu divino, angelorumque ministerio sponte et supernaturaliter, quantum ad inductivum motus, venientia introire permisit, intrantiaque suscepit, et congruis mansionibus collocavit, cum adjutorio filiorum suorum. Unde et ipse Noe videtur ante animalia ista arcam ingressus. Forsitan tamen accepit per se et filios suos aliqua animalia domita ex propriis gregibus.
Anno sexcentesimo vitæ Noe, mense secundo, id est in Maio, qui ab Hebræis dicitur Nisan, ut in Glossa atque Scholastica historia fertur. Quidam tamen dicunt, quod Martius ab Hebræis Nisan vocetur. Hebræi autem Aprilem vocant primum mensem. Verumtamen inter Hebræos est diversa opinio et varius modus loquendi de primo mense anni, ut in expositione primi capituli tactum est. Josephus quoque affirmat, quod in legitimis, id est descriptione præceptorum legalium, præsertim quantum ad esum agni paschalis, Moyses ponit Aprilem primum mensem. In contractibus vero et gubernatione sæculi, id est solutione debitorum et locatione domorum, servavit solita decreta temporum, et usualem ordinem mensium, qui scilicet a calendis Januarii aliquando inchoat, prout in Scholastica historia, ejusque glossa habetur. Septimodecimo die mensis præfati, rupti sunt omnes fontes abyssi magnæ. Magna abyssus vocatur Oceanus, ex quo omnes fontes et fluvii ac particularia maria originaliter oriri dicuntur. Unde Salomon ait: Ad locum unde exeunt flumina, revertuntur, ut iterum fluant.3 Et rursus: Omnia flumina intrant mare. Fontes ergo abyssi magnæ, appellantur aquæ inclusæ in visceribus terræ, quæ ex Oceano ducunt originem. Hi fontes tunc rumpebantur, id est repente eruperunt, ruptis receptaculis suis, seu præfatis terræ visceribus in quibus continebantur. Et recte rupti dicuntur, ad insinuandum, quod non effluxerunt sensim solito more, sed repentina inundatione terram operuerunt, ut ait Glossa. Et cataractæ cœli apertæ sunt. Per cataractas cœli, intelligit aperturas meatusque nubium, seu loca cœli aerei, per quæ aquæ pluviales descendunt: quæ cataractæ tunc apertæ fuerunt, quia ex nubibus aquæ superabundantissime descenderunt. Cataractæ autem secundum Rabanum, sunt proprie ostia, id est capita Nili, sed abusive pro omnibus fenestris ponuntur. Hinc ait auctor Scholasticæ historiæ: Cataractæ proprie sunt meatus Nili, quum in septem ostia separatur, id est, in septem partes seu capita dividitur, vel loca ejusdem. Et facta est pluvia super terram, hoc est, impetuosissime ac superlargissime cadens in terram ubique, quadraginta diebus et quadraginta noctibus, puta tamdiu, quousque aquæ in tantum ascenderunt quantum omnipotens Deus decrevit. Secundum Josephum, ab Adam usque ad inundationem diluvii, fluxerunt anni duo millia sexcenti quinquaginta sex.
In articulo illius dici ingressus est Noe, etc. De quo die hoc dicitur, quum jam pluraliter dictum sit, quadraginta diebus? Respondendum, quod per diem illum potest intelligi tempus seu prima dies, in quibus sic pluit. Itaque in articulo, id est in parte seu hora clara vel necessitate diei illius, ingressus est arcam cum suis, et omne animal secundum genus suum, id est quædam de omni animalium genere, intelligendo per animal feras atque reptilia. De aliis quippe subjungitur, universaque jumenta in genere suo, id est quædam animalia domestica seu domita hominibus deservientia, de omni specie jumentorum, juxta quem sensum nunc subditur: cunctumque volatile secundum genus suum, id est universæ aves, omnesque volucres. Unum horum frequenter pro alio ponitur, nunc tamen accipiuntur distincte, secundum quod aves sunt diversarum proprietatum et naturarum, quemadmodum animalia terræ. De qua re in expositione primi capituli est tractatum. Bina et bina ex omni carne ingressa sunt arcam, hoc est, omnia introierunt combinata, quantum ad sexuum distinctionem, quia sive septena et septena de mundis, sive bina et bina de immundis, omnia quantum ad sexum fuerunt distincta et combinata. Itaque ex omni carne in qua erat spiritus vitæ, id est, ex omni genere animalis, in quo erat spiritus vitalis, videlicet anima sensitiva, ingressa sunt bina et bina. Et inclusit eum Dominus deforis, id est, Deus ministerio angeli clausit ab extra ostium arcæ, liniendo illud bitumine, ne ingredi possent aquæ per aliquas rimas. Sic autem non potuit Noe intus exsistens ostium claudere, seu deforis bituminare: idcirco ubi defuit humanum subsidium, adfuit divinum.
Et multiplicatæ sunt aquæ, quoniam a sursum ac deorsum venerunt ad superficiem terræ, et aqua magni maris exivit terminos suos, et fusa est super terram; et elevaverunt arcam in sublime, a terra, utpote super omnes turres seu ædificia ac arbores terræ. Porro arca ferebatur super aquas hinc inde, non recto processu, juxta impulsum ventorum ac gurgitum. Erat tamen pro magna parte profundata in aqua, ex magnitudine et gravitate oneris quod gestabat. Opertique sunt omnes montes excelsi sub universo cælo. Quindecim cubitis altior fuit aqua super montes quos operuerat. Voluit namque Dominus aerem quasi purgare a sordibus, quibus impiissimi homines illum suis vitiis, clamoribus, operibus, fumis, fœtoribus inquinarunt. Idcirco tam alte ascendit diluvium, sicut illa ascendere potuerunt. Creditur quoque, quod ignis conflagrationis in die judicii tam alte ascendet. Qualiter autem poterat aqua in tantum multiplicari atque ascendere, præhabitum est. Verumtamen Glossa ait: Sunt qui putant ante diluvium non fuisse talem terræ qualitatem, hoc est bassitudinem; nec tantam montium altitudinem, qualis et quanta est postea. Nec sine ratione hoc dicitur. Ex confluxu namque et residentia aquarum in aliquibus locis terra consumpta est pro aliqua parte deorsum, et bassior facta: quod circa loca montium qui tunc erant, potissime accidere poterat. Sicque ex tunc montes hujusmodi altiores apparuerunt. Unde nec certum est, quod mons Olympus tunc fuerit tam sublimis ut modo. De quo monte in Scholastica narratur historia: Mons Olympus usque ad liquidum aerem tenditur, super quem litteræ scriptæ in pulvere, repertæ sunt mansisse immotæ; ubi præ nimia aeris raritate, nec aves vivere queunt, neque philosophi ascendentes potuerunt ibi aliquantulum manere sine spongiis aqua plenis, quas suis naribus apponentes, crassiorem inde aerem extraxerunt. His verbis in Glossa adjicitur, quod nec nubes ibi videntur, nec ventus sentitur.
Quæri potest, de quibus intelligendum sit cubitis, quod aqua fertur fuisse quindecim cubitis altior montibus cunctis. Si enim de cubitis geometricis hoc dicatur, fuisset valde mirabile, ideo creditur esse intelligendum de cubitis usualibus. Nec irrationabile, si in descriptione ejusdem materiæ, idem diversimode accipiatur, præsertim quando ea de quibus tractatur, et materiam illam concernunt, satis ostendunt, unum illud, utpote pondus seu mensuram, diversimode esse accipiendum, et ita est in proposito. Dum enim arca fertur fuisse trecentorum cubitorum in longitudine, et quinquaginta in latitudine, et triginta in altitudine, et tamen tot animalia totque cibaria in ea fuisse scribuntur, satis innuitur de majoribus cubitis id esse intelligendum; dum vero describitur ipsa aqua fuisse altior omnibus montibus, satis insinuatur sufficere, si de usualibus et minoribus cubitis exponatur.
Consumptaque est omnis caro quæ movebatur super terram, volucrum, animantium, bestiarum, omniumque reptilium, etc., hoc est, omnia ista occisa sunt, et forte pro magna parte penitus putrefacta, et motu aquarum sublata de terra. Obtinueruntque aquæ diluvii terram centum quinquaginta diebus, id est, tot diebus operuerunt et occupaverunt totam terram. Quod tamen dupliciter potest intelligi. Primo, incipiendo computationem horum dierum a die quo ingressus est Noe arcam, quo et aqua diluvii cœpit diffundi, usque ad diem quo cœpit aqua diluvii minui sive decrescere. Unde sequenti capitulo legitur: Post dies centum quinquaginta cœperunt aquæ minui. Et ita exponitur in Scholastica historia. Secundo, incipiendo computationem horum dierum, ab eo die quo diluvium factum est tam altum, quod operuit montes altitudine quindecim cubitorum, hoc est a fine defluxus pluvialis: ut sit sensus, quod aquæ in tanta altitudine terram operuerunt per dies centum quinquaginta; quibus expletis, cœperunt decrescere.
Circa præhabita quæritur, an universale diluvium posset naturaliter evenire. Et videtur quod sic, auctoritate Avicennæ, et quorumdam astronomorum hoc sentientium. Præterea, conjunctio planetarum humidorum in pluvialibus signis videtur hoc posse efficere. Aristoteles quoque in libro Meteororum testatur, quod particularia maria post aliqua temporum spatia variant sua loca. Ergo apparet idem posse in toto contingere, quod fit in parte. Et respondendum, quod universale diluvium, nequaquam possibile est per naturam. Esset enim corruptivum ordinis universi. Et multa ex ista opinione sequuntur absurda, per quæ et Averroes Avicennam satis redarguit. Insuper Aristoteles libro præallegato edocuit, quod dum aliqua terra seu regio operitur de novo aquis maris particularis, terra in qua prius mare fuit, siccatur. Et hoc naturaliter fit ex influxu et diverso respectu cœlesti. Totam vero terram aquis simul cooperiri, docet impossibile esse. Et præsertim impossibile est per naturam fieri diluvium tantum, ut montes universos quindecim cubitis sit transcendens.
Footnotes
Chapter 37 of 104