Articulus 4

EXPLANATIO CAPITULI QUARTI : ET ASSUMPSIT GORGIAS QUINQUE MILLIA VIRORUM.

EXSECUTIO belli, de cujus apparatu dictum est in præcedentibus, describitur hic.¹ Et assumpsit Gorgias quinque millia virorum et mille equites electos, ut in ipsa nocte improvise superveniret exercitui Judæ, et occideret eum.² Erat enim Gorgias in hujuscemodi bellorum cautelis, insidiis et circumventionibus plurimum tritus. Et filii qui erant in arce, id est quidam gentiles in arce morantes, erant illis duces, id est, itinera aptiora ostenderunt Gorgiæ ac suis. Et audivit Judas machinationem Gorgiæ : quæ fuit sibi per aliquem revelata, Deo sic ordinante ; et surrexit ipse Judas, et potentes, id est fortes viri qui secum erant, percutere virtutem exercituum regis, id est ad interficiendum improvise totum reliquum agmen Antiochi missum a Lysia : ut sic ars arte illuderetur, et industria justi fraudem impii superaret. Adhuc enim dispersus erat exercitus Gorgiæ a castris, id est ab exercitu illo magno a Lysia misso : ad quem exercitum nondum reversus fuit Gorgias cum suis.

Et venit Gorgias in castra, id est loca castrorum seu tentoria, Judæ nocte, et neminem invenit ; et quærebant eos in montibus. In libro isto specialem difficultatem intelligendi textum, inducit frequens variatio nominum et verborum, quoad numerum, seu de numero singulari ad pluralem, et econverso, atque relatio ad diversa, et introductio appositivorum tertiæ personæ sine expressione suppositivorum. Ideo ad intelligentiam litteræ necessarium est, circumstantiam ejus et præcedentia ac sequentia intueri. Sic et nunc, quum singulariter dictum est, Venit Gorgias et neminem invenit, pluraliter additur, Et quærebant eos in montibus. Sensus est, quod Gorgias et sui quærebant Judam atque exercitum ejus in montibus, ad quos putavit Gorgias Judam et suos ex timore fugisse. Ideo subditur, quoniam dixit ipse Gorgias : Fugiunt hi a nobis.

Et quum dies factus esset, apparuit Judas in campo cum tribus millibus virorum tantum, qui tegumenta et gladios non habebant : et hoc propter paupertatem, ut Josephus et Magister in historiis dicunt. Aliis nonnullis videtur hoc stare non posse, quia capitulo præcedenti narrantur Judas et sui in duobus præliis prævaluisse, et spolia occisorum tulisse. Ideo dicunt correctum textum hunc esse : Quoniam tegumenta et gladios non habebant. Ac si dicatur : Ideo non fuerunt cum Juda, nisi tria millia, quia non habuerunt arma et enses pro pluribus. Quamvis autem hoc dictum apparentiam habeat, securius tamen videtur sequi primam expositionem, quia et libri correcti communiter habent, qui non : quia et Josephus ita refert, qui tamen scribit octo millia fuisse occisa de exercitu Seron, ut patuit in expositione præcedentis capituli. Itaque dici potest, quod tria millia ista non habuerunt tegumenta et gladios ad sufficientiam : sicut aliquis dicitur nudus, quia male seu parum vestitus. Denique primo Regum volumine legitur : Quumque venisset dies prælii, non est inventus ensis et lancea in manu totius populi qui erat cum Saul et Jonatha, excepto Saul et Jonatha filio ejus ;³ et tamen ante prælium illud Saul cum suis expugnaverat Ammonitas, ut legitur primo Regum. Estque probabile quod eorum spolia abstulit, inter quæ erant et arma.⁴

Et viderunt hi qui erant cum Juda, castra gentium valida, et loricatos esse pedites adversariorum, et equitatus, id est equestres, in circuitu eorum, pro defensione et subsidio peditum;⁵ et hi, puta equestres, erant docti ad prælium. Judæi autem non erant exercitati in bellicis rebus, nisi forsitan quidam eorum ad aliquantulum tempus. Et ait Judas viris qui secum erant: Ne timueritis multitudinem eorum. Mementote quomodo salvi facti sunt, id est a morte et occisione Ægyptiorum erepti, patres nostri in mari Rubro, id est in siccato fundo maris illius. Tanquam dicat: Non propria et humana, sed divina virtute prævalere confidite. Et nunc clamemus in cœlum, id est ad Deum cœli, tam fervide, ut oratio nostra ad ipsum pertingat: qui tamen vere ubique est. Juxta quod in Ecclesiastico dicitur: Oratio justi penetrat cœlos. Et miserebitur nostri Dominus, et memor erit testamenti patrum nostrorum, id est pacti quod iniit et percussit cum eis, dicens, quod pugnantes in ipso confidentes juvaret. Itaque Judas implevit illud Deuteronomii: Si exieris ad bellum, et videris equitatum et currus, et majorem quam tu habes, adversarii exercitus multitudinem, non timebis eos. Appropinquante autem prælio, stabit sacerdos ante faciem exercitus, dicens: Audi, Israel: vos hodie contra inimicos vestros pugnam committitis; nolite metuere, nolite cedere, quia Dominus in medio vestri est, et pro vobis dimicabit.⁶ Et levaverunt alienigenæ, id est exercitus Lysiæ, oculos suos, et viderunt eos, scilicet Judam et suos, venientes ex adverso. Et tuba cecinerunt qui fuerant cum Juda, in signum audaciæ et confidentiæ magnæ in Deo. Nempe, secundum Josephum, Judas inter cetera dixit ad suos:⁷ Etiam nudis corporibus pugnare debemus et Deum invocare, qui sæpius nos inermes contra plures et armatos victoriam fecit acquirere. Et persecutus est Judas alienigenas fugientes. Et apparuit pars quædam prospiciens de monte, id est pars exercitus quem Gorgias assumpsit ut Judam expugnaret: cujus exercitus pars prospexit in campum de monte, in quo Gorgias quæsierat Judam. Et vidit Gorgias quod in fugam conversi sunt sui, id est exercitus ille missus a Lysia: de quo exercitu Gorgias millia sua accepit; et succensa sunt castra, id est tentoria seu tabernacula suorum, quæ Judas succendit illis fugatis. Quibus illi, puta Gorgias et ejus exercitus, conspectis, timuerunt valde. Et fugerunt omnes in campo alienigenarum. Et acceperunt Judas et ejus exercitus, aurum multum et argentum et hyacinthum et purpuram marinam et opes magnas: quæ omnia a fugientibus erant relicta in campo. Hyacinthus autem interdum pro flore, quandoque pro gemma, aliquando pro genere panni accipitur. Has autem divitias pro parte attulerunt mercatores, qui venerunt ad emendum Judæos in servos, quos præsupposuerunt vincendos. Et conversi Judas et sui a collectione spoliorum, hymnum canebant, Deo gratias referendo, et ei, non suis viribus victoriam adscribendo, neque inaniter gloriando: ideo meruerunt majorem sortiri triumphum, sicut in textu consequenter describitur: quia et ipsum Lysiam personaliter contra eos venientem cum sexaginta millibus peditum et quinque millibus equitum superaverunt; nec est difficultas in littera. Et benedicebant Deum in cœlum, erigendo corda sua cum manibus et vultu ad cœlos, juxta illud Threnorum: Levemus corda nostra cum manibus ad Dominum in cœlos.⁸ Et viderunt, Judas et sui, exercitum fortem Lysiæ, ut tactum est; et oravit Judas: Benedictus es, Salvator Israel, id est liberator et adjutor, imo et beatificator Israeliticæ plebis in te sperantis. Incepitque Judas orationem suam a laudibus Dei, quoniam oratio laudibus Dei admixta, exaudibilior est, juxta illud Psalmi: Laudans invocabo Dominum, et ab inimicis meis salvus ero.⁹ Qui contrivisti impetum potentis, id est Goliath gigantis, in manu

David : qui (ut primo Regum legitur) dixit Goliath, Dabit te Dominus in manu mea, et auferam caput tuum ;¹⁰ et tradidisti castra alienigenarum, scilicet Philistinorum, in manu Jonathæ : quod qualiter factum sit, primo Regum diffuse narratur.¹¹ Conclude, id est, coarcta et vince, exercitum istum in manu populi tui Israel, et confundantur in exercitu suo, id est in præsumptione et confidentia, qua de sua multitudine præsumunt et extollunt. Vel, In exercitu suo, id est in debellatione sui exercitus, quia hoc eis confusibile erit, quod tantus eorum exercitus a nobis multo paucioribus fuerit debellatus. Da illis formidinem, et tabefac, id est, stupidam ac debilem redde, audaciam virtutis, id est potestatis seu turmæ, eorum. Sic enim ad libitum alterare hominum corda, Deo est proprium, sicut est dictum. Et commoveantur contritione sua, id est, de sua deconstructione ipsimet admirentur, quia omnipotentiam tuam, operationemque intimam et secretam ignorant.¹² Dejice eos gladio diligentium te. Cognovit enim Judas, quod ipse et fideles qui erant secum, erant in caritate. Hoc in quantum cognovit, vel probabiliter per certa caritatis opera atque judicia, vel certitudinaliter ex revelatione divina seu inspiratione occulta.

Et commiserunt prælium; et ceciderunt de exercitu Lysiæ quinque millia virorum. Videns autem Lysias Judæorum audaciam, quia parati sunt aut vivere cum libertate et observantia legis, aut mori fortiter, id est virtuose, pro defensione cultus divini et boni communis, abiit Antiochiam.

Præterea Judas tot sortitus victorias, sollicitus fuit de renovatione cultus divini, ut subditur. Dixit autem Judas et fratres ejus : Ecce contriti, id est destructi, victi, dissipati, sunt inimici nostri pro magna parte ; ascendamus nunc Jerosolymam in alto sitam, mundare sancta et renovare, id est ad purgandum sacra loca, templum atque altaria a gentilibus profanata, et ad renovandum cultum Dei in eis. Et congregatus est omnis exercitus, et ascenderunt in montem Sion. Et viderunt sanctificationem desertam, id est, templum quasi in solitudinem versum, et altare tam thymiamatis quam holocausti, profanatum, quia super unum illorum posuerat sceleratissimus Antiochus idolum¹³ Jovis, et in atriis templi virgulta nata, sicut in saltu, id est in nemore, et pastophoria diruta, id est destructas mansiunculas quæ erant in circuitu templi pro requie sacerdotum dum ministrabant, seu refectione offerentium hostias, quarum partem cedentem in esum eorum, inibi comederunt. Et sciderunt vestimenta sua præ dolore : in quo ostenderunt fervidum zelum quem pro divinæ majestatis honorificentia habuerunt ; et exclamabant tubis signorum, id est tubis per quæ multa significabantur ; clanxeruntque tubis lugubri sonitu, ut sic ad ampliorem provocarentur lamentationem in casu tam tristi. Denique, per harum clangorem tubarum populus excitabatur, dum castra erant movenda ; populus quoque et principes convocabantur ad tractanda consilia.¹⁴ In bellis quoque et festis ac epulis erat usus tubarum istarum, prout in Numerorum libro plenius scriptum est.

Tunc ordinavit Judas viros, id est fortes et strenuos milites, ut pugnarent adversus eos qui erant in arce : ne impii illi molestias inferrent per jacula, purgantibus templum. Et elegit sacerdotes sine macula, id est, quos putavit magis devotos, qui erant magis idonei reformare collapsa, et purgare polluta ; et tulerunt, id est, extra templum portaverunt, lapides contaminationis : ex quibus constructa fuit ara Jovis circa altare Dei, super quod positum fuit Jovis simulacrum, ut patuit primo capitulo ; in locum immundum, id est vilem et sordidum, in detestationem idololatriæ. Et cogitavit de altari holocaustorum, quod profanatum fuerat, per hoc quod statua Jovis superposita erat ei, quid de eo faceret. Et incidit illi ex illuminatione divina, consilium bonum, ut destrueret illud, propter abusiones sacrilegas in eo commissas, ne forte esset illis in opprobrium, id est, ne ipse Judas et sui sustinerent confusionem, si altare illud relinqueret integrum, quod sic erat per idololatras violatum. Et demoliti sunt, id est destruxerunt, illud, et posuerunt lapides ejus in monte domus, id est in monte Sion, in quo templum fuerat situm, in loco apto, id est mundo, eo quod lapides illi primo erant consecrati ad cultum et sacrificia Dei, quoadusque veniret Propheta, et responderet de eis, id est, ex divina revelatione doceret, quid esset agendum de illis lapidibus, seu cui essent usui deputandi. Et acceperunt lapides integros secundum legem, id est non sectos, juxta illud Exodi: Quod si altare lapideum feceris mihi, non ædificabis illud de sectis lapidibus.¹⁵ Et in Deuteronomio scriptum est: Ædificabis altare Domino de lapidibus quos ferrum non tetigit, id est de saxis informibus et impolitis.¹⁶ Cujus præcepti ratio litteralis ac mystica ibi expressa est. Et œdificaverunt altare holocaustorum novum, secundum illud quod erat prius, id est instar altaris prioris quod destruxerunt.

Et œdificaverunt Sancta, id est, exteriorem templi partem, quæ dicebatur Sanctum seu Sancta, in qua erat altare thymiamatis, reparaverunt, in quibus erat corruptum aut læsum, et quæ intra domum erant intrinsecus, id est interiorem partem templi, quæ dicebatur Sancta sanctorum; et œdem, id est ædes seu mansiones sacerdotum, quæ erant in gyro atrii templi, in quibus tempore officii morabantur, et atria sanctificaverunt, exstirpando virgulta ex eis, et aqua lustrationis cum oratione eadem adspergendo. Et fecerunt vasa sancta nova. Jam enim ex frequenti victoria, spoliis hostium, auro et argento fuerunt ditati. Et per vasa intelliguntur quæcumque instrumenta et utensilia cultus divini in templo.¹⁷ Antiochus namque rapuerat omnia.

Et intulerunt candelabrum aureum, super quod erant septem lucernæ seu lampades aureæ, et altare incensorum, super quod ponebatur et cremabatur incensum boni odoris, ut esset in templo odor suavis, non afflictivus, ex crematione animalium, quæ in holocaustum comburebantur, et mensam propositionis in templum. Hæc tria stabant in prima exteriorique parte templi.¹⁸ Atque, ut Dominus in Exodo jussit, mensa ponebatur in parte aquilonari, candelabrum in australi, altare incensi in medio ex opposito Sancti sanctorum.¹⁹ Et incensum posuerunt super altare thymiamatis:²⁰²¹ quod ex aromaticis speciebus fuit confectum, et congruo tempore incendebatur, prout in Exodo legitur; et accenderunt lucernas septem quæ super candelabrum erant, tres ex uno latere, tresque ex altero, et septima in supremo candelabri, sicut in Exodo describitur plenius.²² Et posuerunt super mensam panes propositionis calidos sabbato. Et appenderunt vela: unum in medio templi inter Sancta et Sancta sanctorum, aliud in introitu templi: de quibus velis et eorum materiis ac formaturis, habetur in Exodo. Prædicta quoque inungebantur oleo unctionis, quemadmodum in Exodo fieri jussum est: ad quod pertinere potest quod subditur, et consummaverunt omnia opera quæ fecerant. Illa namque inunctio, fuit quasi consummatio operum prædictorum.

Et ante matutinum, id est ante auroram, surrexerunt quinta et vicesima die mensis noni, nomine Casleu, de quo dictum est sæpe, centesimi et quadragesimi octavi anni Græcorum. Secundum tempus, id est eodem die, evolutis tribus annis, renovatum est templum a Juda et suis, quo die in specie fuerat profanatum ab Antiocho.²³ Anno enim centesimo quadragesimo quinto, vicesimo quinto die mensis Casleu, exstitit profanatum; anno autem centesimo quadragesimo octavo, vicesimo quinto die mensis præfati, est renovatum: quod non est casualiter, sed divina providentia factum, quæ juxta mensuram culparum, infligit mensuram pœnarum.²⁴ Renovatum est, inquam, in canticis, id est psalmis et laudibus Dei, et citharis, id est musicis instrumentis ad movendum factis, et cinyris et cymbalis. Et cecidit omnis populus ibi præsens in faciem, prosternens se Deo humiliter ad regratiandum et exorandum.

Et fecerunt dedicationem altaris octo diebus, id est, dedicationem seu consecrationem altaris uno die factam, celebraverunt septem diebus sequentibus. Quemadmodum in Ecclesia festa solennia habent octavam : quod inde dicitur tractum. Et obtulerunt holocausta, et salutaria laudis, id est hostias gratiarum actionis, pacificas, spontaneas, et votivas. Et ornaverunt faciem templi coronis aureis, quoniam Rege cœli juvante, regibus terræ prævaluerunt, et scutulis, id est parvis scutis, in signum triumphorum eis desuper concessorum. Et statuit Judas, quem fecerunt principem sacerdotum, et fratres ejus, ut agatur, id est celebretur, dies Dedicationis altaris, ab anno in annum per dies octo, a quinta et vicesima die mensis Casleu, cum lætitia mentis, et gaudio redundante ex corde in corpus. De cujus festivitate Dedicationis fertur a Joanne : Facta sunt Encænia in Jerosolymis ;²⁵ et hiems erat. Mensi etenim Casleu correspondet December, quamvis interdum November in parte.

Et ædificaverunt in tempore illo montem Sion, id est, in monte illo pro defensione templi munimenta fecerunt. Ideo subditur, et per circuitum ejus muros altos, et turres firmas. Josephus refert : Murum in circuitu civitatis et turres altissimas ædificavit Judas. Nequando venirent gentes, et conculcarent eum et templum et ædificia ejus in monte Sion constructa. Et munivit Bethsuram, id est urbem sic dictam, quam tam fortiter muris et turribus roboravit, quod ea quasi fortalitio seu castro contra hostes poterat uti, præsertim contra Idumæos. Unde subjungitur, ut haberet populus Judæorum munitionem contra faciem Idumææ. Quemadmodum enim Esau persecutus est fratrem suum Jacob, sic Idumæi Judæos, prout etiam in Abdia propheta plenius continetur.²⁶²⁷

Postremo, præter prætactam altaris Dedicationem, habuerunt Judæi festum Dedicationis templi Salomonis, ut patet tertio libro Regum :²⁸ et fuit (ut dicitur) septimo mense, secundum computum Hebræorum.²⁹ Habuerunt etiam festum Dedicationis templi post reditum a Babylone constructi, ut patet in Esdra. Et ut in Scholastica fertur historia, illa duo festa in dissuetudinem transierunt, ex tempore quo istud cœpit servari.³⁰ De quo Josephus : Hanc, inquit, festivitatem celebramus, vocantes eam, Lumina, id est festum Luminum, eo quod præter spem hoc nobis splendidum lumen colendæ religionis apparuit.

Footnotes

1. I Mach. III, 44 et seq. ↩

2. II Mach. VIII, 9. ↩

3. I Reg. XIII, 22. ↩

4. I Reg. XI, 11. ↩

5. Exod. xiv, 21-31. ↩

6. Deut. xx, 1-4. ↩

7. Eccli. xxxv, 21. ↩

8. Thren. III, 41. ↩

9. Ps. XVII, 4. ↩

10. 1 Reg. xvii, 46. ↩

11. 1 Reg. xiv, 6-15. ↩

12. Prov. xxi, 1. ↩

13. I Mach. 1, 57. ↩

14. Num. x, 2-10. ↩

15. Exod. xx, 25. ↩

16. Deut. xxvii, 5, 6. ↩

17. 1 Mach. 1, 23; II, 8, 9. ↩

18. Exod. xxx, 34-36. ↩

19. Exod. xxvi, 35; xxx, 6. ↩

20. Ibid. xxvi, 31-36. ↩

21. Exod. xxx, 26-28. ↩

22. Exod. xxv, 31-37. ↩

23. 1 Mach. 1, 62. ↩

24. Deut. xxv, 2. ↩

25. Joann. x, 22. ↩

26. Abdiæ 10 et seq. ↩

27. Gen. xxvii, 41. ↩

28. III Reg. viii. ↩

29. Ibid. 2. ↩

30. I Esdr. vi, 16. ↩