Skip to the text
Ember
PT

Articulus 4

EXPLANATIO LITTERALIS CAPITULI SECUNDI : ET FACTUM EST VERBUM DOMINI AD ME.

CONSEQUENTER incipit Dominus populi Judaici peccata arguere; et ut vitiorum populi hujus enormitas clarius innotescat, præmittit Dominus breviter beneficia quæ contulit eidem. Et factum est verbum Domini ad me, dicens : Vade, et clama in auribus Jerusalem, dicens, id est, constanti et imperterrito animo prædica auribus habitatorum Jerusalem, ut corda durissima ad pœnitentiam emolliantur. Hæc dicit Dominus : Recordatus sum tui, o Jerusalem, seu popule Israel, id est, per beneficiorum meorum exhibitionem frequenter et nunc ostendi me memorem tui, clementer miserans adolescentiam tuam, id est, tibi misertus in tempore incolatus tui in Ægypto. Loquitur autem Deus de toto populo, quasi de uno aliquo; sed ad eosdem numero totum referri non potest; imo ad eos qui diversis fuerunt temporibus [debet referri]. Et caritatem desponsationis tuæ, id est dilectionem quam habuisti ad me, quando te desponsavi dando tibi legem per Moysen in monte Sinai.

Tunc enim Deus accepit Synagogam in sponsam, et instar sponsaliorum ac dotis, legis contulit ei ornamenta et verborum monilia. Quando secuta es me in deserto, ibidem tunc mihi deserviens, et per eremum ad terram promissionis accedens. Nam et tunc Dominus præcessit filios Israel per columnam ignis et nubis:1 sicque angelum columnæ motorem sequendo, Dominum dicuntur secuti. In terra quæ non seminatur: quia eremus illa sterilis fuit. De hac desponsatione Dominus diffusius loquitur in alio Propheta, dicens:2 Expandi, inquit, amictum meum super te, et ingressus sum pactum tecum, et facta es mihi.3

Sanctus Israel Domino, id est, populus Israel tunc sanctificatus est Domino, et ejus cultui deputatus, fuitque primitiæ frugum ejus, id est, sicut de fructibus terræ offeruntur primitiæ Deo, ita præ ceteris populis filii Israel deputati et consecrati sunt Domino: secundum quod per Moysen ait: Te elegit Dominus, ut sis ei populus peculiaris de cunctis populis qui sunt super terram.4 Unde per Amos prophetam Dominus ait ad eos: Tantummodo vos cognovi ex omnibus cognationibus terræ;5 itemque per Isaiam, Hereditas mea Israel. Illis quippe diebus aliæ nationes ad idololatriam declinabant.6 Omnes qui devorant eum, id est, qui populum Israel persequuntur, occidunt, aut spoliant, delinquunt. Quemadmodum enim peccabant qui primitias consumpserunt, et de sacerdotali genere non fuerunt; sic qui primitias Dei filios Israel vastaverunt, peccabant. Mala venient super eos, dicit Dominus, id est, divinæ ultionis subjicientur flagellis. Quamvis enim ex divina voluntate et æquitate processit Judæorum vastatio, exsecutores tamen divinæ justitiæ non excusabantur, quoniam ex crudelitate et mala intentione id peregerunt, quemadmodum de rege Assyriorum Dominus ait per Isaiam. Quum enim dixisset, Virga furoris mei ipse est, adjecit:7 Ipse autem non sic arbitrabitur, sed ad conterendum erit cor8 ejus. Unde ex Isaia ceterisque elucescit Prophetis, quod Philistæi, Ægyptii, Ammonitæ, Moabitæ, Idumæi ac Babylonii a Deo dure plagati fuerunt propter mala quæ filiis Israel intulerunt, vel illata esse gaudebant.

Post descriptionem beneficiorum Dei, narratur ingratitudo populi, ut opposita juxta se posita clarius pateant. Audite verbum Domini, domus Jacob, id est, populus de semine Jacob, et omnes cognationes domus Israel, id est tribus ipsius Jacob, qui alio nomine appellatus est Israel. Præterea constat quod decem tribus tempore Jeremiæ captæ fuerunt. Idcirco sermo iste generaliter dirigitur ad populum Juda et Benjamin, et etiam Levi. De aliis vero tribubus aliqui habitabant in regno Juda, et ad illos quoque fit verbum hoc. Hæc dicit Dominus: Quid invenerunt patres vestri in me iniquitatis, quia elongaverunt, id est, cor suum per dissimilitudinem culpæ longe averterunt, a me, et ambulaverunt post vanitatem, idololatriam imitando, et vani facti sunt, id est inanes, et ultimo fine frustrati, atque a vero et incommutabili bono aversi? quasi dicat, Nil mihi objicere possunt: quoniam rectus Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo.9 Huic verbo concordat illud Michææ: Popule meus, quid feci tibi? aut quid molestus fui tibi?10 Responde mihi. Et non dixerunt: Ubi est Dominus qui ascendere nos fecit de terra Ægypti? id est, beneficium eductionis suæ de Ægypto obliti sunt. Qui traduxit nos per desertum annis quadraginta, per terram inhabitabilem et inviam: quia hæc eremus habitationi hominum apta non fuit, nec vias tritas habebat; per terram sitis, id est aquis carentem, et imaginem mortis, id est, ita deformem, ac solis ardore adustam, omnique humano solatio destitutam, ut morti similis valeat dici; per terram in qua non ambulavit vir, neque habitavit homo: quoniam antequam filii Israel per eremum istam proficiscebantur, non erat itinerationi apta aut mansioni, propter animalia venenosa sterilitatemque loci; et si qui per eam transierunt, tam pauci fuerunt, ut reputentur pro nihilo.

Et induxi vos in terram Carmeli, id est in terram Israel opulentam nimis ac fertilem, in qua locus est qui Carmelus vocatur: qui locus et fructuosus et amœnus est. Unde et primo Regum legitur possessio Nabal fuisse in Carmelo. Fuit quoque in tribu Ephraim et alius quidam locus vocatus Carmelus. Ut comederetis fructum ejus, id est terræ nascentia terræ istius, et bona illius, videlicet pecora, et reliqua humano esui apta. Et ingressi, contaminastis terram meam, idololatriam et alia infinita scelera committendo in ea: juxta illud Psalmistæ, Et infecta est terra in sanguinibus, et contaminata est in operibus eorum.11 Et hereditatem meam, id est terram promissionis, quam vobis hereditariam dedi, posuistis in abominationem, id est, per peccata vestra mihi abominabilem constituistis, ita quod manibus impiorum hostium vestrorum tradidi eam. Quamvis autem terra non sit virtutis aut vitii susceptiva, nihilo minus contaminari et abominabilis fieri dicitur, dum habitatores ejus gravissimis piaculis implicantur; propter homines quoque eligi et relinqui, seu despici perhibetur, secundum illud Machabæorum: Non propter locum gentem, sed propter gentem locum Dominus elegit. De hac autem contaminatione terræ plenius in alio Propheta scribitur:12 Ædificasti tibi lupanar, et abominabilem fecisti decorem tuum.

Sacerdotes non dixerunt: Ubi est Dominus? id est, Deum non habuerunt præ oculis, nec faciem ejus exquisierunt. Et tenentes legem, id est legis doctores, nescierunt me per cognitionem formatam, seu caritate ac bonis operibus decoratam, quamvis informem ac nudam Dei notitiam habuerunt; et pastores, puta pontifices et inferiores prælati, prævaricati sunt in me, se ipsos ac sibi commissos negligendo, atque divina præcepta transgrediendo. Et prophetæ prophetaverunt in Baal, id est, pseudo, non Dei illuminatione, sed ex diabolica inspiratione vaticinabantur, credentes idolum Baal futurorum dare notitiam, quum diabolus Baal cultores deciperet; et idola secuti sunt, deos falsos, vero Deo relicto, colentes. De quibus apud Ezechielem legitur: Væ prophetis insipientibus, qui sequuntur spiritum suum, et quasi vulpes in desertis errant.13

Propterea adhuc judicio contendam vobiscum, ait Dominus: id est, quum tot peccata feceritis, per viam justitiæ sapien-ter, non violenter, vos reprobabo; et cum filiis vestris vestras iniquitates sequentibus, disceptabo rationabiliter, ostendendo damnabilitatem eorum. Hoc in vita præsenti fecit Deus per Prophetas, per quos Judæorum impietates redarguit. Deinde post vitam hanc per se ipsum hoc agit, impœnitentes damnando.

Transite, o Judæi increduli, ad insulas Cethim, id est occidentalium partium, secundum Hieronymum. Verumtamen hoc quod ait, Cethim, variis modis accipi potest. Nam et Alexander legitur libro primo Machabæorum, egressus de terra Cethim.1415 Et in libro Numerorum habetur: Morabatur autem eo tempore Israel in Cethim*. Et de lignis Cethim* frequenter inducit Moyses mentionem. Et videte. Et in Cedar, id est ad terram Ismaelitarum, mittite. Cedar autem fuit filius Ismaelis.16 Unde per Cedar, interdum ille homo, interdum regio posteritatis suæ exprimitur, juxta illud Isaiæ: Omne pecus Cedar congregabitur tibi.17 Et considerate vehementer, et videte si factum est hujusmodi opus, quale vos perpetrastis. Si, id est an, mutavit gens deos suos: id est, ad occidentem orientemque pergite, et diligenter pensate an aliqua plebs idololatra deos suos reliquit. Quasi dicat, Non: nisi forte vicissim necessitate compulsa, quemadmodum tempore Antiochi accidisse scriptum est primo Machabæorum.18 Per Apostolorum quoque prædicationem et signa reliquerunt gentiles idola sua; sed hoc longe post Jeremiæ tempora factum est. Nihilo minus probabi-

10

Setim

11

Reg. xxv,

Mach. v,19

II Reg. xv, 18.

Exod. xxxii, 4. Ps. cv, 20.

Amos v, 8.

12

Is. 1, 2. Deut. xxxii, 1.

Ps. xlxi, 4. le est, etiam ante Jeremiam quosdam gentilium ab idololatria conversos ad Deum, per veteres Sanctos ac Patriarchas, sicut per Job, Joseph, David, quem sexcenti viri secuti sunt de Geth. Propheta autem hic loqui videtur pro tempore suo, vel de totali gente. Et certe ipsi, quos gentes adorant, non sunt dii veri, sed falsi et ficti. Populus vero meus, id est populus Israel, quem ad cultum meum specialiter deputavi : qui et fuit populus Dei vocatione et nomine, non prædestinatione et gratia ; mutavit gloriam suam, id est Deum verum, qui fuit gloria populi hujus quamdiu sibi servivit, cui servire honorificum gloriosissimumque consistit ; in idolum, id est, Deo relicto, idola coluit. Nam et in eremo vitulum conflatilem adoravit, quemadmodum scriptum est : Mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli comedentis fœnum. Dicitur autem populus iste mutasse Deum in idolum, non quasi Deus in idolum sit mutatus, sed quia post Deum ejusque cultum se dedit ad idolum : sicut dicimus auroram mutari in meridiem, quia auroræ succedit meridies. Juxta quem modum de Deo legitur : Convertens tenebras in mane, et diem nocte commutans.

Obstupescite, cœli, super hoc, videlicet de tanta hujus populi impietate. Porro, secundum Hieronymum, de his cœlis nunc loquitur Propheta, de quibus alibi scribitur : Audite, cœli, et auribus percipe, terra. Item et Moyses : Audite, cœli, quæ loquar. Verum, ut super Isaiam induxi, ipse Hieronymus ibidem intelligit per cœlos, habitatores cœlorum, angelos sanctos, qui in divino judicio pro bonis testimonium perhibent : similiter Moyses. Unde ait Psalmista : Advocabit cœlum desursum, et terram discernere populum suum. Si ergo de his cœlis, puta cœlestibus civibus, angelicis quoque spiritibus, nunc loquitur Jeremias, quæritur quomodo ipsi super hominum vitiis obstupescere invitentur, præsertim quum in eis nulla sit pœna aut passio. Ad quod respondere quis potest, quod tanta est peccati enormitas et impiorum perversitas, ut non angeli tantum, sed etiam Dominus angelorum per modum admirantis se habeat et loquatur, sicque metaphorice obstupescere asserantur. Sic enim de Sodomitis loquitur Dominus in Genesi : Clamor, inquit, Sodomorum et Gomorrhæorum multiplicatus est, et peccatum eorum aggravatum est nimis ; descendam, et videbo utrum clamorem qui venit ad me, opere compleverint, an non est ita, ut sciam. Hieronymus autem ista exponens, aliqua inserit quæ non sunt minus obscura quam littera. Etenim ait : Cœlum videns Dei præcepta calcata, inhorrescit, et stuporem dissimulare non potest ; omnis enim creatura congemiscit et condolet super peccatis hominum. Si hæc de cœlestibus civibus accipiantur, intelligendum est eos eo modo inhorrescere, et stuporem dissimulare non posse, quomodo jam dixi obstupescere eos. Vel inhorrescunt ac obstupescunt super nostris peccatis, quia quam abhorrenda admirandaque sint nostra peccata, ostendunt nobis.

C Alii istud exponunt de materialibus cœlis, cœlestibus orbibus vel elementis : quæ super peccatis hominum mirantur, eo modo quo Deum benedicere et laudare provocantur, videlicet occasionaliter et materialiter. Dant equidem nobis materiam obstupescendi de hoc, quod divina præcepta audent homines transgredi, quando cœlos hos consideramus a Deo creatos, et ex magnitudine eorum ac decore Dei Creatoris majestatem perpendimus, quam ex creaturarum speculatione, immensam et infinita reverentia dignam cognoscimus.

D Juxta hunc modum etiam elementa Creatori suo, qui in tantum quotidie dehonoratur, compati referuntur, non quod sensum cognitionemque habeant. Unde super illud Matthæi, sexta hora factæ sunt tenebræ super universam terram, asserit Glossa : Creatori suo elementa compatiuntur ; et denuo : Tenebræ factæ sunt, ne sol pendentem Dominum videret, et ne ejus luce impii fruerentur, ex hac consideratione qua omnis creatura quodammodo pro suo

Gen. xv, 20, 21.

Dan. iii, 5. Ps. cxlvi, 4.

Matth. xxvii, 45.

Creatore zelatur. Itemque Sapiens ait : Armabit creaturam ad ultionem inimicorum, et pugnabit pro illo orbis terrarum contra insensatos. — Postremo, per cœlos hoc loco intelligi possunt homines virtuosi ac justi, cœlestem in terris conversationem habentes ; de quibus legitur in libro Psalmorum, Cœli enarrant gloriam Dei; itemque in Isaia, Plantes cœlos, et fundes terram. Isti utique transgressoribus condolent, et de eorum perversitate atque duritia obstupescunt.

Et, portæ ejus, desolamini vehementer, dicit Dominus. Quum dixit, Obstupescite, cœli, quare non addidit, Et portæ eorum? Puto quod ideo, quia sicut ipsemet translator noster B. Hieronymus hic fatetur, verbum Hebraicum SAMAIM, pro quo ipse transtulit, Cœli, communis est numeri, et sonat indifferenter cœlum, et cœlos. Unde et Septuaginta interpretes, et Theodotion transtulerunt, Cœlum, singulariter. Quæ ergo sunt portæ istæ cœlorum? Ad quod respondet Hieronymus, quod illæ de quibus habetur in libro Psalmorum : Attollite portas, principes, vestras. Quod rursus obscurum est. Verum, si per cœlos intelligamus cives cœlestes, portæ istæ sunt aditus patriæ, vel virtutes supernorum spirituum: sicut et portæ inferni, vitia appellantur. Si autem per cœlos intelligamus orbes cœlestes, aut superiora elementa, vel cœlum aerium, portæ istæ sunt cataractæ horum cœlorum : de quibus scriptum est, Cataractæ cœli apertæ sunt. Quæ cataractæ sive fenestræ metaphorice ponuntur in cœlis : quæ etiam metaphorice desolari dicuntur, eisdem modis quibus cœli obstupescere conscribuntur. Insuper, quod ait Propheta, Obstupescite, cœli, et, portæ ejus, desolamini, intelligi potest per modum hyperbolicæ locutionis, quatenus Propheta taliter per excessum loquendo, reddat nos ad verba sua intentos, atque ad considerationem gravitatis peccati attonitos.

Cujus dicti subjungitur causa : Duo enim mala culpæ, videlicet duo peccata in genere, quamvis pene innumerabilia in specie, fecit populus meus : quorum illud primum est, me dereliquerunt fontem aquæ vivæ, id est, cor suum averterunt a me, primo æternoque fonte aquæ sapientiæ salutaris, atque totius vitæ principio : de quo canit Psalmista, Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum.20 Unde et Moyses ait :21 Domine Deus, audi clamorem populi hujus, et aperi eis thesaurum tuum, fontem aquæ vivæ. Denique et Ecclesiasticus : Fons sapientiæ, inquit, verbum Dei in excelsis;222324 item Psalmographus, Quoniam apud te est fons vitæ. Quod autem per aquam vivam sapientia et doctrina signetur salubris frequentius in Scripturis, certum opinor : præsertim quum et Christus in evangelio Joannis dicat, Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ;2526 et Isaias, Haurietis aquas in gaudio de fontibus Salvatoris. Deinceps secundum malum exprimitur : et foderunt sibi cisternas dissipatas, id est, impia documenta, seu falsos doctores, deos alienos et dæmonum cultus, quæ instar puteorum fractorum nihil ad salutem proficuum continent, studiose exquisierunt. Hinc de cisternis his subditur : quæ continere non valent aquas, puta fluenta sacræ doctrinæ et gratiæ.

Insuper ostenditur quod filii Israel non ex defectu naturalis propagationis, sed ex impietate operationis propriæ inciderunt mala pœnalia eis illata. Numquid servus est Israel, id est Israeliticus populus, aut vernaculus? quasi dicat : Non, quum sit de nobili sanctorum Patriarcharum genealogia exortus. At vero inter servum et vernaculum hæc distinctio ponitur, quoniam servus pro servo empticio, vernaculus autem pro servo in domo nato accipitur. Quare ergo factus est in prædam? hoc est, quum liber sit populus iste, cur terra sibi concessa sic spoliatus est, atque ab aliis dominis tam dire afflictus? quasi dicat : Peccatis suis hoc meruit. Servi autem, quia servi, solent expelli ac hereditate privari, secundum quod Christus in Evangelio loquitur :27 Servus non manet in domo in æternum.2829 Præterea, super illud, Numquid servus est Israel? sic scribit S. Hieronymus: Puto ex hoc loco in superbiam elatos, Salvatori dixisse Judæos: Semen Abrahæ sumus, et nemini unquam servivimus: quomodo tu dicis, Liberi eritis?30 Nescientes quod omnis qui facit peccatum, servus est peccati, et quod serviat unusquisque illi a quo vincitur. Nati ergo de amico Dei Abraham, vitio suo facti sunt quasi filii Cham, cui dictum est: Maledictus Chanaan, servus servorum erit fratribus suis.31

Super eum rugierunt leones, id est, contra Israeliticum populum vociferati sunt crudeles reges, superbique principes Assyriorum, Ægyptiorum, et Chaldæorum; et dederunt vocem suam contra eum, comminando, terrendo, ac invadendo. Posuerunt terram ejus in solitudinem, habitatores Judææ interimendo, quibus occisis, loca habitationum in solitudinem sunt redacta; civitates ejus exustæ sunt, et non est qui habitet in eis. Jam enim tempore Jeremiæ, plurima hujus populi urbium multitudo a prædictis fuit combusta leonibus. Hoc ipsum et Isaias scribit: Terra vestra deserta, civitates vestræ succensæ sunt, regionem vestram coram vobis devorant alieni.32 Filii quoque Mempheos et Taphneos, id est Ægyptii, quorum præcipuæ urbes sunt Memphis et Taphnis, constupraverunt te usque ad verticem, id est, te penitus violarunt et deturparunt, ad suam idololatriam te inducendo:3334 de qua constupratione apud Ezechielem multa scribuntur; vel te corporaliter persequendo: quando videlicet Josiam regem occiderunt, ejusque filium regno privaverunt, et toti Judææ gravissimum imposuerunt tributum, ut libro quarto Regum scribitur.3536 Huic verbo, Constupraverunt te usque ad verticem, simile est illud Isaiæ, planta pedis usque ad verticem capitis, non est in eo sanitas.37

Numquid non istud factum est tibi, quia dereliquisti Dominum Deum tuum per idololatriam ac cetera vitia, eo tempore quo ducebat te per viam? Hoc quidam exponunt de ductu quo Dominus ostendit filiis Israel viam in eremo, præcedens eos per columnam ignis et nubis.38 Verum, si verba præcedentia exponantur de Judæis pro tempore Jeremiæ, vel circiter, non videbitur istud convenienter exponi de illis qui tempore Moysis exstiterunt. Nam propter illorum peccata isti puniti non sunt. Hinc istud præcedentibus connectendo, sic exponendum est: Eo tempore quo ducebat te per viam, id est istis temporibus, quando per me aliosque Prophetas viam tibi salutis ostendit, imo per iter virtutum deduxit per gratiæ illuminationem, præsertim in diebus Josiæ: quo mortuo, statim ad idololatriam declinastis.

Consequenter arguuntur Judæi, quod ad humanum auxilium potius quam divinum confugerint. Et nunc quid tibi vis in via Ægypti, id est, cur ad Ægyptios pro subsidio mittis, ut bibas aquam Sior (id est turbidam), id est, Ægyptiorum suffragio reficiaris?39 quod per potationem aquæ turbidæ, videlicet Nili per Ægyptum currentis, cujus aqua turbida est, designatur. Et quid tibi et viæ Assyriorum, id est, cur ad Assyrios pro adjutorio destinasti, ut bibas aquam fluminis, id est, Assyriorum ope fulciaris? quod per aquam fluminis, utpote Euphratis per Assyriorum regionem fluentis, exprimitur. Porro, quod filii Israel nunc ad Ægyptios, nunc ad Assyrios confugerunt, ex libris Regum, item ex Isaia, Osee aliisque Prophetis patescit: nec ad singula opus est allegare Scripturas vel immorari, præsertim in his quæ nec specialem continent difficultatem, nec ad Christi mysteria pertinent, nec vicissim propter instructionem moralem.

Arguet te malitia tua, id est, reprehensione ac pœna te dignum efficiet, eritque causa quod argueris, et aversio tua a Deo et calle justitiæ, increpabit te, eo modo quo malitia te redarguet. Quasi Dominus dicat: Non ex parte mei, sed a te ipso est causa reprobationis punitionisque tuæ. Vel sic: Arguet te malitia tua, et aversio tua increpabit te, id est, ex consideratione pravitatis transgressionisque tuæ te ipsum redargues. Unde Septuaginta transtulerunt: Erudiet te prævaricatio tua. Frequenter enim contingit, ut peccatum quum satiaverit prævaricantem, et instar coturnicum ad nauseam eum perduxerit, erudiat pœnitentem, dum conspicit se in rebus caducis nec pacem, nec requiem invenire, sed afflictionem, vanitatem et curam superfluam. Sicque peccata compellunt vicissim redire ad Deum. Hinc averso a se Dominus per alium Prophetam ait: Ecce ego sepiam viam tuam spinis; et dicet, Vadam et revertar ad virum meum priorem, quia bene erat mihi tunc magis quam nunc. Sic in Evangelio accidit filio prodigo.

Post reprehensionem ponitur exhortatio salutaris: Scito per rationem et Scripturæ auctoritatem, et vide per experientiam pœnæ illatæ sive imminentis: vexatio nempe dat intellectum; quia malum ratione culpæ, et amarum propter pœnam pro peccato infligendam, est reliquisse te Dominum Deum tuum, et non esse timorem ejus apud te, dicit Dominus exercituum, vel castum et filialem, vel saltem initialem. Melius quoque est habere timorem servilem, et per illum vitare peccata, quam sine omni timore pessima libertate peccare: quia et timor servilis principium est sapientiæ, dispositivum ad eam, eo quod retrahat a peccato. Denique, sicut animus in Deo tranquillus ac ordinatus sibi ipsi est dulcis, sic animus inordinatus ac vitiosus sibi ipsi exstat pœnalis. Semper quoque præsumit sæva perturbata conscientia, ut scribitur in libro Sapientiæ. Peccatum etiam conscientiæ parit remorsum, et remurmurat malo ipsa synderesis. Idcirco amarum et pœnale est etiam in præsenti Deum reliquisse, nec ejus habere timorem. Præterea scriptum est in Ecclesiaste: Homini bono dedit Deus sapientiam, scientiam et lætitiam, peccatori autem afflictionem et curam superfluam. Unde Sapiens: Timor Domini delectabit cor; et qui sine timore est, justificari non potest.

A sæculo, scilicet a tempore longo, confregisti, o Israel, jugum meum, id est legem tibi per Moysen datam, in qua idololatria prohibetur. Lex enim divina instar jugi, jungit et subjugat animam Deo. Rupisti vincula mea, id est, præcepta divina transgressus es, et dixisti verbis vel factis: Non serviam Deo. Hoc Judæi pro majori parte egerunt. Propter quod Stephanus loquitur eis: Dura cervice et incircumcisi corde et auribus, vos semper restitistis Spiritui Sancto, sicut et patres vestri.40 Moyses quoque: Scio, inquit, quia post mortem meam inique agetis, et declinabitis cito de via quam vobis præcepi.41 In omni enim colle sublimi, et sub omni ligno frondoso, tu prosternebaris meretrix, id est, in locis sublimibus et amœnis, tu, plebs Israelitica, cum idolis es spiritualiter fornicata, dæmonibusque substrata.

Ego autem plantavi te vineam electam, id est, olim per gratiam feci te similem vineæ fructuosæ ac optimæ, videlicet tempore Patriarcharum et bene viventium Judæorum, ita quod Synagoga a Deo instituta est virtuosa. Sic quoque plantavi te omne semen verum: ita quod filii Synagogæ fuerunt semen et germen seu populus Dei verax, triplici veritate, videlicet vitæ, doctrinæ, justitiæ. De quo semine loquitur Isaias:42 Omnes qui viderint eos, cognoscent illos, quia isti sunt semen cui benedixit Dominus. Denique de hac vinea sic habetur in Psalmo:43 Vineam de Ægypto transtulisti.44 Item Osee: Vitis frondosa Israel. Quomodo ergo conversa es mihi, id est ad meam injuriam, in pravum, id est in sterilitatem ac vitia, o vinea aliena a me ob ingratitudinem tuam, ita ut pro fructu45 virtutum protulisti germina vitiorum, et pro dulcibus gratiæ botris, amarissimos passionum aculeos? Unde Septuaginta transtulerunt: Ego te plantavi vineam fructiferam, omnem veram: quomodo conversa es in amaritudinem vitis alienæ? Cui consonat hoc quod Dominus apud Isaiam de hac vinea protestatur :46 Exspectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas.

22

Si laveris te nitro, quo immunditia eminenter bene detergitur, et multiplicaveris tibi herbam borith, id est herbam fullonum : quæ, secundum Hieronymum, in lavando eamdem habet vim quam nitrum; maculata es in iniquitate tua coram me, dicit Dominus Deus : id est, quantumcumque per exteriora quædam opera ex suo genere bona, vel per sacrificia legalia te purgare studueris, nihil tibi proderit, quamdiu ab impietatis amore seu inordinato affectu intus non emundaveris. Sic namque Dominus per Isaiam loquitur, dicens : Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum? Iniqui sunt cœtus vestri. Judæi autem per exteriora sacrificia se putabant Deo reconciliari atque purgari. Quomodo dicis, te impie excusando : Non sum polluta peccatis, post Baalim non ambulavi, idolum illud colendo? Vide vias tuas in convalle, id est, opera sacrilega quæ in valle filiorum Ennom, quæ aquis Siloe irrigatur, fecisti, perpende; scito quid feceris, id est, recole quod ibi delubrum Baalim adorasti, et filios tuos per ignem duxisti, eos ibidem idolis offerendo.

23

Deinde per similitudines panditur quam fuerit hæc plebs prona ad peccata, præsertim ad idololatriam. Cursor levis explicans vias suas, supplendum est, tu fuisti : id est, sicut celerrimus cursor cito se expedit de via qua ambulat, sic tu cum impetu ad idololatriam ferebaris. Onager assuetus in solitudine, in desiderio animæ suæ attraxit ventum amoris sui : id est, quemadmodum onager in deserto commorari assuefactus, in desiderio naturali animæ suæ sensitivæ attrahit ventum, vel spiritum amoris sui, videlicet aerem quo refrigeratur, vel ventum sive aerem quo amor suus naturalis provocatur ad suum objectum, et subito fertur ad illud (siquidem per aeris attractionem percipit de longe femellam, et sine refrenatione movetur ad eam); sic plebs hæc toto impetu ad libidinem agebatur, omniumque idolorum amore ferve-

24 bat, quemadmodum in Ezechiele plenius legitur.47 Nullus avertet eam ab idololatria sua ante Babylonicam captivitatem. Nullus enim Prophetarum potuit eos ab hac impietate retrahere, propter eorum indurationem. Omnes qui quærunt eam ad idololatrandum cum ea, non deficient : quia invenient eam paratam; in menstruis ejus, id est in impudicitia et immunditia sua, inveniet eam similem mulieri incontinentissimæ, quæ nec tempore sanguinis menstrualis vitat concubitum. De hoc Ezechiel copiosius tractat, qualiter misit ad alias nationes, et venientibus ad se dedit mercedem. Præterea, ut quidam asserunt, in Hebræo habetur, In mense suo invenient eam : unde pro menstruis Symmachus transtulit, Mensem. Quod ita exponunt, asserentes ipsum onagrum uno mense anni, toto mense dormire : et tunc quæritur ut capiatur, et facile capitur; non autem sic alio tempore, quoniam propter cursus sui velocitatem capi non potest. Per quod captionem Judaicæ gentis mense quarto a rege Babylonis significari affirmant.48

Prohibe pedem tuum a nuditate, et guttur tuum a siti, id est, ab impietatibus tuis desiste, ne instar captivorum nudis pedibus sitibundisque faucibus capta ducaris in Babylonem. Unde Septuaginta transtulerunt, Converte pedem tuum a via aspera. Et dixisti, Desperavi de emendatione vel remedio. Tamen (ut dicitur) in Hebræo habetur : Dixisti, Non curo, scilicet hanc comminationem. Cui concordat Septuaginta interpretum translatio, quæ est : Dixit, Viriliter agam. Unde subjungitur : nequaquam faciam quod hortaris ; adamavi quippe alienos, videlicet deos, et post eos ambulabo, pristinis idololatriis inhærendo. Cujus obstinationis justa ultio subditur.

25

Quomodo confunditur fur quando deprehenditur in furto, vel esse furatus, sic confusi sunt domus Israel, id est, sic confundentur Judæi quando a Chaldæis fuerint capti, ipsi et reges eorum, principes,4950

26 et sacerdotes, et prophetæ eorum pseudo, dicentes ligno, Pater meus es tu; et lapidi, Tu me genuisti: id est, idola lignea atque lapidea a se fabricata, patres suos vocaverunt, aliquid numinis illis inesse putantes:51 qui error ab Isaia et in libro Sapientiæ diffusius irridetur.52 Verterunt ad me tergum, et non faciem, id est, more contemnentium verba mea abjecerunt, et vultum animæ a mea contemplatione ac fide retorserunt: juxta illud Zachariæ, Noluerunt attendere, et averterunt scapulam recedentes ne audirent legem.53 Et in tempore afflictionis suæ dicent: Surge, et libera nos. Nam captivitate Jerusalem jam instante, videntes quod clamando ad idola nihil proficerent, Dominum invocaverunt. Quibus Dominus subsannando respondet: Ubi sunt dii tui quos fecisti tibi? Surgant, et liberent te in die afflictionis tuæ, id est in tempore obsidionis Jerusalem a Chaldæis. Quasi dicat: Te juvare nequibunt. Secundum numerum quippe civitatum tuarum erant dii tui, Juda, et juxta numerum viarum Jerusalem immolabant Baal:54 id est, tu, plebs regni Juda, sicut multas urbes, ita et multos deos habueras: ita ut vel eosdem vel singulos ac diversos deos singulæ civitates colebant, ut nec in impietate viderentur habere consensum, sed pugnans contra se superstitio diversum sequeretur errorem.

Quid vultis mecum judicio contendere, vos excusando, et causam tribulationis vestræ mihi potius quam vestris excessibus imputando? Omnes dereliquistis me, dicit Dominus, id est tam multi, ut hi qui mihi adhæserunt, respectu pravorum quasi nulli viderentur. Verumtamen aliqui in Judæa et Jerusalem justi fuerunt, de quibus in Ezechiele Dominus præcepit angelo: Signa Thau super frontes virorum gementium et dolentium super cunctis abominationibus Jerusalem.55 Frustra percussi filios vestros: quia se non emendaverunt; disciplinam, id est paternam castigationem seu informationem, non receperunt patienter, sed murmurando, ita quod nec vexatio dedit in eis intellectum auditui. Quibus competit illud Psalmistæ: Dissipati sunt, nec compuncti. Id ipsum Dominus apud Ezechielem contestatur: Multo labore sudatum est, et non exivit de ea nimia rubigo ejus, neque per ignem; immunditia tua exsecrabilis, quia mundare te volui, et non es mundata a sordibus tuis. Devoravit gladius vester Prophetas vestros. Hoc dupliciter explanatur. Primo sic: Prophetas sanctos ad vos missos a me interemistis. Secundo sic: Prophetas vestros, non meos, sed pseudo, devoravit gladius vester, quem vestris peccatis meruistis. Per quod insinuatur, quod falsi quoque prophetæ occidendi exsisterent a Chaldæis: et interdum ante quidam eorum occisi fuerunt. Quasi leo vastatur generatio vestra, id est, vos ipsi ab inimicis vallamini, sicut leo a capientibus eum. Aliqui codices habent, Leo vastator: et tunc sensus est, quod sicut leo animalium devorator crudelis est, ita et progenies Judæorum.

Videte verbum Domini: Numquid solitudo factus sum Israeli, aut terra serotina? id est, numquid inconveniens sum populo Judæorum et ineptus eis, ut mihi inhæreant ac ministrent, quemadmodum solitudo et terra serotina hominum habitationi exstat incongrua? quasi dicat: Non, quum sim naturaliter bonus ac pius. Quare ergo dixit populus meus Judaicus, meus quidem creatione, non devotione, Recessimus a cultu Dei, non veniemus ultra ad te, id est, ad cultum Dei non revertemur? tanquam diceret: Irrationabiliter istud locuti sunt. Numquid obliviscetur virgo ornamenti sui, quod datur ab eo cui desponsatur, et sponsa fasciæ pectoralis suæ, id est ligamenti uberum, ne indecenter magna appareant? quasi diceret, Non. Per quod innuit Dominus, quod Synagoga quam sibi per legis donationem desponsavit, non debuit eum relinquere, atque cum idolis fornicari. Cujus tamen oppositum fecit, ut subditur: Populus vero meus oblitus est mei diebus innumeris, scilicet

Ps. XXXIV, 16.

Ezech. XXIV, 12,13.

31

32 a tempore Moysis usque ad præsens, pro majori parte temporis ac populi hujus : sicut ex libris Judicum et Regum ostenditur.

33

Quid niteris bonam ostendere viam tuam, id est, quum tot flagitiis inquineris, cur vitam et opera tua conaris a culpa inaniter excusare, ad quærendam dilectionem, id est, ad hoc ut diligaris a me tanquam justa, et sit inter me et te amicitia familiaris ? Quomodo intelligendum est hoc, quum jam paulo ante scribatur plebs ista dixisse, Desperavimus, recessimus, non revertemur ultra ad te ? Ex quo elicitur, quod non quærebant Deo rursus uniri. Et respondendum, quod ista intelligi possunt atque referri ad diversas personas in malitia impares, vel certe ad tempora eorumdem diversa : qui enim uno die desperat nec curat, die alio se emendat. Quæ insuper et malitias tuas docuisti vias tuas, id est, in pravitate crescendo docuisti te ipsam agere malitiose; vel, Vias tuas quæ sunt malitiæ, id est opera tua malitiosa, docuisti alios, ut tuam imitarentur nequitiam. Hoc est sedere in cathedra pestilentiæ. De talibus sic loquitur Isaias : Peccatum suum quasi Sodoma prædicaverunt, nec absconderunt.56 Et in alis tuis, id est superstitionis tuæ vanitate ac pompis, vel in operibus tuis impiis ac superbis : unde Septuaginta transtulerunt, In operibus tuis; inventus est sanguis animarum pauperum et innocentium, id est reatus homicidii, quoniam innocentes et pauperes occidisti : juxta illud Ezechielis, In sanguine qui a te effusus est, deliquisti.57 Quod tempore Manassæ potissime accidit, qui implevit Jerusalem sanguine innocentium usque ad os. Non in fossis inveni eos, id est, non inveni istos a te latenter occisos, puta in foveis, ut solet contingere latronum insidiis, sed in omnibus istis quæ supra memoravi, id est, in locis idolola-

34 triæ jam præfatis eos necasti, seu alibi, ubi te propter idololatriam redarguerunt.

Et dixisti post tanta facinora : Absque peccato et innocens ego sum : sicut de muliere adultera Salomon scribit, quod postquam alium amatorem admisit, tergit os suum, et dicit, Non peccavi.58 Et propterea avertatur furor tuus, id est ultionis rigor, a me : quasi Deus sine causa puniret.59 Hoc est quod paulo ante disseruit : Quid vultis mecum judicio contendere ? Ecce ego judicio contendam tecum, eo quod dixeris, Non peccavi, id est, rationabiliter te convincam peccati ream, pœnaque dignam, eo quod mendaciter dixeris, Non peccavi.

35

36

Quam vilis facta es nimis, iterans vias tuas ! id est, vehementer contemptibilis atque culpabilis es effecta recidivando, et pristina vitia continuando. Et ab Ægypto confunderis, sicut confusa es ab Assur : id est, sicut dudum frustrata es spei tuæ effectu, quæ in Assyriorum auxilio confidebas60 tempore Achaz, sic nunc frustraberis effectu fiduciæ qua in Ægyptiorum ope confisa es, ex tali spe regi Babylonis repugnare attentans.61 Ideo subditur : Nam et ab ista egredieris, id est, de hac terra Judææ transfereris captiva in Babylonem tempore Joachin et Sedeciæ, et manus tuæ erunt super caput tuum, in signum desolationis et captivitatis, quasi capillos velles detrahere ; quoniam obtrivit Dominus confidentiam tuam, id est, spem tuam privavit effectu optato, quia et Ægyptios dedit in manus Chaldæorum, ita quod ipsi Ægyptii nec se nec te poterunt liberare ; et nihil habebis prosperum in futurum, quantum ad ea in quibus contra divinæ sapientiæ atque justitiæ ordinem procedere studes. Hinc per Isaiam Dominus ait : Erit vobis fortitudo Pharaonis in confusionem, et fiducia umbræ Ægypti in ignominiam.626364

37

Footnotes

  1. Exod. xiii, 22. ↩

  2. Gen. xxxi, 28. ↩

  3. Ezech. xvi, 8. ↩

  4. Deut. vii, 6. ↩

  5. Amos iii, 2. ↩

  6. Is. xix, 25. ↩

  7. Is. x, 5. ↩

  8. Ibid. 7. ↩

  9. Ps. xci, 16. ↩

  10. Mich. vi, 3. ↩

  11. Ps. cv, 38, ↩

  12. Ezech. xvi, 25. ↩

  13. Ezech. xiii, 3, 4. ↩

  14. Num. xxv, 1. ↩

  15. I Mach. I, 1. ↩

  16. Gen. xxv, 13. ↩

  17. Is. LX, 7. ↩

  18. I Mach. I, 43 et seq. ↩

  19. Exod. xxv - xxvii, xxx, xxxv-xxxviii. ↩

  20. Ps. xli, 3. ↩

  21. Num. xx, 6. ↩

  22. Ps. xxxv, 10. ↩

  23. Eccl. i, 5. ↩

  24. Eccli. i, 5. ↩

  25. Is. xii, 3. ↩

  26. Joann. vii, 38. ↩

  27. Joann. viii, 35. ↩

  28. Isa. li, 16. ↩

  29. Sap. v, 18. ↩

  30. Joann. VIII, 33. ↩

  31. Gen. IX, 25. ↩

  32. Is. I, 7. ↩

  33. Ezech. XXIII. ↩

  34. Ibid. 34. ↩

  35. IV Reg. XXIII, 29, 33. ↩

  36. II Petr. II, 19. ↩

  37. Is. I, 6. ↩

  38. Exod. 21. ↩

  39. * cum v ↩

  40. Act. vii, 51. ↩

  41. Deut. xxxi, 29. ↩

  42. Is. lxi, 9. ↩

  43. Ps. lxxix, 9. ↩

  44. Osee x, 1. ↩

  45. Ibid. 1, 11, 13. ↩

  46. Is. v, 4. ↩

  47. Ezech. xiii. ↩

  48. Jer. lii, 6. ↩

  49. Ezech. xxiii. ↩

  50. Ezech. i, 11, 13. ↩

  51. Ezech. xvi, 26-33. ↩

  52. s. XLIV, 9-; Sap. XIII. ↩

  53. Zach. vn, ↩

  54. cf. LXX. ↩

  55. Ezech. IX, ↩

  56. Is. III, 9. ↩

  57. Ezech. XXII, 4. ↩

  58. Prov. XXX, 20. ↩

  59. vers. 29. ↩

  60. Ps. 1, 1. ↩

  61. IV Reg. XXIV, XXV. ↩

  62. Is. XXX, 3. ↩

  63. Ps. i, 1. ↩

  64. IV Reg. XXI, 16. ↩

Chapter 4 of 75