Skip to the text
Ember
PT

Articulus 43

EXPOSITIO CAPITULI OCTAVIDECIMI, IN QUO INCIPIT PASSIO CHRISTI JESU.

HÆC quum dixisset Jesus, egressus est cum discipulis suis trans torrentem Cedron. Passionem Salvatoris, per quam vivificatus est mundus, singuli Evangelistarum describunt tanquam unum inter præcipua opera Christi. Mori namque et ab impiis crucifigi dignatus est Jesus, ut merito obedientiæ suæ ac mortis, totum genus humanum ab originali peccato per inobedientiam contingente, et a morte æterna hinc consecuta, eriperet; imo ab omni peccato salvaret, ab omni liberaret pœna atque miseria, tandemque plenariam animæ et corporis glorificationem præstaret. Item, ut suæ dilectionis fervorem et immensitatem nobis insinuaret; ut formam daret vincendi adversa, et ab inordinata mortis curaret formidine; ut patientiam demonstraret. Rursus, ut innotescat quam enorme et grave sit peccatum, pro cujus expiatione oportuit pati unicum Filium Dei; ut justitia Dei appareat, qui maluit occidi Filium suum dilectum et innocentem, quam peccatum manere inultum aut inexpiatum; ut misericordia Dei resplendeat, qui sic compassus est suæ creaturæ, quod pro ejus salvatione proprio Filio non pepercit;1 ut demum magnitudo divini amoris ad nos elucescat, dum propter nimiam caritatem suam qua dilexit nos, Filium suum sic affligi, sic turpissima atque pœnalissima morte permisit occidi, ut nos sempiternam obtineamus lætitiam.23

Ait igitur felix Evangelista : Hæc, hoc est sermonem et orationem præscriptos, et etiam alia multa quæ ab aliis Evangelistis describuntur, quum dixisset Jesus, partim in cœnaculo, ad minus usque ad illud, Surgite, eamus hinc;4 et partim (ut aliqui dicunt) in via locum versus captionis. Quibusdam vero apparet quod omnia hæc dixerit in cœnaculo, quia subjungitur : egressus est cum discipulis suis undecim Apostolis, quibus et dixit in Cœna : Vos estis qui permansistis mecum in tentationibus meis.5 Judas vero jam abiit.

Trans torrentem Cedron, id est ultra flumen sic dictum (et dicitur torrens Cedron, id est cedrorum ibi crescentium), currensque per vallem Josaphat inter Jerusalem et montem Oliveti. Ubi, id est ultra quem torrentem, erat hortus, in quem introivit ipse et discipuli ejus. Hortus iste fuit in villa Gethsemani, situs ad radices montis Olivarum. Unde Matthæus dicit Jesum venisse in villam Gethsemani;6 Lucas vero, quod exivit in montem Olivarum :7 quæ omnia simul stant, quia per montem istum venit ad hortum.

Convenienter autem Dominus Jesus8 omnium virtutum floribus adornatus, vigore et viriditate sapientiæ atque scientiæ decoratus, cujus anima a suo vigore et viriditate nusquam aruit, ingressus est hortum viriditatis ubertatisque locum. Utinam et cor nostrum sit hortus deliciosus, virtutum scientiarumque graminibus plenus, redolens quasi Christi odor bonus, in quem Christus intrare dignetur, quemadmodum Sponsa orat in Canticis:910 Veniat dilectus meus in hortum suum.

Sciebat autem et Judas qui tradebat, et tunc traditurus fuit, eum, utpote Jesum, locum istum, videlicet hortum, nec latuit Judam quod Jesus jam illuc fuisset profectus. Cujus causa subjungitur: quia frequenter Jesus convenerat illuc cum discipulis suis, etiam tempore nocturno, quoniam erat locus quietus orationi contemplationique aptus. Ideo apud Lucam scriptum est, quod exivit secundum consuetudinem suam in montem Olivarum.11 Ex quo patet quod Jesus tempus nocturnum in oratione et actibus sanctis expendit. Locumque solitarium et quietum, a civitate competenter distantem, expetiit: non quod indigeret adminiculo loci, quem nil ab actibus intellectivæ partis animæ potuit impedire, vel ad eorum exercitium promovere, quoniam jugiter fuit in eadem perfectissima mentis dispositione subsistens; sed ut daret nobis exemplum sic faciendi, quatenus a strepitu hominum elongati, Deum libere et attente cum cordis stabilitate precemur. Porro, in hoc horto fecit Jesus trinam orationem, factusque in agonia sudorem emanavit sanguineum;12 ubi et angelus ei apparuit, ipsum confortans.

Judas ergo quum accepisset cohortem, hoc est multitudinem militum Romanorum sub tribuno consistentium, et a pontificibus, id est principibus sacerdotum, et Pharisæis, haud dubium quin et a Scribis, ministros, qui erant Judæi. Munivit enim se proditor familia utriusque curiæ, ne quis auderet vel posset defendere Jesum. Cohortem autem cum tribuno misit Pilatus præses ad instantiam Judæorum. Venit illuc cum laternis et facibus, et armis, videlicet lignis, gladiis et fustibus.13 Erat enim profunda nox, ideo ne errarent in persona, et ne Jesus latenter diffugeret, venerunt cum lumine.1415

Jesus itaque sciens omnia quæ ventura erant super eum, hoc est injurias et tormenta sibi mox inferenda, processit obviam eis intrepidus. Finita enim trina oratione, dixit discipulis: Surgite, eamus; ecce appropinquat qui me tradet.16 Et dixit ad eos: Quem quæritis? Non quærit quasi ignorans, sed ut ostendat se capi ac mori paratum, et ex illorum responsione convenienter respondeat, ordinateque veniat ad sequentem effectum. Responderunt ei: Jesum Nazarenum. Non enim cognoverunt Jesum, quamvis lumen adesset, et ante eum novissent. Imo nec Judas eum cognovit, quousque placuit Christo. Quemadmodum enim divina virtute fecit se sæpe invisibilem hostibus suis, quando voluerunt eum præcipitare et lapidare, sic nunc fecit se eis incognoscibilem, donec punctum suæ captionis instaret.1718 Dicit eis Jesus: Ego sum Jesus Nazarenus, imo et verus Deus, qui olim locutus sum Moysi:19 Ego sum qui sum; hæc dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos. Stabat autem et Judas qui tradebat eum, cum ipsis in acie, quia dux fuit, atque præcessit, ut primitus accedendo et osculando, ostenderet virum quem quærebant.

Ut ergo dixit eis Jesus, Ego sum, abierunt retrorsum, et ceciderunt in terram, nec surrexerunt, nisi Domino Jesu annuente. Ecce quanta est virtus Christi, qui uno verbo omnes illos ita prostravit. Quod utique miraculose factum est divina virtute, mediante verbo quod dixit, Ego sum, quod terribiliter auribus illorum insonuit (tanta namque fuit vis verbi illius, quantam voluit Christus eam esse); item, mediante sui vultus apparatu, quem eis ostendit in timore et majestate.20 Quemadmodum enim ejecit de templo omnes ementes et vendentes, quoniam terruit eos egredientibus igneis radiis ex oculis ejus, atque divino quodam fulgore in ejus facie radiante;21 sic nunc istos dejecit in terram. Et si illa ejectio, secundum Origenem et Hieronymum, tam mira fuit quod suscitatio Lazari ei vix præferatur, multo utique mirabilior exstitit ista armatorum, pugnatorum, atque turbarum tantarum dejectio. Merito quoque cadebant retrorsum, qui stabant ex adverso Christi, et ut miserabiliores apparerent ac penitus victi, tanquam qui Filio Dei se opponere præsumpserunt.

Iterum ergo interrogavit eos : Quem quœritis ? Illi autem dixerunt : Jesum Nazarenum.22 Non enim pœnituerunt viso tam insigni miraculo Christi, propriamque infirmitatem experti, quoniam obstinati erant, et quem Deus contemnit, nemo corrigere potest. Respondit eis Jesus : Dixi vobis, quia ego sum. Si, pro quia, ergo me quœritis ad capiendum et occidendum, non ad contemplandum, diligendum et perfruendum, quomodo me quærunt electi, sinite hos discipulos meos abire.23 Omnia hæc operatus est Christus : Primo, ad majestatis suæ declarationem. Secundo, ad infidelium illorum commonitionem, videlicet, ut suam infirmitatem et Christi virtutem attenderent. Voluit enim Christus eos, quantum in se erat, commonere : unde et auriculam amputatam restituit proprio loco. Tertio, ut penitus inexcusabiles fierent, persistentes in malo. Denique Christus dicendo, Si me quæritis, sinite hos abire, dedit hostibus suis licentiam quamdam, hoc est non prohibitionem, sed permissionem capiendi se ; non tamen dedit eis admonitionem vel jussionem faciendi tantum piaculum. Jussit vero ut Deus, ne caperent suos discipulos ; et necessario obedierunt, non valentes voluntati jubentis resistere : alias mirum esset quod non comprehenderunt

Apostolos, maxime Petrum, qui Malchum tam graviter vulneravit.

Cur autem Christus jussit ne discipulos tangerent, subdit Evangelista. Ut impleretur sermo quem dixit Jesus (capitulo præcedenti) :24 Quia quos dedisti mihi, o Pater, non perdidi ex eis quemquam, id est, nullum electorum Apostolorum perire permisi. Hoc dixerat Christus his verbis : Quos dedisti mihi, ego custodivi. Possunt autem hæc verba exponi dupliciter : Primo, de corporali conservatione, eritque sensus : Non perdidi ex eis quemquam, id est, nullum Apostolorum mecum occidi permisi, sed de manu hostium illos eripui. Secundo sic : Non perdidi ex eis quemquam, id est, nullum illorum damnari permisi. Si autem Christus permisisset Apostolos hac vice capi, perissent, secundum Augustinum, quia infirmi erant, et ad moriendum pro Christo imparati. Nam et princeps eorum sola interrogatione concussus, ter negavit. Dilata est ergo eorum occisio, quousque confirmati fuerunt in fide, et evangelicam legem disseminaverunt; tuncque moriendo pro Christo non perierunt, nec perdidit eos Christus, sed ampliorem sunt consecuti salutem.

Simon ergo Petrus habens gladium. Apud Lucam legitur Christus dixisse Apostolis : Qui non habet, vendat tunicam suam, et emat gladium.2526 Cui responderunt : Domine, ecce duo gladii hic. Horum duorum gladiorum unum detulit Petrus. Porro gladii isti, secundum quosdam, fuerunt magni cultelli, quibus uti solent piscatores; alii dicunt, quod erant gladii proprie dicti. Eduxit eum de vagina, et percussit pontificis servum, ex magno amoris fervore, quo Jesum dilexit præ ceteris, volens ulcisci Filium Dei, bono zelo, sed indiscreto, et abscidit auriculam ejus dexteram. Forte putavit eum occidere. Imo, secundum Chrysostomum, intendebat ei caput amputare. Erat autem nomen servo Malchus : quem Petrus stans juxta Jesum non magis læsisset quam alium, nisi ille primo cœpisset mittere manum sacrilegam in Filium Dei. Hoc equidem fecit Petrus quando cœperunt comprehendere Christum : qui, secundum Lucam, tetigit locum vulneris, et restituit aurem atque sanavit.27

Dixit ergo Jesus Petro :2829 Mitte gladium tuum in vaginam. Christus, patientiæ doctor, qui docuit et præcepit adversarios diligi, et persecutoribus bona impendi, implevit quod docuit.30 Per quod damnatur ira et impatientia nostra, qui nec unum verbum durius prolatum possumus, vel potius nolumus sustinere, et interdum nec contenti sumus æquale damnum rependere, sed modice læsi, volumus offensorem nostrum prorsus deprimere.31 Quo contra dicit Apostolus :32 Noli vinci a malo, sed vince in bono malum. Et Psalmista : Si reddidi, inquit, retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis.33 Calicem quem dedit mihi Pater, id est mortem quam Pater vult me sustinere pro mundi salute, non vis ut bibam illum, id est, mortem hanc gustem? tanquam dicat : Erras hoc volendo.

Unde et alio loco, quum Christus passionem suam prædixisset, cœpissetque Petrus increpare eum, dicens, Domine, propitius esto tibi, nam hoc non erit;34 respondit ei Jesus : Vade retro me, satana, quia non sapis ea quæ Dei sunt, sed quæ hominum.35 — Quæritur, si Pater dedit Christo hunc calicem, quid peccaverunt Judæi qui eum Christo dederunt, intulerunt et propinaverunt. Dicendum, quod Pater ideo dicitur calicem Christo dedisse, quia per ejus passionem decrevit humanum genus redimere, et quia permisit eum occidi. Voluit ergo Christum mortem patienter et caritative sufferre; non tamen voluit Judæos tantum crimen committere : unde nec excusantur, quia nec ea intentione Christum occiderunt qua Pater voluit eum mori. Hinc in Actibus Petrus testatur : Deus qui prænuntiavit per os omnium Prophetarum pati Christum suum, implevit sic.36

Cohors ergo et tribunus princeps cohortis, qui erant gentiles a Pilato transmissi, et ministri Judæorum, præsertim pontificum, comprehenderunt Jesum, violentiam inferentes ei, qui non habebat peccatum.37 Est autem et alia comprehensio Christi bona ac spiritualis, per amorem et contemplationem : de qua dicit Apostolus, Sequor autem, si quo modo comprehendam in quo et comprehensus sum ;38 Sponsa quoque in Canticis, Apprehendam (ait) te, et ducam in domum matris meæ.39 Et ligaverunt eum in manibus. Fertur quoque quod ferream catenam miserunt in collum ejus. Dixerat enim eis Judas : Ducite eum caute.

Et adduxerunt eum ad Annam primum, id est, priusquam ducerent eum ad Caipham : nam primo occurrit eis ab extra venientibus, domus Annæ. Volverunt ergo eum lætificare, præsentando ei ligatum quem oderat; item, ut ei reverentiam exhiberent tanquam affini Caiphæ, quemadmodum subditur. Erat autem socer ipse Annas Caiphæ, qui habuit filiam Annæ, qui Caiphas erat pontifex anni illius. Quamvis enim secundum legem debuit esse unus summus sacerdos usque ad finem vitæ suæ, cui succederet filius ejus, jam tamen per ambitionem Judæorum, quolibet pene anno mutabantur pontifices.4041 Annas vero et Caiphas, tanquam pecuniosiores, frequentius præsidebant vicibus alternatis. Erat autem Caiphas qui consilium dederat Judæis : Quia expedit unum hominem mori pro populo. Hoc dictum est supra.42 Hoc ideo puto repetere Evangelistam, ut Christi occisionem retorqueat maxime in principes sacerdotum, qui secundum Augustinum, voluerunt quasi immunes videri a morte Christi. Propter quod in Actibus Apostolorum dixerunt Apostolis : Implestis Jerusalem doctrina vestra, et vultis super nos inducere sanguinem hominis istius.43

Sequebatur autem Jesum Simon Petrus, et alius discipulus, qui communiter fertur fuisse Joannes. Sed si ita est, cur more solito non adjecit, Quem diligebat44

Jesus? Forsitan ideo, quia nunc recitat factum in quo infideliter egit, primo, fugiendo a Christo, deinde a longe sequendo:4546 propterea reputat se indignum solito titulo. Hi ergo præ ceteris secuti sunt Christum, quia in ejus amore magis arserunt, concupieruntque videre quem exitum res ipsa haberet.47 Quamvis itaque primo cum aliis Apostolis aufugissent, tamen assumpta quadam fiducia, rursus secuti sunt Jesum. Marcus evangelista de sequela Joannis nil refert, sed ait quod adolescens quidam amictus sindone secutus sit Christum.48 Quem adolescentem aliqui asserunt fuisse Joannem: quamvis postea de solo Petro dicat, quod a longe secutus sit eum.49 Discipulus autem ille erat notus pontifici. Causam notitiæ diversi diversimode tradunt: quidam, quod frequenter portavit pisces ad domum Annæ; alii, quod propter nobilitatem suæ prosapiæ fuerat ei notus, quia de tribu Juda et semine David. Et introivit cum Jesu in atrium pontificis. Annam vocat pontificem, non quia tunc erat, sed quoniam et ante et postea fuit.

Petrus autem stabat ad ostium atrii foris, non audens, vel non permissus intrare. Exivit ergo ille discipulus alius qui erat notus pontifici, et dixit ostiariæ, rogans eam ut intromitteret Petrum; et introduxit Petrum, annuente precibus suis ostiaria. Discipulus iste, quando intravit cum aliis, putavit quod Petrus se sequeretur: quem quum videret deesse, egressus est ut introduceret eum. Dixit ergo Petro ancilla ostiaria: Numquid et tu ex discipulis es hominis istius? Hoc mulier suspicabatur, quoniam vidit Petrum timide introeuntem: et forte ex dispositione habitus sui notavit quod esset de consortio Jesu. Videtur autem hæc mulier quasi compassionate locuta, dicendo, Hominis istius: quod nihilo minus intelligi potest quasi despective dictum. Dicit ille: Non sum. In quo patet infirmitas Petri, et verum esse quod dixerat Christus: Sine me nihil potestis facere.50

A Ubi enim, o Petre, ubi jam verba tua quæ paulo ante tam secure dixisti:51 Quare non possum te sequi modo? Animam meam pro te ponam. Etsi omnes scandalizati fuerint, ego nunquam scandalizabor.52 Itemque: Paratus sum tecum et in mortem et in carcerem ire.53 Et ecce una voce ancillæ dejectus es! Nemo ergo se jactet, nullus præsumat, nullus propriis viribus innitatur. Stabant autem servi et ministri. Hoc forsitan dicit, quia et quidam de servis tribuni adfuerunt, et forte cum servis Judæorum steterunt. Ad prunas, quia frigus erat, quemadmodum sæpe est in vernali æquinoctio, et calefaciebant se, quia post mediam noctem tempus est magis frigidum. Erat autem cum eis et Petrus stans et calefaciens se: cui interior ignis sanctæ dilectionis exstinguebatur. Stetit autem inter ministros quasi audacter, ne notaretur.

Pontifex ergo interrogavit Jesum de discipulis suis, cur vel quomodo eos collegisset, et ubi jam mansissent, qui et quales essent, et de doctrina ejus. Examinavit itaque Annas Jesum de duobus, videlicet de discipulis suis, ac documentis, ut aliquid calumniæ inveniret in Christi responsis. Quærebat igitur Jesum quid docuisset.

Respondit ei Jesus: Ego palam locutus sum mundo. Ad primam quæstionem nihil respondit, quia discipuli ejus laude pro nunc digni non erant. Ad secundam vero respondet: Ego palam, id est in locis publicis, voce expressa, in communi audientia locutus sum mundo, videlicet bonis et malis, doctis atque indoctis. Non tamen loquebatur Christus semper palam, id est plane ad intelligendum turbis, quemadmodum ait discipulis: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei;54 ceteris autem in parabolis omnia fiunt, ut videntes non videant, et audientes non intelligant.55

Ego semper docui in synagoga et in templo, quo omnes Judæi conveniunt. His videtur contrarium quod secundum alios

Evangelistas, Christus frequenter docuit alibi quam in synagoga et templo, puta in monte, in navi, in via, in domo Marthæ, aliisque locis diversis. Et respondendum, quod per synagogam, intelligere possumus congregationem Judæorum. Christus autem raro vel nunquam legitur docuisse aliquem solum private : quamvis interdum hoc fecerit, ut quando locutus est mulieri Samaritanæ ad puteum. Dum ergo prædicavit discipulis, docuit in synagoga. Secundo, nomine synagogæ, intelligi potest quælibet domus Judæorum ordinata ad cultum divinum, non ad sacrificia, in qua convenerunt ad orandum ac audiendum lectionem legis et Prophetarum. Et quamvis non habuerunt nisi unum templum in quo licuit sacrificia immolare, habuerunt tamen in singulis urbibus synagogas, in quibus legitur Christus frequenter prædicasse. Sit igitur sensus : Ego semper, temporibus aptis (quomodo alibi dicitur, Oportet semper orare, id est omni tempore deputato vel debito), docui, loquendo de prædicationibus magis solennibus et protractis, in synagoga, id est materiali, vel congregatione populi, et in templo Jerusalem, quo omnes Judæi conveniunt, certis temporibus secundum legem.

Et in occulto locutus sum nihil. Quomodo verum est hoc, quum apud Marcum dicatur, Quum esset in domo singularis, interrogaverunt eum discipuli? Dicendum, quod sensus verborum est iste : In occulto, id est susurratorie, seu latenter, animo occultandi, quasi non audens apparere et a communitate audiri, locutus sum, id est prædicavi, nihil. Hinc enim dicit Apostolis : Quæ dico vobis in tenebris, dicite in lumine; et quæ auditis in aure, prædicate super tecta. Sed his rursus obviare videtur quod apud Isaiam de Christo prædictum est : Non clamabit, nec audietur foris vox ejus. Respondendum, quod verbis illis aufertur a Christo inordinata elevatio vocis, et vana ad plebem vociferatio. De quo clamore ait Apo-

Matth. vvii; xiii; xii; Luc. x, 38- 42.

Joann. iv, 6 et seq.

Matth. iv, 23; ix, 35; xiii, 54.

Luc. xviii, 1.

Marc. iv, 10.

Matth. x, 27.

Is. xlii, 2. stolus : Omnis ira et indignatio et clamor tollatur a vobis. Fuit ergo sermocinatio Christi modesta, non ex impetu passionis clamorosa. Ephes. iv, 31.

His verbis Christus ostendit veram esse suam doctrinam. Suspecta namque et falsa documenta, prædicantur in angulis atque latibulis. Unde supra dictum est : Omnis qui male agit, odit lucem, et non venit ad lucem, ne manifestentur opera ejus; qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in Deo facta sunt. Joann. iii, 20, 21.

Quid me interrogas, animo reprehendendi, non proficiendi, cui nec credis? Interroga eos qui audierunt, quid locutus sim ipsis. Quasi dicat : Illorum testimonio volo stare. Quod non faciunt seductores, sed negant in manifesto, præsertim coram judicibus, quod prædicant in secreto. Ecce hi sciunt quæ dixerim ego, et ideo debes ab eis inquirere, quia plus credis eis quam mihi. Non erat hic Annas dignus veritatem prædicatam ab ore Christi audire, quoniam ad calumniandum quæsivit.

Hæc quum dixisset Jesus, unus adsistens ministrorum pontificis, volens placere domino suo, dedit alapam Jesu, dicens : Sic respondes pontifici? id est, quomodo audes tam præsumptuose et reprehensive respondere tanto patri ac principi, non præmittendo verba reverentiæ? Videtur huic facinorosissimo servo, quod Christus nimis audacter respondisset summo sacerdoti, eumque de imperita interrogatione reprehendisset. Respondit ei Jesus : Si male locutus sum, id est false et indiscrete. Quandoque enim aliquis loquitur male, nec loquens malum aut falsum, sed verum et bonum, quia quod bonum et verum est non loquitur cum debitis circumstantiis actus virtutum. Testimonium perhibe de malo, id est, ostende in quo male dixi. Si autem bene, id est, prudenter et juste respondi, quid me cædis quasi temerarium, quum pœna infligatur pro culpa? Ex hoc patet, quia quod alibi docet Salvator, Si quis te percusserit in unam maxillam, præbe ei alteram, intelligendum sit secundum animi præparationem, quando videlicet expedit vel oportet ad Dei honorem, vel proximorum ædificationem, vel aliam piam causam, non secundum operis exhibitionem, nisi pro tempore, loco et causa.

Footnotes

  1. Rom. VIII, 32. ↩

  2. Sap. II, 20. ↩

  3. Ephes. II, 4. ↩

  4. Joann. XIV, 31. ↩

  5. Luc. XXII, 28. ↩

  6. Matth. XXVI, 36. ↩

  7. Luc. XXII, 39. ↩

  8. Matth. xxvi, 36-44. ↩

  9. Cant. v, 1. ↩

  10. II Cor. n, 15. ↩

  11. Luc. xxii, 39. ↩

  12. Luc. xxii, 43, 44. ↩

  13. Marc. xiv, 43; ↩

  14. Joann. xiii, 30. ↩

  15. Matth. xxvi, 47. ↩

  16. Matth. xxvi, 46. ↩

  17. Joann. viii, 59. ↩

  18. Luc. iv, 29; 30; ↩

  19. Exod. iii, 14. ↩

  20. II Cor. ii, 15. ↩

  21. Matth. xxi, 12. ↩

  22. Matth. xxvi, 69-74. ↩

  23. Eccle. vii, 14. ↩

  24. Joann. xvii, 12. ↩

  25. Matth. xxvi, 38. ↩

  26. Luc. xxii, 36. ↩

  27. Luc. xxii, 51. ↩

  28. Luc. xxii, 51. ↩

  29. Luc. xxii, 51. ↩

  30. Matth. v, 44. ↩

  31. Marc. xiv, 44. ↩

  32. Rom. xii, 21. ↩

  33. Ps. vii, 5. ↩

  34. Matth. xvi, 21, 22. ↩

  35. Marc. viii, 33. ↩

  36. Act. iii, 18. ↩

  37. I Petr. ii, 22. ↩

  38. Philipp. iii, 12. ↩

  39. Cant. viii, 2. ↩

  40. Exod. xxix, 29. ↩

  41. Num. xxxv, 28. ↩

  42. Joann. xi, 50. ↩

  43. Act. v, 28. ↩

  44. Joann. xiii, 23; xxi, 7, 20. ↩

  45. Ibid. 58. ↩

  46. Matth. xxvi, 56. ↩

  47. Ibidem. ↩

  48. Marc. xiv, 51. ↩

  49. Ibid. 54. ↩

  50. Joann. xv, 5. ↩

  51. Joann. xiii, 37. ↩

  52. Matth. xxvi, 33. ↩

  53. Luc. xxii, 33. ↩

  54. Luc. viii, 10. ↩

  55. Marc. iv, 11, 12; ↩

Chapter 44 of 51