Articulus 15

EXPOSITIO CAPITULI OCTAVI : DIXERUNTQUE AD EUM VIRI EPHRAIM.

QUID secutum sit præfatam victoriam magnam et prosperitatem ingentem, nunc recitatur. Dixeruntque ad eum, puta ad Gedeonem viri Ephraim, scilicet Ephratæi qui occurrerant Madianitis : Quid hoc est quod facere voluisti, ut non nos vocares quum ad pugnam pergeres contra Madian? quasi dicant, Irrationabiliter in hoc egisti, et nostræ excellentiæ fecisti injuriam. Ephraitæ isti fuerunt multum superbi multis ex causis. Primo, quoniam Jacob patriarcha prætulit ipsum Ephraim secundogenitum sancti Joseph, primogenito ejus D Manassæ. Secundo, quoniam Jacob prædixit, quod tribus Ephraim major futura esset tribu Manasse dignitate principatus et numero personarum. Tertio, quoniam Josue qui Moysi in principatu successit, fuit Ephratæus. Quarto, quoniam in divisione terræ promissionis facta per Josue, tribus Ephraim statim post tribum Juda sortem suam accepit.¹ Duæque tribus illæ tanquam ceteris digniores vel bellicosiores, constitutæ fuerunt in duabus extremitatibus terræ promissæ, quasi ad tutamen tribuum aliarum : et quoniam ex arrogantia generatur invidia, Ephraitæ isti inviderunt triumpho et gloriæ Gedeonis.² Nec forefecit eis, non vocando eos ad pugnam, ad quam nec tribum Juda reliquis præstantiorem vocavit : atque ex rationabili causa hoc creditur omisisse, et forte propter eorum superbiam, ex qua forsan dedignati fuissent eum sequi.³ Jurgantes fortiter : quia, ut Salomon loquitur, Inter superbos semper sunt jurgia; et prope vim, id est quasi violentiam, inferentes duci ac judici suo, scilicet Gedeoni : quia, ut scriptum est in Proverbiis, Ubi fuerit superbia, ibi erit et contumelia.⁴ Quibus ille respondit :⁵⁶ Quid enim tale facere potui, quale vos fecistis? quasi dicat : Fortiores et victoriosiores fuistis in prælio isto quam ego. Nonne melior est racemus Ephraim vindemiis Abiezer? ac si loquatur : Pauci de vestra tribu plus valent et fortius pugnaverunt, quam multi ex familia mea. Vel sensus est, quod pau-cæ personæ, videlicet duo reges occisi ab Ephraitis, magis erant reputandæ, quam multi vulgares occisi a populo Gedeonis. Hinc subditur: In manus vestras tradidit Dominus principes Madian, Oreb et Zeb. Quid tale facere potui quale vos fecistis? Quod quum locutus esset, requievit spiritus, id est indignatio seu animositas, eorum qui tumebant contra eum, reputantes se eo nobiliores. Quærebant namque honorem, et in hoc detulit eis. Sicque in eo impletum est quod Salomon protestatur: Responsio mollis frangit iram.⁷

Quumque venisset Gedeon ad Jordanem, transivit eum cum trecentis qui erant secum; et præ lassitudine, fugientes persequi non poterant. Dixitque Gedeon ad viros Socoth, id est ad habitatores urbis sic dictæ, juxta quam Jacob recedens ab Esau, tabernacula sua fixit, appellavitque nomen loci illius Socoth, id est tabernacula, ut in Genesi legitur.⁸ Date, obsecro, panes populo qui mecum est, quia valde defecerunt fame et lassitudine. Porro nomine panis designatur in Scripturis quicumque cibus. Ut possimus persequi Zebee et Salmana reges Madian. Jam dictum est, quod Oreb et Zeb erant reges Madian; nunc vero adjicitur, quod Zebee et Salmana erant reges Madianitarum. Quomodo ergo unum et idem regnum habuit simul reges tam multos? Ad quod dicendum videtur, quod isti fuerunt reguli et principes particulares, ita quod unusquisque eorum præfuit certæ parti regionis illius, sicut in terra Philistiim erant satrapæ quinque: et forte hi reges Madian, habuerunt super se unum totius regni sui generalem principalemque regem. Nam et in Numeris leguntur filii Israel occidisse quinque reges Madian, et tamen pro tunc Balac fuit principalis rex Madian, secundum quod in librum Numerorum dicunt expositores.⁹ Responderunt principes Socoth, id est rectores et superiores urbis illius: Forsitan palmæ manuum Zebee et Salmana in manu tua sunt, et idcirco postulas ut demus exercitui tuo panes. Ista fuit superba, subsannativa, et negativa responsio, tanquam dicant: Tu loqueris quasi jam certus sis de triumpho, et quasi jam ceperis eos qui multo potentiores te sunt. Viri isti nondum percepisse videntur, quemadmodum Gedeon superaverat Madianitas. Quibus ille ait: Quum ergo tradiderit Dominus Zebee et Salmana in manus meas, et quum reversus fuero victor in pace, conteram carnes vestras cum spinis tribulisque deserti: secundum quod infra legitur id fecisse.¹⁰ Fuit autem hæc urbs in terra promissionis prope Jordanem, et habitatores ejus fuerunt de populo Israel: ideo gravius peccaverunt, confratribus suis necessaria alimenta negando, et Gedeoni tam irrisorie respondendo. Denique, quia in isto fertur capitulo, quod Gedeon transivit Jordanem post primam pugnam, elicitur quod natus fuit ex ea media tribu Manasse quæ habitationem accepit ultra Jordanem cum tribubus novem in terra promissionis.¹¹

Et inde conscendens, venit in Phanuel, id est ad oppidum sic vocatum, circa quod luctabatur Jacob, de Mesopotamia veniens, cum angelo, ut in Genesi habetur.¹² Et locutus est ad viros loci illius Phanuel similia, sicut ad habitatores Socoth postulando cibaria. Cui responderunt sicut responderant viri Socoth. Dixit eis: Quum reversus fuero victor in pace, destruam turrim hanc: in qua tunc erant, qui ei sic responderunt, fuitque turris illa in civitate Phanuel nominata.

Zebee autem et Salmana requiescebant, quasi securi et nihil suspicantes adversi, cum omni exercitu suo, scilicet quindecim millibus. Unde subjungitur: Quindecim enim millia remanserant ex omnibus turmis orientalium populorum, cæsis centum viginti millibus bellatorum. Ascendensque Gedeon per viam eorum qui in tabernaculis morabantur ad orientalem partem Nobe et Jegbaa, percussit castra hostium, etc., id est residuos Madianitarum, scilicet quindecim millia ista. Fugeruntque Zebee et Salmana, quos persequens Gedeon comprehendit, turbato omni exercitu eorum.

Revertensque de bello ante solis ortum, id est altero die valde mane, sicut ex textu insinuari videtur : tamen (ut fertur) in Hebræo habetur, De altitudine solis, id est ante solis occasum, sole adhuc exsistente alte in cœlo ; apprehendit puerum de viris Socoth, id est civem urbis illius, extra eamdem, interrogavitque nomina principum et seniorum Socoth, ut eos occideret, quia aut soli, aut præ ceteris, erant in prædictis culpabiles ; et descripsit septuaginta septem viros, id est, tot principalium virorum nomina scripsit aut scribi jussit Gedeon ex ore illius pueri ; vel puer ille hæc scripsit. Venitque ad Socoth, et dixit illis : En Zebee et Salmana, etc. Quasi dicat : Jam videtis, quod Dei auxilio victor factus sum horum, et quod impia fuit irrisio vestra. Tulit ergo seniores, id est superiores, civitatis, quam potenter obtinuit ; vel viso tanto triumpho, non audebant ingressum negare ; et spinas deserti ac tribulos, et contrivit cum eis atque comminuit viros Socoth, id est, cum spinis illis ac tribulis fecit eorum corpora lacerari, vel per spinas illas ac tribulos traxit eos. Turrimque Phanuel subvertit cum auxilio sui exercitus, occisis habitatoribus civitatis Phanuel : non omnibus, sed illis qui sibi ex turre illa irrisorie responderunt, seu et eorum fautoribus.

Dixitque ad Zebee et Salmana : Quales fuerunt viri quos occidistis in Thabor, id est in monte illo vel circiter ? Qui responderunt : Similes tui erant, videlicet pulchri et fortes viri, et unus ex eis quasi filius regis, id est elegantior apparatu, forma ac robore, quasi filius regis fuisset. Quibus ille ait : Fratres mei fuerunt, filii matris meæ. Ex quo apparet, quod erant fratres Gedeonis uterini, et ex sola matre ; vel more Scripturæ, per fratres intelligit cognatos. Vivit Dominus : quod fuit juramentum ex rationabili causa prolatum ; quia si servassetis, id est, non occidissetis eos, non vos occiderem ; sed pro misericordia illis exhibita, facerem vobis misericordiam. Dixitque Jether primogenito suo : Surge et interfice eos. Etenim juxta Mosaicam legem, propinquus occisi tenebatur occisorem tempore et loco opportuno occidere. Qui non eduxit gladium. Timebat enim. Non timebat quod capti illi sibi resisterent, sed timebat, id est, adhuc præ teneritudine ætatis et mollitie cordis, horrebat sanguinis effusionem, atque in principes tantos tam exornatos, formidavit mittere manum. Quia adhuc puer erat, scilicet nondum viginti annorum, quia in numeratione populi non computabantur, nisi qui ad minus erant viginti annorum : qui et viri vocabantur, et ad bella procedere erant idonei, quantum est ex parte ætatis. Dixeruntque Zebee et Salmana : Tu, surge et irrue in nos, quia juxta ætatem et robur es hominis, id est, virilis ætatis es, et fortitudinem habes hominis bene dispositi. Viri illi animosi erubuerunt a puero perimi, et metuebant ex hoc post mortem pati diffamiam, sicut Abimelech læsus a muliere, jussit se a proprio occidi armigero, ne post mortem suam diceretur in ejus opprobrium, quod esset a femina interfectus. Poterant quoque citius occidi a Gedeone, quam a puero.

Surrexitque Gedeon, et interfecit Zebee et Salmana, et tulit ornamenta ac bullas, quibus colla regalium camelorum decorari solent, id est, illa accepit, deponendo ea ab his qui utebantur eisdem. Bulla autem est ornamentum regalium puerorum, equorum aut camelorum, præcipue circa collum, in rotunditate similis bullis quæ in aquis vento inflantur, quasi dicta a bulliendo. Accipitur quoque aliis modis.

Dixeruntque omnes viri Israel ad Gedeon, hoc est aliqui seu principales de singulis tribubus : Dominare nostri, tu et filius tuus primogenitus, seu magis idoneus, aut quem post te præesse volueris, et filius filii tui, hoc est usque ad tertiam generationem. Vel per hunc modum loquendi insinuabant, quod de cetero sem-

Num. xxxv, 16-21.

Num. 1, 3, 45. est

Judic. 1x, 53, 54. per sibi ac posteris suis præessent Gedeon et posteri ejus. Quia liberasti nos de manu Madian. Quibus ille ait: Non dominabor vestri, nec dominabitur in vos filius meus, sed dominabitur vobis Dominus: id est, Deus Israel erit Dominus vester, qui sibi reservavit dominium super vos, et judices vult vobis præesse, non per modum dominii, sed directionis atque consilii. Quod qualiter intelligendum sit, in expositione primi capituli clarius est expressum. Unam petitionem postulo a vobis: Date mihi inaures, id est aurea aurium ornamenta, ex præda vestra, id est de spoliis occisorum. Inaures enim aureas Ismaelitæ habere et etiam in auribus ferre consueverant. Ex hoc verbo apparet, quod Madianitæ isti fuerunt Ismaelitæ. Contra quod argui potest, quoniam Madianitæ descenderunt de Abraham per Madian filium Ceturæ, Ismaelitæ autem per Ismaelem filium Agar, sicut in Genesi patet.¹³ In oppositum argui potest, quoniam in Genesi legitur Joseph venditus Madianitis Ismaelitis.¹⁴ Ad istud Augustinus respondet, quod vel Ismaelitæ habitando in terra Madian, dicti sunt Madianitæ, vel ex mutuo matrimonio; vel Agar et Cetura erant mulier una, secundum quod dicunt Hebræi. Et si hoc ultimum diceretur, consequenter (ut videtur) dicere oporteret, quod unus filiorum Ceturæ, scilicet Madian, sit idem qui Ismael.

Qui responderunt: Libentissime dabimus: nec immerito, quia victoriam et maximam opulentiam erant per Gedeonem sortiti. Expandentesque pallium projecerunt in eo inaures de præda, et fuit pondus inaurium mille septingenti sicli auri, absque ornamentis et monilibus et veste purpurea, quibus Madian reges uti soliti erant, et præter torques aureas camelorum. Fecitque ex eo, puta ex pondere tanti auri seu inaurium aurearum, Gedeon ephod, id est vestimentum seu ornamentum sacerdotale, imo et pontificale, quod et superhumerale vocatur.¹⁵ Et posuit in civitate sua Ephra. Circa hoc Magister in historiis ait: Per ephod quod est dignius vestimentum pontificis, intelligitur quod Gedeon fecerit sibi omnia pontificalia indumenta. Et fecit in Ephra tabernaculum et altare, præter illud quod erat in Silo. Et factus sacerdos, immolavit super illud hostias Domino. Alii quoque fatentur, quod tactus quadam indiscreta devotione, hæc fecit, sicut et Ozias rex thurificare præsumpsit.¹⁶ Voluitque Gedeon in urbe et domo sua habere cultum Dei, sicut habebatur in Silo.

Circa hæc quæritur, quando Gedeon fecerit ista. Ad quod Augustinus respondet, quod circa finem vitæ suæ, non statim quando inaures accepit. Unde dicit, istud de ephod hic recitari per prolepsim, id est anticipationem: quia, ut Augustinus videtur innuere, si Gedeon antea hæc fecisset, terra non requievisset tot annis, videlicet quadraginta, sub ejus regimine. Addit tamen Augustinus, quod si fecit hæc ante, non circa finem vitæ suæ, Deus patienter hoc tulit, ut pax perseveraret in terra: quia etsi contra legem hæc egerit, non tamen longe recessit a lege, quæ talia in tabernaculo fieri jussit in Dei honorem. Iterum quærit Augustinus, quomodo de tanto auro factum sit unum ephod. Ad quod inquirendo respondet in primis, quod forsitan totum ephod aureum fuit, atque tam solidum ex materia auri, quod per se potuit stare erecte. Deinde adjungit, quod forte per ephod, tanquam per dignius, intelliguntur alia sacerdotalia ornamenta: nempe in lege erat præceptum, ut fieret ephod non ex auro dumtaxat, sed item ex hyacintho, purpura, cocco bis tincto et bysso.¹⁷ Interdum vero accipitur ephod pro linea veste.¹⁸ Unde et mater Samuelis legitur suo filio ephod tulisse. Et secundo Regum narratur, quod in deportatione arcæ, indutus sit David ephod lineo.

Fornicatusque est omnis Israel in eo. Hoc aliqui sic exponunt, quod licet Gedeon non sit usus hoc ephod in idolorum obsequio, tamen post mortem ejus filii ejus fecerunt hoc. Augustinus vero exponit sic, quod fornicati dicuntur Israelitæ in ephod illo per hoc, quod consenserunt his, quæ Gedeon contra legem fecit, et communicaverunt ei in culpa. Fornicatio equidem, in Scripturis pro quacumque mortali accipitur culpa, non solum pro carnali fornicatione et idololatria. Et factum est Gedeoni et omni domui ejus in ruinam : quia Gedeon peccavit in his, et filii sui communicaverunt ei in culpa hac. Propter quod Deus justo judicio permisit omnes filios ejus legitimos (uno dempto) occidi, juxta modum in sequenti capitulo scriptum.¹⁹

Et humiliatus est Madian coram filiis Israel, id est, divina virtute victi sunt et dejecti per Israelitas, nec potuerunt ultra cervices elevare; sed quievit terra per quadraginta annos, quibus præfuit Gedeon, sub cujus præsidentia non sunt inquinati idololatria.

Habuitque septuaginta filios, qui egressi sunt de femore ejus, et forte aliquas filias, eo quod plures haberet uxores. Concubina autem illius genuit ei filium nomine Abimelech. Quæritur an concubina illa fuit uxor ejus legitima, an adultera.²⁰ Videtur quod fuerit uxor ejus, quia vir sanctus fuit, non adulter. Ergo qua ratione Abraham, Jacob et David excusantur ab adulterio, quamvis concubinas habuisse dicantur, quamvis de concubitu cum Bethsabee David non excusetur :²¹²² qui tamen concubinas habuisse leguntur, quoniam concubinæ in Scripturis frequenter vocantur uxores minus principales; sic excusandus videtur et Gedeon. In oppositum argui potest, quod concubina hæc Gedeonis non habitavit cum eo in Ephra, sed remote ab eo in Sichem.

Ad istud quidam dicunt, quod fuit uxor ejus secundaria et adjuncta. Alii opinantur oppositum; sic tamen, quod concubina illa non fuit pro tunc alterius uxor. Nam et in Scholastica fertur historia, quod Abimelech fuit naturalis filius Gedeonis et spurius. Sed mirum, si tantus vir qui præfuit populo Dei, et inter Sanctos ab Apostolo numeratur, fuit concubinarius et adulter :²³ nisi forte quis putet, quod ex dispensatione divina habuerit eam, secundum quod infra de Samsone dicetur quod filiam Philistinorum duxit in conjugem :²⁴ quod secundum legem ei non licuit. Sed quia peccare humanum est, si mulier illa non fuit Gedeonis uxor legitima, credendum videtur quod non diu mansit in illo peccato, si illicite habuit eam : quo dato, certum est quod vere inde pœnituit. Nam subditur, Mortuusque est Gedeon in senectute bona : quod de nullo præcedentium judicum scriptum est, ne forte de salvatione et sanctitate Gedeonis quis ambigat, quoniam reprehensibilia quædam de eo jam scripta sunt; et sepultus est in sepulcro Joas patris sui in Ephra de familia Ezri.

Postquam autem mortuus est Gedeon, aversi sunt filii Israel mente a Deo, tanquam ingratissimi ac pessimi, atque ad omne malum pronissimi, præsertim ad idololatriam; et fornicati sunt per idololatriæ crimen cum Baalim. Percusseruntque cum Baal fœdus, ut esset eis in deum : quoniam firmiter statuerunt, promiserunt, seu juraverunt, de cetero in ejus cultu perseverare, secundum quod electi Israelitæ quandoque percusserunt fœdus cum Domino, quod esset eis in Deum. Nec recordati sunt Domini Dei sui, qui toties et tam pie eruit eos de manibus inimicorum suorum omnium per circuitum; nec fecerunt misericordiam cum domo Jerobaal : id est, beneficiis ejus fuerunt ingrati circa filios ejus legitimos principales, quorum nullum assumpserunt in judicem, nec crudelissimam eorum occisionem mox ulti sunt. Præterea Augustino testante, et habetur in Glossa, post mortem Gedeonis, gravius transgressi ac fornicati sunt filii Israel, quam ante propter ephod præfatum, quo in idololatria usi dicuntur. Sed mirum videtur, si Gedeon peccavit in usu ephod atque officio sacerdotum, quod non fuit punitus a Deo, quemadmodum Ozias rex Israel : qui quum thurificare cœpisset, mox percussus est lepra, quum tamen Ozias multo minus se intromiserit de officio sacerdotali, quam Gedeon ;²⁵ nec increpatus a sacerdotibus, aut aliquo viro sancto, aut Propheta. Si autem increpatus fuit, cur non pœnituit et dimisit? Quod si pœnituit et cessavit, cur non abstulit aut destruxit ea quæ fecit? Si vero peccavit in illis contra legis præceptum, id est mortaliter, nec inde pœnituit, non esset salvatus. Hinc quidam sunt opinati, quod nec peccavit in illis, sed ex dispensatione divina usus est sacerdotis officio, et per consequens ephod, sicut et supra legitur sacrificium obtulisse.²⁶ Hæc tamen opinio debilis comprobatur, quia, ut in expositione sexti capituli patuit, Gedeon non obtulit sacrificium illud Deo, sed præsentavit illud ei, qui sibi apparuit, ut per illum Deo immolaretur. In textu quoque manifeste asseritur, quod factum est Gedeoni in ruinam. Augustinus item et Thomas, Glossa, Magister in historiis, et alii viri catholici communiter tenent oppositum. Hinc demum inconvenienter quidam hic scribit, quod Gedeon sacrificium obtulit Deo ex dispensatione divina, dum angelus sibi primo apparuit.

Moraliter ex prædictis discamus tam sancti Gedeonis, quem Origenes in homilia vocat sanctissimum, humilitatem patientiamque sectari.²⁷ Qui molli et humili responsione superborum et injuriantium jurgia, et quasi violentiam quamdam tam mansuete sustinuit, tamque humiliter superavit atque exstinxit, et ante apostolica documenta vicit in bono malum.²⁸ Si tantus judex ita ad subjectos se habuit, quanto magis ad proximos, pares et superiores debemus nos ita habere, et superba duraque verba vitare;²⁹ quoniam sermo durus suscitat furorem, imo et pias mentes exasperat. Sed nec armatis precibus conemur aliquid extorquere a proximis, potissime a præsidentibus, quum et Gedeon tam humiliter postularit ab inferioribus sibi aureas dari inaures. Postremo, quoniam Gedeon ex vehementi quodam fervore et zelo divini honoris, ad præfatos excessus in factione usuque ephod dilapsus est, videamus ne et nos aliqua indiscretione præcipitemur: imo quo major est fervor, eo et majus instat periculum, nisi discretione regatur. Exemplo quoque virorum Socoth et Phanuel, omnem subsannationem atque irrisionem injustam, præsertim superiorum ac sapientiorum, prorsus vitemus, ne et similia eis, aut certe pejora incurramus tormenta. Nam et Salomon contestatur: Illusores Deus illudet. Et Isaias ait: Nolite illudere, ne constringantur vincula vestra.³⁰³¹

Footnotes

1. Gen. XLVIII, 20. ↩

2. Ibid. 19. ↩

3. Num. XXVII, 18-23. ↩

4. Josue XV, XVI. ↩

5. Josue XI, 2. ↩

6. Prov. XIII, 10. ↩

7. Prov. xv, 1. ↩

8. Gen. xxxiii, 16, 17. ↩

9. Num. xxxi, 8; xxii. ↩

10. Josue xv, 48. ↩

11. Josue xiii, 7. ↩

12. Gen. xxxii, 24, 30. ↩

13. Gen. xxv, 2, 12. ↩

14. Gen. xxxvii, 28. ↩

15. II Reg. VI, 14. ↩

16. II Par. xxvi, 19. ↩

17. Exod. xxviii, 6. ↩

18. I Reg. II, 18, 19. ↩

19. Judic. ix, 5. ↩

20. Gen, XVI, 1-4; XXX, 3-5; ↩

21. Judic. XI, 4. ↩

22. II Reg. v, 13. ↩

23. Hebr. XI, 32. ↩

24. Judic. XIV, 1-4. ↩

25. II Par. XXVI, 19. ↩

26. Judic. vi, 18, 19. ↩

27. Sensus moralis. ↩

28. Rom. xii, 21. ↩

29. Prov. xv, 1. ↩

30. Is. xxviii, 22. ↩

31. Is. III, 34. ↩