Articulus 5

EXPOSITIO CAPITULI QUINTI: NUNTIATUMQUE EST HOLOFERNI, QUOD FILII ISRAEL PRÆPARASSENT SE AD RESISTENDUM.

COMMOTIO Holofernis in filios Israel vitiosa, et beneficia Dei exhibita Israelitico populo, hic narrantur. Nuntiatumque est Holoferni, quod filii Israel præparassent se ad resistendum, ac montium itinera conclusissent; et furore nimio exarsit in iracundia magna. Vocavitque omnes principes Moab, et duces Ammon, id est majores Moabitarum ac Ammonitarum, quos in auxiliarios sibi assumpserat, et dixit eis. Hos interrogavit, quia viciniores erant populo Israel. Dicite mihi, quis sit iste populus qui montana obsidet, hoc est, custodit, cingit, montiumque conclusit itinera; aut quæ, et quales, et quantæ sint civitates eorum; quæ etiam sit virtus, id est potestas, eorum, aut quæ sit multitudo eorum, vel quis est rex militiæ eorum; sed pro tunc non regebantur per reges, sed per pontifices; et quare præ omnibus qui habitant in oriente, non respectu terræ Assyriorum, ut dictum est, sed respectu terrarum transmarinarum versus solis occasum, isti contempserunt nos, et non exierunt obviam nobis, ut susciperent nos in pace.

Tunc Achior dux omnium filiorum Ammon: qui ex vicinitate loci, aut propinquitate originis, quoniam Lot pater Ammonitarum, filius fuit fratris Abrahæ patris Hebræorum, ut in Genesi legitur:¹ imo ex speciali providentia Dei et studio, valde cognovit historias Judæorum; respondens, ait: Si digneris audire, domine mi, dicam veritatem in conspectu tuo de populo isto qui in montibus habitat, et non egredietur verbum falsum ex ore meo.

Populus iste ex progenie Chaldæorum est. Nam Abraham fuit filius Thare Chaldæi. Hic primum in Mesopotamia habita- vit : non simpliciter primum, quia primo in Chaldæa manserunt, deinde in Mesopotamia; et ibi priusquam in terra ista montana, videlicet terra promissionis. Hinc in Genesi : Tulit Thare Abram filium suum, et Lot filium filii sui Aran, et eduxit eos de Ur Chaldæorum, ut irent in terram Chanaan.²³⁴ Quoniam noluerunt sequi deos patrum suorum, qui erant in terra Chaldæorum. Unde scriptum est in Josue : Trans fluvium habitaverunt patres vestri ab initio, Thare pater Abraham et Nachor, servieruntque diis alienis.⁵ Quod qualiter intelligendum sit, ibi expositum est.

Deserentes itaque cœrimonias patrum suorum, quæ in multitudine deorum erant, unum Deum cœli coluerunt, id est verum Deum, creatorem cœli et omnium contentorum in cœlo : quod est continentia visibilium et invisibilium, secundum Damascenum ; qui et præcepit eis, ut exirent inde, et habitarent in Charan, id est in urbe Mesopotamiæ nomine Haran, quæ in Actis dicitur Charan :⁶ in qua habitaverunt ad tempus. Et ibi rursus præcepit illis Deus, ut ab ea intrarent terram promissionis, prout in Genesi legitur : Dixit Dominus ad Abram : Egredere de terra tua, et veni in terram, quam monstravero tibi.⁷ Quumque operuisset omnem terram Chanaan fames, descenderunt in Ægyptum : primo, ipse Abraham cum Sara et Lot, sicut in Genesi recitatur ;⁸⁹ deinde Jacob cum sobole sua ; illicque per quadringentos annos : qui inchoantur a promissione facta de Isaac nascituro, aut circiter ; sic multiplicati sunt, ut dinumerari eorum non posset exercitus, hoc est, difficulter præ multitudine poterant numerari : ut per hyperbolen intelligatur, nam in libro Numerorum bis fuisse numerati leguntur.¹⁰

Quumque gravasset eos rex Ægypti servitute durissima, atque in ædificationibus urbium suarum in luto et latere subjugasset eos, clamaverunt ad Dominum suum. Quumque ejecissent eos Ægyptii a se, et cessasset plaga, hoc est interfectio primogenitorum, ab Ægyptiis, et iterum vellent eos, scilicet filios Israel, capere, et ad suum servitium revocare ipsi Ægyptii :¹¹ quos paulo ante exire celeriter compulerunt ex timore, ne iterum plagarentur propter ipsorum Israelitarum detentionem, ut in Exodo scriptum est ;¹² fugientibus his, scilicet Israelitis, Deus cœli mare aperuit, hoc est, mare Rubrum divisit, ita ut hinc inde aquæ maris illius divisi, quasi murus solidarentur, stando firmiter sine defluxu, prout in Exodo reperitur ;¹³ et isti pede sicco fundum maris perambulando transirent. In quo loco dum innumerabilis exercitus Ægyptiorum eos persequeretur, ita aquis coopertus est, ut non remaneret vel unus qui factum posteris nuntiaret.¹⁴

Egressis autem filiis Israel mare Rubrum, deserta Sina montis occurrerunt, id est, in via sua invenerunt, et intraverunt desertum, in quo mons Sinai situs est. Verumtamen in Exodo leguntur, primo intrasse desertum Sur ;¹⁵ sed Achior iste non omnia, sed quædam notabiliora commemorat, sicut et S. Stephanus. In quibus nunquam homo habitare potuit, vel filius hominis requievit : hoc est, conveniens habitatio hominum desertum istud non fuit, quamvis ad tempus ibi manebant pastores, aut alii quidam. Propter quod scriptum est in Jeremia : Non dixerunt, Ubi est Dominus, qui transduxit nos per desertum, per terram inhabitabilem et inviam, per terram sitis et imaginem mortis, in qua non ambulavit vir, nec habitavit homo ?¹⁶¹⁷ Illic fontes amari obdulcati, hoc est dulces atque potabiles facti sunt eis ad bibendum, miraculose, Moyse lignum in aquam mittente. Unde in Exodo legitur : Venerunt in Marath, nec poterant bibere aquas de Marath, eo quod essent amaræ.¹⁸ Et per annos quadraginta annonam, hoc est escam, videlicet manna, de cœlo consecuti sunt : ut in Exodo legitur.¹⁹

Ubicumque ingressi sunt sine sagitta et arcu, et absque scuto et gladio, Deus eorum pro ipsis pugnavit : hoc est, victoriam ipsis donavit principaliter potestate sua divina, non virtute armorum ; ipsi tamen interdum armis pugnaverunt, sed Deo adjuvante prævaluerunt; et vicit. Quotiescumque autem præter Deum suum, hoc est Deum patrum eorum, qui voluit specialiter coli ab ipsis, et multa ac magna spiritualia beneficia contulit eis, alterum coluerunt, cultu latriæ, dati sunt in præ- Ideo Salomon in Proverbiis dixit : Consiliis tractanda sunt bella.²⁰ Verumtamen impii isti verba Achior male intellexerunt, atque mendaciter repetierunt. Non enim dixit filios Israel posse resistere exercitui Nabuchodonosor regis, sed quod Deus eorum defenderet eos, et pugnaret pro ipsis, si justi essent.²¹ Ut ergo agnoscat Achior quoniam fallit nos. Superbissimi isti fuerunt animo incorrigibiles et prorsus indociles. Ascendamus in montana; et quum capti fuerint a nobis potentes eorum, videlicet filiorum Israel, tunc cum eisdem gladio transverberabitur, ut sciat omnis gens, quoniam Nabuchodonosor deus terræ est. dam et in gladium et in opprobrium : ut patet in Judicum libro. Quotiescumque autem pœnituerunt, dedit eis Deus cœli virtutem resistendi. Deus enim illorum odit iniquitatem, quum sit essentialiter sanctus et bonus; unde scriptum est : Odio B sunt Deo impius et impietas ejus.²² Nam et ante hos annos, quum recessissent a via quam dederat illis Deus, exterminati sunt præliis a multis nationibus, et plurimi eorum captivi abducti sunt in terram non suam. Nuper autem reversi de Babylonica captivitate ex licentia Cyri regis, ex dispersione qua dispersi fuerant, adunati sunt, et ascenderunt montana hæc omnia, hoc est, ad terram hanc patrum suorum montuosam reversi sunt.

Nunc ergo, mi domine, perquire si est aliqua iniquitas eorum in conspectu Dei eorum, id est, diligenter investiga, an in aliquo magno facinore, præsertim in idololatria Deum suum jam offenderunt, nec inde pœnituerunt; et si sic, ascendamus ad eos debellandos, quoniam tradet Deus eorum eos tibi. Si autem non est offensio populi hujus coram Deo suo, non poterimus resistere illis, quoniam Deus eorum defendet illos; et erimus in opprobrium universæ terræ.

Et factum est, quum cessasset loqui Achior verba hæc, irati sunt omnes magnates Holofernis, hæc audientes, et cogitabant interficere illum, dicentes : Quis est iste qui filios Israel posse dicat resistere regi Nabuchodonosor, et exercitibus ejus, homines inermes et sine virtute, et sine peritia artis pugnæ? Quæ ars pugnæ plus valet in præliis quam potestas, secundum Vegetium.

Ibid. vi, 1.

Unde scriptum est : Melior est sapientia quam vires, et vir prudens quam fortis.

Ibid. vi, 1.

Circa hoc scribit quidam : Non dicunt, Deus cœli, sed terræ. Videntur enim illius erroris fuisse, qui dicebat divinam providentiam ad cœlestia se tantum extendere, secundum quod dicitur in Job : Circa cardines cœli perambulat, nec nostra considerat.²³²⁴ Hoc autem nomen, Deus, impositum fuit a providentia rerum et gubernatione : ideo deum terræ dicebant, cujus regimen ad plura se extendit. Intentio autem regis Nabuchodonosor et sui exercitus fuit, omnem terram suo subjugare imperio.²⁵ Propter quod a suis denominabatur deus terræ.²⁶ Hæc ille. Cujus verbis non videtur concordare quod subditur, et præter ipsum alius non est, supple, deus. Unde videtur fuisse eorum error, quod non esset deus præter Nabuchodonosor. Nam et sequenti capitulo Holofernes ait ad Achior :²⁷ Ut ostendam tibi, quia non est deus nisi Nabuchodonosor. Superius quoque dictum est :²⁸ Præceperat Holoferni Nabuchodonosor rex, ut omnes deos terræ exterminaret, ut ipse solus diceretur deus ab his nationibus, etc.²⁹

Spiritualiter vero, per Holofernem et bellatores ipsius, significantur tyranni et persecutores Ecclesiæ;³⁰ per gentes autem quæ legatos suos miserunt ad Holofernem pro pace, et consenserunt subjici imperio³¹ ejus, intelliguntur pusilli et imperfecti, qui non valent aliquid magnæ adversitatis pro justitia pati, nec mori pro Christo : qui de talibus loquitur, quod tempore tentationis recedunt.³² Porro, per filios Israel metuentes, ne Holofernes faceret Jerusalem temploque Domini, quod fecerat aliis urbibus et diis ipsorum, intelliguntur fideles rite constantes, qui magis verentur irreverentiam Dei et Sanctorum ac sacramentorum ipsius, quam propriam mortem, maluntque mori quam christianæ religionis ac fidei catholicæ conculcationem videre: ideo spiritualibus armis, imo et corporalibus quandoque resistunt. Per Achior demum, boni catechumeni competenter instructi, ac fidem tenentes, sed nondum baptizati, signantur: qualis (ut in Actibus legitur) fuit Apollo ille electus, viam Dei edoctus, sciens tantum baptisma Joannis, et cœpit fideliter in Ecclesia agere.³³

Footnotes

1. Judith m. 8. ↩

2. Gen. xi, 27. ↩

3. Ibid. 26. ↩

4. Gen. xi, 31. ↩

5. Josue xxiv, 2. ↩

6. Act. vii, 4. ↩

7. Gen. xii, 1. ↩

8. Gen. xlvi, 6. ↩

9. Ibid. 10. ↩

10. Num. 1, xxvi. ↩

11. Exod. xii, 29. ↩

12. Exod. xii, 33. ↩

13. Exod. xiv, 21, 22. ↩

14. Ibid. 23, 28. ↩

15. Exod. xv, 22. ↩

16. Jer. ii, 6. ↩

17. Jer. ii, 6. ↩

18. Exod. xv, 23. ↩

19. Exod. xvi, 35. ↩

20. Prov. xx, 18. ↩

21. Judic. n; 11-23. ↩

22. Sap. xiv, 9. ↩

23. Job xxii, 14. ↩

24. Job xxii, 14. ↩

25. Judith ii, 3. ↩

26. Judith n, 3. ↩

27. Judith vi, 2. ↩

28. Judith m, 13. ↩

29. Judith iii, 13. ↩

30. Sensus spiritualis. ↩

31. Judic. xi, 11-23. ↩

32. Luc. viii, 13. ↩

33. Act. xviii, 25, 26. ↩