Skip to the text
Ember
PT

Enarratio in psalmum IV pœnitentialem

MISERERE mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam.1

Iste est devotissimus et omni compunctione plenissimus psalmus, cum attentione et contritione præcipua depromendus. Quem si attente cum condigna contritione pronuntiet homo, mirum si cor ejus præ devotione et pœnitentiali dolore ac cari-

¹ Cf. Cangii Glossar. Vº Mititia.234 tativo fervore, protinus non rumpatur. Quem ut devotius proferamus, aliquid adhuc de enormitate inducam peccati: cujus horrenda gravitas pensatur ex multis.

Primo, ex parte ejus in quem peccatur. Quumque bonitas superoptimi Dei, in quem omne peccatum committitur, admittitur seu contingit, sit in omni perfectione penitus infinita: constat quod ex hac parte tam ingens sit omnis peccati mortalis enormitas, ut plene a nobis in hac vita comprehendi nequeat, nec effari, in tantum ut quodammodo intensive videatur in infinitum enorme. Imo ex hac parte multipliciter perpenditur peccati enormitas: — Primo, ex parte divinæ bonitatis, cui in omni peccato mortali præfertur bonum creatum, caducum, et vile. Quumque bonitas superpræstantissimi Dei sit prorsus immensa, pura, et incircumscripta: patet quod gravissima ei irrogetur injuria et quasi infinitus contemptus, dum ista tam fœda et vilia præferuntur tam supersplendidissimæ bonitati. — Secundo, ex parte majestatis et honorabilitatis divinæ. Nempe, quo is in quem peccatur majoris est dignitatis, sublimiorisque auctoritatis, et eminentioris majestatis ac honorabilitatis, eo enormius est ipsum offendere et in eum peccare. Quumque Deus excelsus et gloriosus sit universis et singulis in infinitum sublimior, major, dignior, honorabilior, cujus auctoritas omni caret termino ac mensura: certum est quod ex hac parte ineffabiliter grandis sit enormitas suæ offensæ. De quo scriptum est: Ecce Deus excelsus in fortitudine sua, et nullus ei similis in legislatoribus. Quem, teste Porphyrio, polus, tellus pontusque contremunt, et ipsa numina perhorrescunt. — Tertio, ex parte justitiæ ac sanctitatis divinæ mentis. Etenim, quo quis in se ipso vere sanctior justiorque consistit, eo plus detestatur ac odit iniquitatem; et si judex sit, gravius punit eam. Quemadmodum ergo constat Altissimum essentialiter et incircumscriptibiliter sanctum ac justum consistere; ita clarissi-

Job xxxvi, 22. mum est quod summe et inæstimabiliter detestetur, odiat, puniatque peccata. Et certe si volumus clarius intueri quam enormem reputet omnem culpam mortalem, pensemus quod pro ea æternam infligat pœnam, omnibus tormentis hujus mundi acerbiorem. — Quarto, ex parte caritatis Dei nostri ad nos, qui propter nimiam caritatem suam qua dilexit nos, unigenitum superdilectissimum Filium suum misit ac contulit nobis, atque se ipsum nobis promisit in præmium ac omnes divitias gloriæ suæ nobis communicare paratus est. Quantæ igitur perversitatis et impietatis est, hunc supergratiosissimum amatorem, qui etiam a nobis pauperculis Pater appellari dignatus est, saltem non reamare filiali amore, sed potius ipsum abjicere, mentem ab eo avertere, ipsum quoque assidue inhonorare! Heu, heu, heu! quanta est perversitas, ingratitudo, improbitas nostra! — Quinto, ex parte munificentiæ beneficiorumque Dei: qui quum liberalissimus sit ad nos, et multa ac maxima beneficia præstiterit nobis in naturalibus atque gratuitis, majora quoque in donis gloriæ repromiserit nobis; palam prorsus, enormissimum esse, pro tot et tantis bonis tali ac tanto benefactori reddere mala, contumelias, injurias, exsecramenta. Nonne ipse Pater spirituum, cui minime potest reddi æquivalens? Et si carnales parentes inhonorare exsistit tam enorme, ut jussum fuerit in lege, Qui maledixerit patri aut matri, morte moriatur: quanto enormius est, Patrem istum altissimum, a quo omnis paternitas in cœlo et in terra nominatur ac derivatur, mentis aversione, oris locutione, bonorum omissione, malorum commissione, cunctisque viribus animæ, et omnibus corporis membris inhonorare? Hinc rectissime Moyses dixit: Generatio prava atque perversa, hæccine reddis Domino, popule stulte et insipiens? Nonne ipse est pater tuus, qui possedit te, et fecit et creavit te? Deum qui te genuit dereliquisti, et oblitus es Domini creato-

Ephes. II, 4; Galat. IV, 4.

Exod. XXI, 17.

Ephes. III, 15.

Deut. XXXII, 5, 6, 18. ris tui. — Sexto, ex parte divinæ præsentiæ omnia intuentis. Hoc quippe ad præcipuum pertinet Dei contemptum, quod quum certissime agnoscamus eum ubique esse præsentem, ac universa conspicientem, nihilo minus ipso præsente, intuente, comminante, ac prohibente, stulte audemus, ac scelerate præsumimus ejus prævaricare præcepta.

Insuper, attenditur peccati enormitas ex parte peccantis : qui quanto majora ac plura bona desuper est sortitus, quanto majoris est prælaturæ aut dignitatis, quo pluribus præsidet, quo majoris exsistit scientiæ altiorisve ordinis, ac pluribus modis ad bene vivendum constrictus, eo peccata ipsius sunt graviora. — Sunt demum et alia multa ex quibus accipitur gravitas culpæ, videlicet ex parte loci et temporis, ac materiæ circa quam, ac processus, et penes radicem ac finem.

Tu ergo, o peccator ac pœnitens, his rite attentis, mente jam recollecta, accede ad thronum gratiæ, et contritissimo ac fervido corde invoca Patrem misericordiarum, fontem gratiæ, datorem virtutum, dicendo :5 Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam, hoc est secundum pietatem tuam penitus infinitam, cujus consideratio excludit a me omnem desperationem, datque orandi fiduciam : quoniam in infinitum major est misericordia tua quam miseria nostra, bonitas tua quam nostra malitia, opulentia gratiæ et abundantia caritatis liberalitatisque tuæ, quam indigentia, aversio atque inopia nostra. Ob hanc tuam misericordiam, beatitudinem opulentiamque immensam, miserere mihi miserrimo, pauperrimo ac infelicissimo peccatori, ad laudem et gloriam tui ipsius : quatenus, quo major est mea miseria, transgressio et malitia, tanto plus misericordia, gratia, liberalitas tua commendentur, resplendeant et glorificentur in me. O quanta est vis verbi istius, Miserere, quo et ipse Omnipotens quodam modo vinci videtur ! Quidquid enim, o Domine, objeceris mihi et dixeris, ad probandum quod indignus sim misericordia tua, ego non cessabo repetere verbum hoc, Miserere mei. Si dixeris : Tu vilissimus es, toties et tam dire me offendisti, turpissimus et fœtidissimus factus es, indignissimus es coram me apparere, adspici a me, exprimere nomen meum per pollutissimam linguam tuam; resumam verbum istud, et dicam, Miserere. Nempe, quo pejor, quo vilior, quo omni gratia tua indignior, quo æterna damnatione condignior, eo miserabilior; eo illa misericordia incomparabilis et immensa plus locum habet in me, et gloriosius, mirabilius atque potentius declarari potest in me. Nonne, o Domine, proprium est tibi misereri et parcere? Nec latet quod omni enti delectabile sit agere quod sibi est naturale. Ergo tibi supermisericordissimo ac prorsus infinite superpiissimo Deo delectabile est misericorditer agere, indulgere, languidissimo exhibere medelam, miserrimo impendere opem, atque quantumlibet vitioso, tamen ad misericordiæ tuæ infinitam abyssum confugienti, sua vulnera oculis tuæ immensæ clementiæ detegenti, tuas miserationes totis præcordiis postulanti paterne misereri.

Et secundum multitudinem miserationum tuarum, dele iniquitatem meam.

Misericordia seu pietas Dei in se ipsa una et simplex est, ac idem quod divina essentia. Nihilo minus multipliciter significatur et pluraliter designatur per diversitatem ac varietatem suorum effectuum, quemadmodum et potentia, juxta illud : Misericordias Domini in æternum cantabo;6 et rursus, Quis loquetur potentias Domini?7 et, Quoniam non cognovi litteraturam, introibo in potentias Domini.8 Misericordia quoque significatur in Deo quasi per modum habitus seu virtutis, sicut justitia; miseratio autem seu misereri, per modum actus : quanquam in simplicissimo Deo prorsus sint idem essentia, virtus, et actio, quemadmodum esse, et posse, ac agere. Est itaque sensus : Et secundum multitudinem miserationum tuarum, id est juxta innumerabilem multiplicationem tuarum piissimarum actionum et misericordissimorum tuorum effectuum, quibus multifarie multisque modis ab exordio mundi hominibus es misertus, et vitiosis ac miseris indulsisti ac subvenisti, sicut et filiis Israel, ut patet in libris Moysis et Judicum ac alibi, dele iniquitatem meam, id est, omnium vitiorum meorum congeriem amove et dimitte, quasi non fuerint, sicut in Isaia dixisti :9 Delebo ut nubem iniquitatem tuam; et rursus in eodem, Ego sum qui deleo iniquitates tuas propter me.10 De quo et Michæas : Deponet iniquitates nostras, et projiciet in profundum maris omnia peccata nostra.11 Sic et Ecclesiasticus orat : Miserere nostri, Deus omnium, et respice nos, et ostende nobis lucem miserationum tuarum.12

Amplius lava me ab iniquitate mea, et a peccato meo munda me.

Ecce ex ingenti contritione, ex ebullienti devotione, ex prædominanti fervore, eumdem sensum, imo eamdem cordis sui affectionem, eamdemque precem sub aliis et aliis verbis multoties repetit; sicque præcedens bona affectio, sequentem sibi consimilem parit, fovet, accendit, et meritum crescit, quod in affectione præsertim consistit: quanquam inter peccata et iniquitates possit notari distinctio, ut unum referatur ad peccata omissionis, aliud ad peccata commissionis, seu unum ad culpam in proximum, aliud ad culpam in Deum. Denique, per iniquitatem et peccatum intelligenda sunt universa delicta. Etenim larga Dei pietas non dimidiat veniam. Nam unum mortale sine alio non dimittitur, quantum ad culpæ dimissionem, quoniam mortale peccatum sine infusione gratiæ non deletur, cum qua nullum potest stare mortale. Unum vero veniale sine alio potest dimitti, quum non requirat novam gratiæ infusionem. Attamen potest quis ita orare pro alicujus specialis peccati venia impetranda, de quo nova et specialis habetur contritio. Quamvis enim pœnitens habere nequeat contritionem de uno mortali absque omnium suorum contritione mortalium, nihilo minus potest de uno specialiter et actualiter pœnitere seu contritionem habere absque actuali (non tamen sine habituali, virtuali, aut æquivalenti) contritione de aliis. Insuper, lavat nos Dominus ab iniquitate, gratiam infundendo, contritionem præstando, ac mentem ad lacrimandum pro peccatis emolliendo et compungendo. Peccator quoque dicitur a peccatis se lavare, in quantum Deo donante conteritur, dolet, et plorat pro eis, juxta illud Jeremiæ : Lava a malitia cor tuum, ut salva fias.13 Hæc lotio est ipsa mundatio. Hinc pœnitentia est alter Baptismus, et repetitio ejus, renovatio gratiæ, et resurrectio salutaris a morte culpæ, juxta illud Apostoli : Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis.14 Præterea, remissio culpæ et justificatio impii, realiter idem sunt. Differuntque in hoc, quod remissio culpæ concernit maculam quæ aufertur, justificatio gratiam quæ confertur.

Quoniam iniquitatem meam ego cognosco; et peccatum meum contra me est semper.

Quoniam iniquitatem meam ego cognosco; id est, considero corde contrito, vel saltem attrito, si gratia nondum infusa sit; et peccatum meum contra me est semper, id est, indesinenter adversatur et repugnat saluti meæ, ut maximum malum pessimumque venenum et summum nocumentum animæ meæ, separatio quoque a Deo. Idcirco qui diligit iniquitatem, odit animam suam, prout Tobiæ duodecimo15

S. Raphael loquitur : Qui faciunt peccatum et iniquitatem, hostes sunt animæ suæ.16 Unde in libro Proverbiorum, iniquorum stultitia increpatur ac tangitur, quo habetur :17 Usquequo stulti ea quæ sibi nociva sunt cupient? De quibus Sapiens dicit : Injustitia mortis acquisitio est; impii autem manibus et verbis arcessierunt illam, et æstimantes illam amicam defluxerunt.18 Vel : Peccatum meum contra me est semper, id est jugiter omnique tempore opportuno coram oculis cordis mei, et in memoria mea : ita ut illud mihi opponam ad intuendum, deflendum, satisfaciendum, vitandum, quatenus ita me ipsum humiliem, nec inaniter gloriari præsumam : juxta illud Osee, Noli lætari, et noli gloriari, quia fornicatus es a Deo tuo.19 Istud ex parte pœnitentis est præcipuum incitamentum ac motivum et medium impetrandi veniam, gratiam, et salutem ; nec potest adultus remissionem consequi peccatorum, nisi ea consideret, detestetur, abhorreat. Et quanto quis peccata sua diligentius pensat, exaggerat, ponderat, exsecratur ; tanto majorem ac celeriorem desuper veniam gratiamque meretur. Unde Dominus peccatricem animam exhortatur : Leva, inquiens per Jeremiam, in directum oculos tuos, et vide ubi prostrata sis.20 Sic debemus peccata nostra coram nobis et ante nos ponere, prout admonet Augustinus : In tribunal mentis tuæ ascende contra te, et reum te constitue ante te. Noli te ponere post te, ne Deus te ponat ante te, sicut ait in Psalmo : Arguam te et statuam contra faciem tuam. Vis ut ego non attendam ? tu attende.

Tibi soli peccavi, et malum coram te feci, ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas quum judicaris.

David in persona pœnitentis consequenter se humiliat vehementer, sciens humiles exaudiri, gratiis decorari, et exaltari, sicut ait Salvator : Qui se humiliat exaltabitur, et qui se exaltat humiliabitur.21 Pro quo alibi habetur : Superbum sequitur humilitas, et humilem spiritu suscipiet gloria.22 In Ecclesiastico quoque asseritur : Oratio humiliantis se penetrat nubes. Itaque accusat se, dicendo : Tibi soli peccavi, id est, principaliter peccavi in te.23 Nam et quamvis peccavi in proximum, hoc tamen fuit quoniam contra tuum egi præceptum, qui jussisti ne proximis injuriemur. A te quippe est tam lex naturalis, quam lex divina, sive per Moysen, sive per Christum data. Porro lex naturalis, quantum ad proximum, specialiter continet duo præcepta : unum affirmativum, quod Christus legitur deprompsisse, Omnia, inquiens, quæcumque vultis ut faciant vobis homines, ita et vos facite illis ;24 aliud negativum, quod tamen ex affirmativo illo consequitur : quod per Tobiam exprimitur ita, Quod ab alio oderis fieri tibi, vide ne aliquando alii facias. Hæc quoque in alia subdividuntur præcepta, præsertim in septem illa Decalogi secundæ tabulæ.25

Sic David peccavit in proximos : potissime in Uriam, cujus invasit uxorem, et quem procuravit occidi ; et in subditos, quos scandalizavit, dum factum publicabatur, si tamen ante hoc non fuit vere contritus. Verumtamen ait, Tibi soli peccavi, quia quum esset rex totius Israeliticæ plebis, non habuit judicem superiorem in terra, a quo puniretur. Si autem objiciatur, quod summus pontifex fuit eo superior : dicendum, quod ut scribit S. Thomas in libro de Regimine regum, tam apud Hebræos, quam apud gentiles, rex seu imperator superior pontifice fuit : quoniam illorum sacerdotium exstitit quasi carnale, et circa corporales hostias versabatur. Sacerdotium vero Christi, spirituale, divinum, dignissimumque consistit : ideo summus Pontifex populi christiani Imperatori ac regibus valde exsistit sublimior. Si rursus quis instet, quia ut in Politicis docet Philosophus, ad totam spectat communitatem deponere regem enormiter tyrannizantem : respondetur, id verum esse, si communitas recursum habere ad superiorem non valeat. Denique hoc præcipue gravat regum et præsidentium facinus, quod peccant in subditos quos ab oppressione, violatione, atque injuriis tueri tenentur. Et denuo, quanto altioris sunt dignitatis, et auctoritatis majoris, tanto excessus eorum sunt graviores. Ad quod insinuandum scriptum est : Exiguo conceditur misericordia ; potentes autem potenter patientur tormenta ; et fortioribus fortior instat cruciatus.26

Et malum coram te feci.27 Quemadmodum dictum est præcedenti capitulo, hoc non mediocriter gravat peccatum et auget contemptum in Dominum, quod in præsentia Judicis summi audemus etiam scienter peccare.28 Nonne princeps terrenus indignantissime ferret, si ejus ministri ipso adstante ac intuente, sua transgrederentur præcepta? Nihilo minus, ut in homilia quadam loquitur Origenes, hi qui peccant coram Deo, id est, attendunt se in conspectu Dei peccare, ceteris paribus corriguntur facilius: siquidem majorem habent remorsum synderesis, et sua magis advertunt pericula ac Dei judicia.

Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas quum judicaris. Quod ait, Ut, tenetur hic non causaliter, sed consecutive, sicut et alibi multoties in Scripturis: ut dum loquitur Christus, Ecce ego mitto ad vos Prophetas et sapientes, et ex illis occidetis, ut veniat super vos omnis sanguis justus.29 Non enim ad hoc David peccavit ut Deus in suis justificaretur sermonibus: sed cum Bethsabee peccavit ut suæ satisfaceret concupiscentiæ; Uriam autem fecit occidi, ut suum adulterium celaretur. Verum ad crimina illa consecutum est, quod Deus in se ipso æternaliter sanctus et justus, justificatus est, id est, recognitus est esse justus in suis sermonibus, quibus prædixit se pœnam debitam inflicturum pro culpis, pœnitenti quoque ignosciturum, sicut in Scripturis pollicitus est. Ad litteram demum dixit Deus per Nathan ad David: Pro eo quod tulisti uxorem Uriæ, et occidisti Uriam, ecce ego tollam uxores tuas, et dabo eas proximo tuo, nec recedet gladius de domo tua.30 Quod totum Deus justus implevit, ut patet in libro Regum; et justificatus est puniendo scelera illa per proportionata tormenta, juxta illud: Per quæ quis peccat, per hæc et punitur.31 Præterea allegat locum istum Apostolus ad Romanos: Est autem Deus verax;32 omnis autem homo mendax, sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas quum judicaris. Ubi et disputat contra illos qui hæc verba male intellexerunt, quasi Ut teneatur hic directe causaliter. Et vincas quum judicaris: id est, hoc quoque concomitanter ex meis est consecutum peccatis, quod tu prævales quum judicaris, id est, dum perversi præsumptuose discutiunt ac reprobant tua judicia, dicendo quod non deceat te ignoscere criminosis sicut et mihi indulsisti, dicendo per Nathan: Dominus transtulit peccatum tuum.33 Quorum error innotuit in hoc, quod mihi taliter pepercisti, sicque vicit veritas tua.

Consequenter pœnitens tangit communem humani generis fragilitatem ac culpam, ut Deus ad misericordiam copiosius inclinetur.

Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea.

Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum. Non est hoc ita intelligendum, quasi actus conjugalis exerceri nequeat sine peccato, quum cadat sub præcepto, et ab Apostolo debitum appelletur:34 Uxori, inquit, vir debitum reddat, similiter uxor viro. Idcirco inepta est expositio exponentium ita, Ecce enim in iniquitatibus, id est in delectatione peccati: quia nec ipsa delectatio vitiosa est sive culpabilis, dum actus inculpabiliter exercetur; estque idem judicium de actu et delectatione ei annexa, quantum ad rationem vitii et virtutis, prout super quartum doctores conscribunt. Exponendum est igitur istud de originali peccato.

Verum tunc dubia quædam occurrunt: Primo, an originale peccatum sit unum; et si sic, cur de ipso pluraliter dictum est, In iniquitatibus et peccatis concepit me mater mea. Et iterum quæri potest, an originale peccatum contrahatur a parentibus proximis, an potius a parentibus primis. — Ad hæc Alexander, Thomas, Albertus, Bonaventura concorditer dicunt, quod originale peccatum formaliter unum est, utpote carentia originalis justitiæ debitæ inesse, seu cum debito eam habendi. Materialiter vero dicitur plura, propter quatuor vulnera animæ ex ipso consecuta atque inflicta, quæ sunt malitia in voluntate, ignorantia in ratione, concupiscentia in vi concupiscibili, infirmitas in irascibili. Propter quod nunc pluraliter designatur. Alii dicunt, quod quamvis peccatum illud sit unum in specie, de ipso tamen pluraliter dicitur, In iniquitatibus et in peccatis, eo modo quo in Scripturis frequenter ponitur plurale pro singulari, et econtrario. Denique, proles contrahit originale, non a parentibus proximis, quum et ipsi in Baptismo sint ab originali peccato purgati prout culpa, nec ratione delectationis quæ est in commixtione proximorum parentum, quum et illa esse queat sine omni peccato; sed ratione originis in primis parentibus vitiatæ, prout super secundum Sententiarum doctores clarius hoc exponunt. In primis namque parentibus per primam eorum transgressionem sublata originali justitia, origo est vitiata, et corrupta materia. Contrahit autem proles originale peccatum in ipsa unione animæ cum corpore, sic quod ante animæ infusionem, peccatum originale fuit in semine, non ut in subjecto, sed in radice : sicut et lepra ante prolis vivificationem in semine dicitur esse. — Quod autem subjungitur, et in peccatis concepit me mater mea, repetitio est sensus ejusdem, ad expressionem evidentiorem.

Præterea si quæratur, an copula carnalis in conjugatis esse valeat sine peccato, et quando est culpabilis venialiter, quando item mortaliter: respondendum, quod copula illa excusatur a culpa, et honestatur per tria matrimoniorum bona: quæ sunt proles, fides, et sacramentum. Et potest esse actus virtutis, imo multarum virtutum, videlicet: caritatis, ex qua imperative progrediuntur omnium actus virtutum, atque dum fit ut in compare vitetur incontinentiæ ac adulterii crimen; et justitiæ, dum fit causa reddendi debitum; ac latriæ, dum fit desiderio prolis ad Dei obsequium educandæ; castitatis etiam conjugalis, ut sit honestum connubium, et torus immaculatus, nec extra matrimonii limites concupiscentia evagetur. Porro, dum fit voluptatis desiderio seu amore, peccatum est; et si contingat ex concupiscentia prædominante, est peccatum mortale. Sic enim omnis amator ferventior, est adulter, quia non maritali sed adulterino conjugem suam accedit affectu, hoc est tanto ardore libidinis quod ad eam accederet quamvis non esset sua. Si autem procedat ex concupiscentia citra limites matrimonii consistente, ita ut nisi sua esset, non eam accederet, peccatum est veniale.

Ecce enim veritatem dilexisti; incerta et occulta sapientiæ tuæ manifestasti mihi.35

Ecce enim veritatem dilexisti. Tanquam dicat: Ideo ista evidenter pronuntio, testor, ac fateor, quoniam veritatis confessio tibi placet, et ipsam veritatem in se ipsa tu diligis, sicut et omne bonum honestum, præsertim quod ex caritate procedit, aut caritati conjunctum est: quod tanquam meritorium, seu ad promerendum idoneum tu acceptas. Nempe, quum similitudo sit causa amoris, tu, Domine, qui essentialiter verus et veritas es, veritatem utique diligis, falsitatemque odis, et placet tibi veritas orationis, veritas entis, veritas vitæ, veritas doctrinæ, veritasque justitiæ. Non tamen omnes hæ veritates uniformiter aut æqualiter sunt dilectæ ac placitæ Deo; sed veritas vitæ fundata in fide et caritate, veritas quoque justitiæ supernaturalis infusæ, sed et veritas doctrinæ formatæ legis divinæ, præcipue et per se diliguntur a Deo et ei sunt placitæ, in tantum ut et veri seu veraces veritatibus istis sint Deo accepti, et in statu salutis. Per veritatem autem naturalis scientiæ seu virtutis acquisitæ, non fit homo Deo acceptus, neque æterna beatitudine dignus, quoniam pure naturalia, ad promerendum spiritualia gloriæ bona nequaquam sufficiunt, quum necesse sit media fini proportionari. Itaque verus et verax Deus diligit veritatem, quemadmodum in alio legitur psalmo: Justus Dominus et justitias dilexit, æquitatem vidit, id est approbavit, vultus ejus. His veritatibus quas Deus simpliciter diligit et acceptat, contrariantur mendacium, vanitas, fictio, duplicitas atque hypocrisis : quæ vitia odit et exsecratur Altissimus, imo et eos qui illis polluuntur sceleribus, prout legitur : Odio sunt Deo impius et impietas ejus.36 Qui per Osee testatur : Exosos eos habui propter malitiam adinventionum ipsorum; de domo mea ejiciam eos; non addam ut diligam eos.37

Incerta et occulta sapientiæ tuæ manifestasti mihi, id est, profunda mysteria Scripturarum ac legis divinæ me docuisti, et de eorum limpido intellectu me instruxisti per illuminationem internam, per dona sapientiæ et intellectus : ita ut te dante habeam fidem, cum rationibus credendorum et purificatæ mentis intelligentia. Nam, ut apud Job habetur, Inspiratio Omnipotentis dat intelligentiam.38 Hinc in alio psalmo dicitur Deo : Beatus homo quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum.39 Ad hanc instructionem desuper obtinendam, oportet a carnalibus cavere deliciis, a lata via perditionis, a desideriis vanis, quæ arctæ viæ salutis et actibus pœnitentiæ adversantur, secundum illud : Quem docebit Dominus scientiam? et quem intelligere faciet auditum? Ablactatos a lacte, avulsos ab ubere.40 Etenim, ut in Job habetur, Sapientia non invenitur in terra suaviter viventium.41 Unde ait Scriptura : Qui amat vinum et pinguia, non erit sapiens.42

Ex hac manifestatione incertorum et occultorum sapientiæ Dei, cognoscimus ea quæ rationem excedunt ac fidei sunt, ut sunt quæ de originali peccato tradit Scriptura. Insuper incerta et occulta increatæ sapientiæ suæ revelavit Deus Apostolis et Prophetis virisque sanctis : qui ad mysticæ theologiæ devenerunt arcana, et in divitias gloriæ Dei rapti, atque in sanctuarium sapientiæ ejus intromissi, in abyssum lucis immensæ fuerunt absorpti, ubi de rationibus mysterii incarnationis Filii Dei ceterorumque mysteriorum Christi edocti sunt. In hujuscemodi raptu, superbeatissimæ quoque et supergloriosissimæ Trinitatis discuntur mysteria, communicatio et emanatio mutua supersublimium, supervenerabilium et superessentialium Personarum ad intra, et qualiter divinæ et increatæ Personæ se invicem æternaliter cum gaudio intensive prorsus immenso clarissime intuentur, superardentissime diligunt, et superdeliciosissime perfruuntur. In hac demum contemplatione certissime conspicit anima super se gratiosissime elevata, quam rationabilia, imo potius quam superrationabilia sint testimonia fidei christianæ, quam sapientissime atque pulcherrime cuncta sibi invicem consonent, dum omnia comportantur : dum rite pensemus qualiter ea quæ credimus, ab exordio sæculi, præsertim in veteri Testamento sunt prophetata, præfigurata, et confirmata; qualiter Christus per documenta et miracula maxima, ostendit ea in se et in sua Ecclesia esse impleta, aut adimplenda; qualiter suis discipulis usque ad suam resurrectionem fugitivis et pavidis, misit Spiritum Sanctum, a quo corda illorum repente sunt illustrata, vehementissime immutata, constantissima et ferventissima facta, et universam sacram Scripturam edocta, omniumque linguarum agnitionem ac usum sortita;43 quam innumerabilia ac præclarissima peregerunt miracula, non ipsi tantum, sed et eorum discipuli, et usque in præsens faciunt viri sancti, qui quanto firmius credunt, et secundum fidem perfectius vivunt, tanto in miraculis potentiores consistunt; insuper qualiter universa gratiarum charismata, signa, prodigia, miracula, quæ olim in Synagoga fulserunt, in Apostolis, cum Apostolis, et per Apostolos eorumque condiscipulos, ad Christi Ecclesiam sunt translata, et pene incomparabiliter latius ac abundantius resplenduerunt ac viguerunt in ea, quam unquam in Synagoga; qualiter gens illa Judaica a tempore quo Christum et ejus abjecit discipulos, usque in præsens finaliter ac prorsus relicta, nisi quod interim multi ex ea ad Christum misericorditer sunt conversi. Hæc et multa his consimilia christianæ sunt fidei argumenta, milleque clypei tales pendent ex ea, ad perfidorum jacula repellenda.44

Hæc incerta et occulta sapientiæ suæ manifestat Deus omnipotens et æternus suis amicis, qui usque ad tertium caritatis et sapientiæ gradum perfectum deducti per donum sapientiæ tam perfectæ, quasi consiliarii ac secretarii Dei effecti sunt: ita ut ea quæ aliis sunt incerta et occulta, eis certa et clara sint, grataque mente Altissimo dicere queunt, Incerta et occulta sapientiæ tuæ manifestasti mihi: quippe qui non spiritum hujus mundi, sed Spiritum qui ex Deo est acceperunt, ut sciant quæ a Deo donata sunt eis.45

Adsperges me hyssopo, et mundabor; lavabis me, et super nivem dealbabor.

Loquitur David juxta morem legis, in qua emundatio leprosorum, id est qui a lepra fuerant curati, et contaminatorum ex contactu morticini, fiebat per corporalem adspersionem aquæ cum hyssopo, ut in Levitico fertur.46 Itaque spiritualiter sensus est: Tu, Domine, ut confido, adsperges me hyssopo, id est, mentem meam spiritualiter perfundes rore gratiæ, et imbre inundationis supernæ, lacrimis contritionis, actibus humiliationis ac suavitatis internæ: quæ per hyssopum designantur. Hyssopus namque est humilis herba bene odorans, tumorem pulmonis repellens. Sic actus interni veræ humilitatis optime fragrant in Dei conspectu, atque superbiæ sedant tumorem. Sicque, mundabor ab animæ inquinamento, prout per Ezechielem dixisti: Effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris.47 Lavabis me. Hoc, quemadmodum et præcedens, verbum est bonæ fiduciæ, virtualiterque oratio, ut sit sensus: Firmiter humiliterque confido, quod spiritualiter me lavabis; et precor ut laves me fluentis gratiæ tuæ, aqua sapientiæ salutaris, abundantia supernorum48 charismatum. De quibus loquitur Isaias: Ros tuus, ros dulcis; et Christus:49 Qui biberit ex aqua quam ego dabo, non sitiet in æternum; sed aqua quam ego dabo, fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam.50 Unde et in Apocalypsi scriptum est: Qui sitit veniat; et qui vult, bibat aquam vitæ gratis.51 Et super nivem dealbabor. Incomparabiliter enim major est dealbatio seu mundificatio spiritualis, quam corporalis. Potestque homo ad tempus esse sine labe peccati etiam venialis, ut patuit supra. Sic lavamur potissime virtute ac merito dominicæ passionis, juxta illud Apocalypsis:52 Christus dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo. Juxta hunc modum per Isaiam Dominus ait:53 Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur; et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt.54

Auditui meo dabis gaudium et lætitiam, et exsultabunt ossa humiliata.

Est auditus exterior, qui secundum Philosophum, est sensus disciplinæ, sicut et visus corporeus. Dupliciter quippe acquirimus scientiam: Primo, per aliorum informationem: ad quod deservit auditus exterior. De quo etiam ait Apostolus:55 Fides est ex auditu. Secundo, per propriam inventionem et considerationem: ad quod servit visus corporalis, qui juxta Philosophum, plurium rerum differentias nobis ostendit. Et quantum ad hoc, sensus visus magis diligitur ac magis delectat, juxta illud: Dulce lumen, et delectabile oculis videre solem.56 Propter quod dixit Tobias: Quale mihi gaudium esse potest, qui in tenebris sedeo, et lumen cœli non video?57

Itaque, o Domine, sicut spero, tu dabis auditui meo exteriori gaudium, id est, verba jucunda mihi loqueris per tuos ministros et prædicatores, et in Scripturis, dum studeo in eisdem. Dum namque oramus, loquimur Deo; et dum Scripturas aut libros devotionales studemus, Deus loquitur nobis, quum tota Scriptura sit quasi epistola nobis divinitus missa, omnis quoque salutaris doctrina est quasi Dei loquela. Porro, dum Deus homines consolatur de venia obtinenda, de gratia reparanda, dat gaudium exteriori eorum auditui. Auris vero dijudicat, et in verbis consolatoriis delectatur, et multo plus tunc largitur interiori auditui spiritualem lætitiam. Interior quippe auditus est intellectus: qui in quantum intelligit et intellectualiter intuetur, dicitur visus; in quantum percipit, vocatur auditus; in quantum sapit quam dulcis est Dominus, nominatur gustus; in quantum futuræ felicitatis suavitates a longe haurit, appellatur olfactus; in quantum verbo Dei conjungitur et veritati applicatur cœlesti, dicitur tactus. Hæc specialis lætitia ingeritur auditui pœnitentis, quum dicitur:58 Ubi abundavit iniquitas, superabundavit et gratia. Sic dedit Deus gaudium et lætitiam auditui Zachariæ, qui ait: Respondit Dominus angelo qui loquebatur in me, verba bona, verba consolatoria.59 Unde in aliis dicitur psalmis: Lætatus sum in his quæ dicta sunt mihi, In domum Domini ibimus;60 et, Audiam quid loquatur in me Dominus Deus, quoniam loquetur pacem in plebem suam.61

Et exsultabunt ossa humiliata. Hoc additur, quia præfata spiritualis jucunditas redundat in corpus, juxta illud:62 Erat populus gaudens secundum faciem Sanctorum; atque in Psalmo, In Deo speravit cor meum, et adjutus sum, et refloruit caro mea.63 Hinc exsultatio dicitur quasi extra saltatio, dum interna lætitia per suos effectus et signa erumpit foras, et quasi extra se salit, quemadmodum in Ecclesiastico legitur: Cor hominis immutat faciem ejus, sive in bonum, sive in malum.64 Insuper, ossa spiritualiter sunt vires superiores atque virtutes: in quas redundat consolatio spiritualis intellectivæ potentiæ, quæ invicem sibi congaudent et cooperantur in bonis. Imo, sicut pœnitentia vocat eas in domum luctus, ut dictum est, sic caritas convocat eas in domum gaudii et exsultationis, ut delectentur, operentur65 ac mutuo cooperentur. Sic etenim humilitas agit fervide, patienter, mansuete, hilariter, etc., sicque de aliis.

Averte faciem tuam a peccatis meis, et omnes iniquitates meas dele.

Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis.

Ne projicias me a facie tua, et spiritum sanctum tuum ne auferas a me.

Redde mihi lætitiam salutaris tui, et spiritu principali confirma me.

Hi ferventissimi ac devotissimi versus expositione non indigent, sed exhortatione: quorum etiam ex præinductis clarus et planus est intellectus. Hos ergo versus, imo has affectuosissimas et efficacissimas orationes, cum omni attentione, cum gustu interno, cum lacrimoso affectu, cum profunda atque humillima contritione proferamus, dicendo: O tu, misericordissime ac suavissime et vere omnino superoptime et superamabilissime Deus, averte faciem tuam, sapientiæ tuæ intuitum, justitiæ tuæ rigorosum vindicemque adspectum, a peccatis meis: non per aliquam tuæ incommutabilis æternitatis variationem, vel ut ea prorsus ignores, sed ut prorsus ignoscas, et quasi nunquam contigerint, parcas; nec ad reprobandum et condemnandum me illa inspicias, nec ad ulciscendum, nisi in omni pietate et gratia. Imo tam præcordialem et frequentem mihi præstes contritionem, tam verecundam ac humilem confessionem, tam idoneam satisfactionem, tam condignam vitæ emendationem, ut quantum ad culpam et pœnam ea dimittas; quatenus te tanto ferventius diligam, tanto gratior tibi exsistam, tanto diligentius ac perfectius de cetero tibi deserviam, quanto misericordius mecum peregeris, et de gravioribus me vitiis periculisque erueris. Et omnes iniquitates meas dele, peccata cordis, oris et operis, vitia omissionis et commissionis, offensas in Deum, in proximum, et in me ipsum.

Cor mundum crea in me, Deus: intellectum meum a culpabilibus ignorantiis juris, a pravis erroribus, a cogitationibus illicitis ac immundis purifica, mentem illustra in omnibus, edoce et custodi.66 Siquidem, Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt;67 et, Qui diligit cordis munditiam, amicum habebit Regem altissimum :68 qui toties jussit, Sancti estote, quoniam ego sanctus sum;69 et rursus per Moysen, Perfectus et absque macula eris cum Domino Deo tuo.70 Etenim essentialiter sanctus et supermundissimus Deus, mentem diligit mundam et sanctam. Et qui in se ipso sic separaverit pretiosum a vili, puritatem ab impuritate, familiaris erit eidem, sicut per Jeremiam spopondit :71 Si separaveris pretiosum a vili, quasi os meum eris. Et spiritum rectum innova in visceribus meis : Spiritum Sanctum substantialiter justum, totius rectitudinis fontem, de novo et cum gratia ampliori mihi infunde. Spiritum quoque rectum innova in me, spiritum rationalem creatum, qui est anima mea, spiritualiter innovando ac reformando in me, ut spiritualiter incalescat, et ab omni passionum deformitate, omnique vitiorum vetustate sit immunis ac liber, proficiamque quotidie.72

Ne projicias me a facie tua. O quam affectuosissimum verbum, imo vivum et efficax, et penetrabilius omni ancipiti gladio, non nisi compunctissimo et ferventissimo corde promendum!73 Itaque, o superpiissime Conditor, o dilecte Domine Deus, o Judex metuendissime ac supreme, o juste et sancte Domine, ne projicias me a facie tua, ab immensæ pietatis tuæ respectu, a gratiosissima tua præsentia, tanquam fœdum, vile fœtidissimumque cadaver, sicut toties et tam dire promerui.747576 Melius quippe mihi esset non esse natum nec creatum, quam a facie tua in æternum finaliterque repelli, quoniam melior est misericordia tua super vitas.77 Melius mihi quoque esset tunc non esse nec vivere, quando a tuæ pietatis respectu juste projectus, relictus, repulsus, pecco, atque ad tuæ majestatis contumeliam in vitiis vivo : quod est potius mortuum esse quam vivere. Et spiritum sanctum tuum ne auferas a me. Scio, o superbenignissime Deus, quod Spiritum Sanctum a nemine aufers, nisi ipse qui habet tam superdignissimum habitatorem et hospitem in anima sua, auferat eum sibi, tamque excellentissimum, dignantissimum atque gratiosissimum cordis sui mansorem, insipientissime, improbissime et ingratissime repellendo a se, peccando mortaliter et præferendo illi vana ac vilia. Ideo precor, Ne auferas, ne auferri permittas, Spiritum Sanctum a me, sed ab omni mortali præserva me culpa. Nempe, nisi tu custodieris domum et habitaculum cordis mei pauperrimi, insufficientissima invenitur custodia mea.

Redde mihi lætitiam salutaris tui, id est, spiritualem jucunditatem de Christo tuo et ejus adventu, ac salvatione fienda per ipsum et per ejus passionem jam inchoata et reparata, quam lætitiam peccando amisi, mihi clementer restitue. De quo Salutari, Jacob patriarcha tibi locutus est : Salutare tuum exspectabo, Domine. Quod Simeon tenens in ulnis in assumpta illius natura : Viderunt, inquit, oculi mei Salutare tuum, quod parasti ante faciem omnium populorum.78 Hoc Salutare, David ex suo semine incarnandum dulciter contemplabatur, ac devotissime præstolabatur. De cujus etiam cognitione ac intuitione per fidem toto orbe terrarum diffundenda et jam dudum diffusa, prædixit, loquens de futuro per modum præteriti propter certitudinem prophetiæ : Notum fecit Dominus Salutare suum; et, Viderunt omnes termini terræ Salutare Dei nostri. De quo incomparabilis sacratissima Virgo Deifera cecinit : Exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo. Ad quod Pater effatur : Dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terræ.79 Neque enim, ut princeps ait Apostolorum, nomen aliud datum est hominibus sub cœlo, in quo oporteat nos salvos fieri.80 Dicitur quoque Christus salutare Dei, quoniam Pater per ipsum salvat mundum, secundum illud : Pater misit Filium suum salvatorem mundi.81 Et spiritu prin- cipali confirma me. Spiritus Sanctus est spiritus rectus, spiritus sanctus, spiritus principalis, non principalior Patre aut Filio, imo utrique prorsus vere æternaliterque æqualis et consubstantialis, qui cum Patre et Filio unus est spiritus, prout spiritus dicitur absolute in divinis, juxta illud Joannis: Spiritus est Deus. Qui Spiritus Sanctus, prout spiritus dicitur relative in divinis, et quasi spiritus spiratus, est proprium nomen tertiæ Personæ in divinis, a Patre et Filio tanquam ab uno principio unaque spiratione interna et æterna spiratæ seu procedentis. Hic Spiritus Sanctus, principalis et summus, effective confirmat nos; dona vero ipsius gratuita et ejus ministri formaliter et instrumentaliter nos confortant. Effectiva demum confortatio illa communis est toti glorificandissimæ Trinitati, cujus una est natura, una omnipotentia, et operatio una ad extra. Appropriatur tamen Spiritui Sancto, sicut et ceteri gratiosissimi effectus, quoniam bonitas, pietas, liberalitas, et consimilia quædam, appropriantur Spiritui Sancto.

Postremo in versibus istis supergloriosa Trinitas evidenter exprimitur, et personalis distinctio per actus et nomina designatur: Pater, in nomine Dei ac Domini; Filius, in nomine salutaris; Spiritus Sanctus, in nomine spiritus recti, spiritus sancti et spiritus principalis: sicut et Damascenus primo libro testatur, et super primum Sententiarum exponitur.

Docebo iniquos vias tuas; et impii ad te convertentur.

Docebo iniquos vias tuas: hoc est, o Domine, si præmissas meæ paupertatis preces susceperis, me a peccatis purgando, spiritualiter renovando, Spiritu Sancto stabiliendo ac roborando: non ero mei solius salute contentus; sed ex caritate divina atque fraterna, ero pro aliorum quoque salute sollicitus, prædicando, exemplariter conversando, bonæ famæ odore fragrando, juxta illud Apostoli: Christi bonus odor sumus in omni loco. Unde jussit Salvator: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in cœlis est. Sic itaque adimplebo quod in prima Canonica summus adhortatur Apostolus: Unusquisque sicut accepit gratiam, in alterutrum illam administrantes. Hinc in Apocalypsi scribitur: Qui audit, dicat, Veni. Istud est hierarchizare, opus plane angelicum ac divinum, proximos purgare, illuminare, perficere, valde meritorium coram Deo, prout in Daniele Gabriel fatetur archangelus: Qui ad justitiam erudiunt plurimos, fulgebunt quasi stellæ in perpetuas æternitates. Propterea scriptum est: Qui converti fecerit peccatorem ab errore viæ suæ, salvabit animam ejus a morte, et operit multitudinem peccatorum. Et impii ad te convertentur, te corda eorum intus movente ac instruente: quia in vanum laborat lingua prædicatoris, si intus non radiet illustratio Creatoris. Impii autem, visa conversione idonea alicujus magni peccatoris, solent facilius ad conversionem induci. Peccator quoque jam pœnitens et conversus, atque in tentamentorum certaminibus diu expertus, solet specialiter esse ad instruendum alios aptus, utpote in se propriis experientiis exercitatus ac eruditus. Hinc in Ecclesiastico habetur: Qui non est tentatus, quid scit? Qui non est expertus, pauca recognoscit. Vir in multis expertus, cogitabit multa.

Ad litteram quoque, dum prælatus seu princeps convertitur, et subditos exemplo ac verbis idonee docet, multi impii convertuntur. Nec dignus et efficax est alios docere, qui quod docet et ad quod tenetur, non satagit adimplere: imo talis graviori se implicat damnationi, dicente Apostolo: Qui alium doces, te ipsum non doces? qui gloriaris in lege, per prævaricationem legis Deum inhonoras? Et Psalmista: Peccatori dixit Deus, Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? Tali quippe dicturus est Judex cœlestis: Ex ore tuo judico te, serve nequam. Etenim cujus vita despicitur, restat ut ejus prædicatio

1 Petr. IV, 10.

Apoc. XXII, 17.

Dan. XX, 3.

Jacob. V, 20.

Eccl. XXXIV, 9, 10.

Rom. II, 21, 23.

Ps. XLIX, 16.

Luc. XIX, 22.

Joann. IV, 24.

De Fide orthodoxa.

15

II Cor. II, 15, 14.

Matth. V, 16. contemnatur. — At vero viæ Dei sunt ejus præcepta, consilia, documenta, per quæ tanquam per iter, ad æternam transitur ac pervenitur salutem. De quibus Salomon : Viæ ejus, viæ pulchræ, et omnes semitæ ejus pacificæ.82 Harum viarum incessio est conversatio virtuosa, a lumine gratiæ pertingens ad lucem gloriæ, et diem æternitatis ac claritatis perpetuæ. De qua idem Salomon asserit :83 Justorum semita, quasi lux splendens, procedit et crescit usque ad perfectam diem. De his viis Osee ait : Rectæ sunt viæ Domini, et justi ambulabunt in eis; prævaricatores vero corruent in eis.84

Libera me de sanguinibus, Deus, Deus salutis meæ, et exsultabit lingua mea justitiam tuam.

Libera me de sanguinibus, id est carnalibus et cruentis ac vitiosis operibus, Deus, Deus salutis meæ, fons, dator, causa et objectum meæ salutis. De his sanguinibus scriptum est : Quum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos, ait Dominus; manus vestræ sanguine plenæ sunt.85 Atque Osee : Maledictum, et mendacium, et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem tetigit.86 Ab his sanguinibus oportet aliorum doctorem, prædicatorem, prælatum, principem, ac judicem esse immunem, ne ei dicatur : Medice, cura te ipsum. Nempe, ut Veritas protestatur : Si cæcus cæcum ducat, ambo in foveam cadunt.87 Ad quod insinuandum protulit Dominus : Quid vides festucam in oculo fratris tui, et trabem in oculo tuo non vides? Hypocrita, ejice primum trabem de oculo tuo, et tunc videbis ut ejicias festucam de oculo fratris tui.88 Et exsultabit lingua mea, id est, cum exsultatione pronuntiabit aliosque docebit, justitiam tuam, id est justa tua præcepta, justa judicia, justaque opera, increatam quoque tuam justitiam infinitam, quæ nullum malum deserit impunitum, nullum bonum irremuneratum. Unde legitur : Quum sis justus, omnia juste disponis : virtus enim tua justitiæ initium est.89 Conformiter in alio dicitur psalmo : Exsultabunt labia mea, quum cantavero tibi.90 Qui enim virtuose et exemplariter conversatur, ac bonæ conscientiæ testimonio intra se gloriatur, in Domino non immerito gaudet, vias et laudes Dei docendo et commendando; qui vero impium se esse cognoscit, propriæ conscientiæ cruciatur remorsu, atque synderesis affligitur verme.9192

Domine, labia mea aperies; et os meum annuntiabit laudem tuam.

Domine, labia mea aperies, id est, deprecor ut intus me tangas, accendas, dignifices, ad aperiendum labia oris in laudibus, psalmodiis, orationibus, et sermonibus tuis, quatenus ex devotione interna, in laudes tuas ac verba bona prorumpam, Horas attente persolvam, cum aliis alacriter atque concorditer psallam.93 Quod si feceris, et os meum annuntiabit laudem tuam meritorie ac tibi placenter. Sunt item spiritualia labia intus, quibus verba mentalia proferuntur in intellectu, ex quibus procedunt ac proferuntur verba vocalia. Illaque labia aperit Deus, excitando et illustrando intellectum ad loquendum primo intra se verba interna, sacra, salubria. Hinc rogavit Apostolus : Orate ut detur mihi sermo in apertione oris mei.94 Idcirco, qui efficaciter sermocinatur, qui devote precatur, qui alacriter psallit, qui loquitur fructuose ac sapienter, nequaquam extollatur in se, sed Deo totum grata et humili mente adscribat, qui ait : Ego dabo vobis os et sapientiam ; itemque, Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri. Qui denuo loquitur : Aperi seu dilata os tuum, et implebo illud.95

Quoniam si voluisses sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis.

Quoniam si voluisses sacrificium, dedissem utique, id est, si sacrificium legale et corporale fuisset tibi per se ac sua virtute acceptum, illud certe pro remissione peccatorum meorum, pro impetratione gratiæ ac virtutum, pro majestatis tuæ placatione ac veneratione promptissime obtulissem :96 sicut et obtuli dum vidi angelum plebem percutientem (ut patet secundo Regum).97 Holocaustis non delectaberis, id est, hostiæ illæ legales non habent nec sortiuntur ex se efficaciam delendi peccata, teque placandi.

Hoc quippe inter sacramenta novi ac veteris Testamenti interest, quod sacramenta evangelicæ legis gratiam continent atque causant, ac indita sibi supernaturali virtute sanctificant, Deumque placant, potissime sacrificium quod Christus in Cœna instituit. Sacramenta vero et sacrificia Mosaicæ legis, gratiam figurabant, non autem continebant neque causabant, nec placita erant Deo ex opere operato, sed solum ex opere operante, hoc est ex caritate, obedientia, devotioneque offerentis (et ita dicuntur fuisse suavissimi odoris, et Deum placasse) : quod in libris Prophetarum frequenter innuitur, juxta illud : Quid dignum offeram Domino ? Numquid offeram ei holocautomata ? Numquid placari potest Dominus in millibus arietum, aut in multis millibus hircorum pinguium ?98 Atque in alio psalmo : Non accipiam de domo tua vitulos, neque de gregibus tuis hircos.99 Et rursus alibi inquit :100 Sacrificium et oblationem noluisti.101 Imo, in Ezechiele et Jeremia videtur Dominus ea penitus detestari :102 quod tamen ad tempus evangelicæ legis præsertim est referendum. Nam a tempore Evangelii divulgati, sacrificia illa et præcepta cærimonialia cessaverunt, imo et observantibus mortifera sunt effecta ; sed a tempore inceptionis prædicationis Evangelii, post missionem Spiritus Sancti usque ad Evangelii divulgationem, poterant pro loco et tempore observari, quousque mater Synagoga cum honore duceretur ad sepulcrum, ut Augustinus disseruit. Denique, quia non erant Deo accepta nisi ex offerentium et observantium devotione, idcirco, quando ab impiis offerebantur, erant displicientia Deo et quasi molesta, sicut Isaiæ primo testatur : Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum? Holocausta arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum nolui ; ne offeratis ultra sacrificium frustra ; incensum abominatio est mihi ; facta sunt mihi molesta.103 Hinc denuo Isaias est locutus : Qui immolat bovem, quasi qui interficiat virum ; et qui mactat pecus, quasi qui excerebret canem.104 Multa his consimilia in Prophetis leguntur. Unde ad declarandam insufficientiam ac cessationem legalium hostiarum, atque ad extollendum sacramentum et sacrificium evangelicæ legis, Dominus depromps��t, loquens Judæis : Non est mihi voluntas in vobis, et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu enim solis magnum est nomen meum in gentibus ; et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda, quoniam magnum est nomen meum in gentibus.105

Postremo multa fuerunt genera sacrificiorum legalium : quorum dignissimum fuit holocaustum, quod ad divinæ majestatis honorem penitus comburebatur, ad designandum quod homo debet se divino cultui totum mancipare, ac igne divini amoris accendere. Idcirco per ipsum vere religiosi ac viri perfecti præfigurabantur. Alia fuerunt sacrificia pro peccatis, alia hostiæ pacificæ, alia erant libamina, de quibus ac ceteris multis in Levitico agitur.

Sacrificium Deo spiritus contribulatus; cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies.

19 Sacrificium Deo spiritus contribulatus. Tanquam dicat : Sacrificia illa legalia tibi ex se et sua virtute non placent ; sed spiritus contribulatus, id est pro suis peccatis et aliis piis causis patienter afflictus, compatiens proximis et de illorum dolens excessibus, juxta illud :106 Tabescere me fecit zelus meus, quia obliti sunt verba tua inimici mei. Qui spiritus etiam simul cum suo corpore tribulatur : ita ut sicut corpus abstinentiis, jejuniis, disciplinis, vigiliis maceratur, sic spiritus compunctione, compassione, et salubri tristitia, ac timore bono affligatur. Talis spiritus ita se mactans Deoque offerens107 per suarum actus virtutum, acceptus est Deo. Qui spiritus dicere potest :108 Defectio tenuit me pro peccatoribus derelinquentibus legem tuam. Quemadmodum Moyses, Josue, Daniel, Esdras, ac similes eis, pro populi culpis afflixerunt se ipsos, et contribulati leguntur prostrati in terram ac jejunantes.

Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies. Minus dicit, et majus insinuat. Cor enim vere contritum se ipsum dejiciens et contemnens, jam reconciliatum est Deo, et ei per caritatem unitum : idcirco non solum a Deo non spernitur, sed etiam acceptum est, nec despicietur nisi, quod absit, recidivet. Hinc tres Pueri leguntur orasse : In spiritu humilitatis et animo contrito suscipiamur a te.109 In libro Judicum quoque asseritur : Flectebatur Dominus misericordia, et audiebat afflictorum gemitus, et liberabat eos de cæde vastantium.110 — Istud advertant pusillanimes, qui dum suorum multitudinem magnitudinemque excessuum horrent et deflent, de misericordia Dei quasi desperant, aut non satis integre sperant, quamvis etiam jam reliquerint sæculum, et religionem ingressi sint, in qua Deo in observantia regulari perseveranter servire intendunt. Attendant ergo benedictum versiculum istum, et confidant quod Deus qui eos in vitiis toleravit atque ad prætactam contritionem perduxit, non velit eos abjicere. Hinc per Tobiam dicitur : Convertimini, peccatores, et facite justitiam coram Deo, credentes quod faciet vobiscum misericordiam suam. Hoc est quod venerabilis illa Judith desolatissimis Judæis consuluit : Humiliemus, inquiens, Deo animas nostras, et in spiritu contrito et humiliato serviamus illi, et exspectemus humiles consolationem ipsius.111 Verumtamen est pœnitentia quædam non vera, ex solo servili procedens timore, quæ Deo accepta non est : qua Antiochus et Esau pœnituisse infructuose leguntur.

Benigne fac, Domine, in bona voluntate tua Sion, et ædificentur muri Jerusalem.

Ad litteram putatur sanctus David orasse pro constructione templi in monte Sion tunc fienda per suum filium Salomonem, et pro majori munitione urbis Jerusalem, quæ tempore Salomonis vallata est triplici muro.

Spiritualiter vero sensus est : O Domine, fac benigne ipsi Sion, id est, militanti Ecclesiæ gratiam copiosam concede. Sion quippe speculatio interpretatur. Ecclesia autem nunc per speculum in ænigmate speculatur divina per fidem, nondum clare per speciem.112 De qua Sion ait Apostolus : Accessistis ad montem Sion et civitatem Dei viventis.113 De qua civitate in alio fertur psalmo : Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei. De qua B. Augustinus edidit librum qui intitulatur, De Civitate Dei, id est militanti Ecclesia : cui libro correspondet Summa S. Thomæ contra gentiles. De quo etiam monte Sion scriptum est : Erit in novissimis diebus præparatus mons Domini in vertice montium.114 Et rursus in Isaia : Urbs fortitudinis nostræ Sion, Salvator ponetur in ea murus et antemurale.115

Et ædificentur muri Jerusalem, id est, munimina militantis Ecclesiæ producantur ac roborentur.116 Ista munimina, quibus fideles spiritualiter circumdantur atque ab hostibus proteguntur, sunt virtutes ac merita eorumdem. — Rursus, muri Jerusalem sunt prælati ac principes ejus, quorum ædificationem ac roborationem in omni bono debemus valde optare ac petere :117 quia ex ipsis quodammodo pendet virtus ac salus inferiorum, prout Jeremias fatetur : Quia stulte egerunt pastores et Dominum non exquisierunt, ideo omnis grex eorum dissipatus est.118119 Salomon quoque : Regnantibus impiis ruinæ populi. Prælatorum autem et principum est, subditos instar murorum tueri, circuire, firmare, per se et suos efficaces vicarios, quemadmodum primo Regum Samuel, et primo Machabæorum Simon, circuisse ter-

Benigne fac, Domine, in bona volunram, et judicasse docuisseque populum describuntur.120121122123124 Unde in Paralipomenon recitatur : Misit Josaphat rex Juda de principibus suis, et cum eis Levitas et sacerdotes ;125 docebantque populum habentes librum legis ; et circuibant cunctas urbes Juda, atque erudiebant populum. Quod utinam christiani prælati ac principes sectarentur. — Insuper, muri Ecclesiæ sunt duo populi ex quibus quasi ex duobus parietibus, est constructa et integrata Ecclesia : cujus lapis angularis est Christus, in quo tanquam in cornu et angulo concurrerunt et collecti sunt hi duo populi.126127 De quibus Salvator legitur prædixisse : Alias oves habeo, quæ non sunt ex hoc ovili ;128 et illas oportet me adducere, et fiet unus pastor et unum ovile. Unde et in Zacharia prædictum est : Ecce vir, Oriens nomen ejus, et ædificabit templum Domino ; et consilium pacis erit inter illos duos.129 Hoc est quod ait Apostolus :130 Christus est pax nostra, qui fecit utraque unum. Quod qualiter factum sit, vel potius inchoatum, in Actibus Apostolorum narratur. — Denique Jerusalem interpretatur visio pacis. In militanti autem Ecclesia est visio, id est contemplatio pacis pectoris et æternitatis. Verum hæc visio, imo et possessio, in triumphanti Ecclesia multo præclarius continentur. Idcirco potest et ita exponi : Ædificentur muri Jerusalem, id est, triumphans Ecclesia compleatur, ita ut viatores, te rectore, te duce, perducantur ad eam : quæ ex angelis gloriosis et electis hominibus tanquam ex muris et parietibus constat, quoniam secundum diversitatem graduum meritorum, homines prædestinati ad diversos transferuntur ordines angelorum. Nempe, ut devotissimus dixit Bernardus, ex vermiculis istis in terra repentibus instaurandi sunt muri cœlestis Jerusalem.

Tunc acceptabis sacrificium justitiæ, oblationes et holocausta; tunc imponent super altare tuum vitulos.

Hoc, juxta prætacta, primo exponitur ita : Quoniam templo facto in monte Sion, et civitate illa munita, Deus acceptavit sacrificia illa legalia in altaribus templi ex offerentium devotione, obedientia, caritate. — Ædificata vero militanti Ecclesia, cœpit Deus toto orbe terrarum acceptare sacrificium justitiæ, id est Sacramentum altaris, seu Christi oblationem (qui per viam et modum justitiæ satisfecit pro nobis, dans in mortem animam suam, et factus obediens usque ad mortem, obtulit se ipsum oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis), oblationes decimarum et primitiarum ac materialium rerum quæ in ecclesia offeruntur devote, et holocausta, id est opera virtuosa ex caritatis ardore exhibita :131132133 imo et ipsos offerentes, qui non pecora sua, sed se ipsos offerunt Deo integre ac perfecte, atque veraciter dicunt, Quoniam propter te mortificamur tota die ;134 et rursus, Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo.135 Quibus ait Apostolus :136 Exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem. Sicque instar vitulorum se offerunt Deo super altare, quod est fides seu caritas, vel Christus, super quem et in quo fundant ac ponunt suam oblationem, imitando ejus vestigia, sicut princeps Apostolorum admonuit :137 Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus. Unde ad Hebræos dicitur :138 Christus ut sanctificaret populum, extra portam passus est : exeamus ergo ad eum extra castra, improperium ejus portantes. Sed et ipsemet ait : Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam quotidie, et sequatur me.139 Istud sancti martyres præcipue impleverunt : quorum plurimi ignis incendio sunt consumpti, et omnes ex caritatis fervore obtulerunt se Creatori. Denique spiritualiter, omnis actio virtuosa ad Dei honorem exhibita, est sacrificium spirituale. Sicque obedire, est sacrificium obedientis ac obedientiæ ; Deum laudare, est sacrificium laudis ac latriæ ; similiter oratio, quæ est mysticum thymiama. Per continentiam quoque corpus dedicatur immolaturque Domino. Hinc scriptum est :140 Salutare sacrificium est attendere in mandatis et discedere ab omni iniquitate ; atque ad Hebræos, Per Christum offeramus hostiam laudis Deo semper, id est fructum labiorum nostrorum confitentium nomini ejus.141 De quibus et in Osee tangitur : Reddemus vitulos labiorum nostrorum ;142 et in Psalmo, Immola Deo sacrificium laudis.143 — Postremo, in triumphanti Ecclesia, spiritualia ista incensa seu holocausta, sacrificia laudis atque justitiæ, immolatio caritatis, excellentissime atque plenissime offeruntur Altissimo, in quem omnes Beati ardentissime transformantur, nec aliquid sui reservant sibi.

Ecce hunc præclarissimum ac devotissimum psalmum, cum præclara devotione et devotissima attentione juxta præhabita monita proferamus.

Footnotes

  1. Ps. l. 3 ↩

  2. 1 Petr. ii, 15. ↩

  3. Rom. xii, 14. ↩

  4. Matth. xii, 34. ↩

  5. Hebr. iv, 16. ↩

  6. Ps. lxxxviii, 2. ↩

  7. Ps. cv, 2 ↩

  8. Ps. lxx, 15, 16. ↩

  9. Is. XLIV, 22. ↩

  10. Is. XLIII, 25 ↩

  11. Mich. VII, 19. ↩

  12. Eccli. XXXVI, 1. ↩

  13. Jer. IV, 14. ↩

  14. Ephes. V, 14. ↩

  15. Ps. X, 6. ↩

  16. Tob. XII, 10. ↩

  17. Prov. I, 22. ↩

  18. Sap. I, 16. ↩

  19. Osee IX, 1. ↩

  20. Jer. III, 2. ↩

  21. Luc. XIV, 11; XVIII, 14. ↩

  22. Prov. XXIX, 23. ↩

  23. Eccl. XXXV, 21. ↩

  24. Matth. VII, 12. ↩

  25. Tob. IV, 16. ↩

  26. Sap. VI, 7, 9. ↩

  27. II Reg. XI. ↩

  28. Ps. XLIX, 21. ↩

  29. Matth. xxiii, 34,35. ↩

  30. II Reg. xii, 9-11. ↩

  31. Sap. xi, 17. ↩

  32. Rom. iii, 4. ↩

  33. II Reg. xii, 13. ↩

  34. I Cor. vii, 3. ↩

  35. Hebr. xiii, 4. ↩

  36. Sap. xiv, 9. ↩

  37. Osee ix, 15. ↩

  38. Job xxxii, 8. ↩

  39. Ps. xciii, 12. ↩

  40. Is. xxviii, 9. ↩

  41. Job xxviii, 13. ↩

  42. Prov. xxi, 17; xx, 1. ↩

  43. Act. ii, 1 et seq. ↩

  44. Cant. IV, 4. ↩

  45. 1 Cor. II, 12. ↩

  46. Lev. XIV, 4, 6. ↩

  47. Ezech. XXXVI, 25. ↩

  48. Eccl. XV, 3. ↩

  49. Is. XXVI, 19. ↩

  50. Joann. IV, 13, 14. ↩

  51. Apoc. XXII, 17. ↩

  52. In Ps. XXXI, 6. ↩

  53. Apoc. I, 5. ↩

  54. Is. I, 18. ↩

  55. Rom. X, 17. ↩

  56. Eccle. XI, 7. ↩

  57. Tob. V, 12. ↩

  58. Rom. v, 20. ↩

  59. Zach. 1, 13. ↩

  60. Ps. cxxi, 1. ↩

  61. Ps. LXXXIV, 9. ↩

  62. Judith xvi, 24. ↩

  63. Ps. xxvii, 7. ↩

  64. Eccli. xiii, 31. ↩

  65. In Ps. vi, 3. ↩

  66. Ps. CXXVI, 1. ↩

  67. Matth. V, 8. ↩

  68. Prov. XXII, 11. ↩

  69. Lev. XI, 44; XIX, 2, etc. ↩

  70. Deut. XVIII, 13. ↩

  71. Jer. XV, 19. ↩

  72. Gen. XLIX, 18. ↩

  73. Hebr. IV, 12. ↩

  74. Luc. I, 47. ↩

  75. Ibid. 3. ↩

  76. Ps. XCVII, 2. ↩

  77. Ps. LXII, 4. ↩

  78. Luc. II, 30, 31. ↩

  79. Is. XLIX, 6. ↩

  80. Act. IV, 12. ↩

  81. 1 Joann. IV, 14. ↩

  82. Prov. III, 17. ↩

  83. Ps. IV, 18. ↩

  84. Osee XIV, 10. ↩

  85. Is. I, 15. ↩

  86. Osee IV, 2. ↩

  87. Matth. XV, 14. ↩

  88. Matth. VII, 3, 5. ↩

  89. Sap. XII, 15, 16. ↩

  90. Ps. lxx, 23. ↩

  91. Matth. X, 20. ↩

  92. Luc. XXI, 15. ↩

  93. Luc. IV, 23. ↩

  94. Ephes. VI, 19. ↩

  95. Ps. LXXX, 11. ↩

  96. Job XXIV, 12. ↩

  97. II Reg. xxiv, 17, 25. ↩

  98. Mich. vi, 6, 7. ↩

  99. Ps. xlix, 9. ↩

  100. Ps. xxxix, 7. ↩

  101. Ezech. xx, 26; ↩

  102. Jer. vi, 20. ↩

  103. Is. i, 11, 13, 14. ↩

  104. Is. lxvi, 3. ↩

  105. Malach. i, 10, 11. ↩

  106. Ps. cxviii, 139. ↩

  107. * alias ut ↩

  108. Ps. cxviii, 53. ↩

  109. Dan. III, 39. ↩

  110. Judic. II, 18. ↩

  111. Ps. I XXXVI, 3. ↩

  112. I Cor. XIII, 12. ↩

  113. Hebr. XII, 22. ↩

  114. Is. II, 2. ↩

  115. Is. XXVI, 1. ↩

  116. Tob. XIII, 8. ↩

  117. Judith VIII, 16, 20. ↩

  118. Jer. X, 21. ↩

  119. Prov. XXVIII, 12. ↩

  120. Ps. LXXXVI, 3. ↩

  121. I Reg. VII, 16; ↩

  122. II Mach. XVI, 14. ↩

  123. II Mach. IX, 11 et seq.; ↩

  124. Hebr. XII, 16, 17. ↩

  125. II Par. xvii, 7-9. ↩

  126. Ephes. ii, 20. ↩

  127. Act. iv, 11; ↩

  128. Joann. x, 16. ↩

  129. Zach. vi, 12-13. ↩

  130. Ephes. ii, 14. ↩

  131. Ephes. v, 2. ↩

  132. Philipp. ii, 8. ↩

  133. Is. liii, 12. ↩

  134. Ps. xliii, 22. ↩

  135. Ps. cxl, 2. ↩

  136. Rom. xii, 1. ↩

  137. 1Petr. ii, 21. ↩

  138. Hebr. xiii, 12. ↩

  139. Luc. ix, 23. ↩

  140. Eccl. xxxv, 2. ↩

  141. Hebr. xiii, 15. ↩

  142. Osee xiv, 3. ↩

  143. Ps. XLIX, 14. ↩

Chapter 6 of 9