Skip to the text
Ember
PT

Expositio hymni

DIRIGITUR in eo invocatio ad Deum, rerum et temporum creatorem ac moderatorem, ut abeunte jam die et nocte ingruente, nos conservet nocturno tempore mundos et castos, neque illusionibus dæmonicis patiatur nos terreri aut eludi.

Auctor Ambrosius, ut Augustinus nono libro Confessionum et alibi testatur, laudans hunc hymnum. Carmen iambicum dimetrum.

DEUS, creator omnium. De expositione versus istius dictum est super illud in primo hymno : Conditor alme siderum.

Polique rector. Polus sumitur hic pro cœlo, quamvis proprie capiatur pro axe seu cardine in quo tanquam in quodam immobili volvitur cœlum; suntque duo poli, puta arcticus ad aquilonem, et polus antarcticus versus meridiem. Porro qui cuncta creavit, ea etiam regit, et rector est omnium cœlestium orbium, juxta illud in Job : Quem constituit alium super terram, aut quem posuit super orbem quem fabricatus est ?1

Vestiens diem decoro lumine, hoc est, tempus diurnum ornans lumine pulchro a sole diffuso, prout in Jeremia habetur :

Jer. xxxi, 35. Hæc dicit Dominus, qui dat solem in lumine diei, ordinem lunæ atque stellarum in lumine noctis; noctem soporis gratia, hoc est, nocturnum tempus vestis et aptas « soporis gratia », id est dono quietis ac somni, seu somno gratiose nobis proviso divinitusque concesso. Quemadmodum enim nutrix volens infantulum obdormire, superducit ei velamen ad oculos; ita increata Sapientia superinducit oculis viatorum tenebras noctis tanquam velamen, quatenus resolvantur in somnum et eo recreentur, atque ad Dei obsequium et ad necessaria peragenda fortiores resurgant. Sicut laborantibus conceditur interdum ludo recreari honesto, pro relevamine rationis ac sensuum, capitis ac membrorum; ita et somnus eis est necessarius post occupationes et refectionem diei, ascendentibus ad caput vaporibus. Sed sicut in cibo et potu, ita in somno observandum est moderamen, sicut et Cato deprompsit : Plus vigila semper, ne somno deditus esto, nam diuturna quies vitiis alimenta mini- Pror. xx, 13. strat. Ideo ait Scriptura : Noli diligere somnum, ne te egestas opprimat.2

Deinceps tempus nocturnum ad vacandum Deo aptissimum est, exterioribus inquietudinibus jam exstinctis. Hinc ait Psalmista : Media nocte surgebam ad confitendum tibi.3 Et Isaias loquitur Deo :4 Anima mea desideravit te in nocte; Jeremias item in Threnis : Consurge, lauda in nocte, in principio vigiliarum, et effunde sicut aquam cor tuum ante conspectum Domini Dei tui.5 Væ itaque illis, præsertim in sacris Ordinibus constitutis, qui tempus illud devotioni, contemplationi et laudibus Dei tam congruum, in fœdis ac porcinis consumunt lasciviis; qui sub unius spatio noctis, toties æterna promerentur supplicia, deinde cum vili et fœtido corpore introire audent ecclesiam Dei et sacra tractare mysteria, non pensantes quod in omni actu Ordinis sui peccent mortaliter, ut ex verbis divini Dionysii, S. Thomas, Albertus, Raimundus et alii dicunt et probant concorditer.

Artus solutos ut quies reddat laboris usui : hoc est, noctem vestis et ditas dono soporis « ut quies », hoc est repausatio illa somni nocturni, « reddat », hoc est, aptos et confortatos restituat, « artus solutos », hoc est membra a somno laxata seu resoluta, « usui », id est exercitationi, « laboris », hoc est operum laboriosorum atque bonorum quæ in die occurrunt agenda, in quo implendum est, præsertim a clericis et ordinatis ac religiosis, quod ait Psalmographus :6 Septies in die laudem dixi tibi; atque quod ait apostolus Paulus ad Thessalonicenses :7 Nos qui diei sumus, sobrii simus; et item ad Romanos : Abjiciamus opera tenebrarum et induamur arma lucis, sicut in die honeste ambulemus.8

Præterea, juxta philosophiam, modus agendi sequitur modum essendi; quumque homo sit multipliciter, imo multiplicissime præ omni creatura compositus (nam anima rationalis omnium inferiorum formarum vires, perfectiones et gradus includit, et corpus humanum præ ceteris multam nimis habet distinctionem in membris et organis exterioribus et interioribus, in partibus essentialibus, officialibus, vitalibus, et aliis multis, ut Avicenna, Galenus, Joannicius et ceteri medici tradunt), hinc naturale est homini multiplices habere operationes, diversis quoque temporibus diversa et varia exercere et uti alternis. Hinc infinita sapientia Creatoris distinxit multiformiter tempora, et diversas horas exercitiis deputavit diversis, ut jam corporalia, jam spiritualia exerceat homo, nuncque illud corporale, nunc istud, et tunc illud spirituale, tunc istud : omnia utique cum discretione, quatenus rationabile sit obsequium nostrum, et omnia honeste atque secundum ordinem fiant in nobis et a nobis, quoniam quæ a Deo sunt, ordinata sunt.910

Præterea, quanto quis amplius crescit in supernaturalibus donis gratiæ gratum facientis, præsertim in caritate et dono sapientiæ, tanto plus super se ipsum ele-

II Petr. 1, 4. De Cœlest. hier. c. 1. vatur; et ut princeps docet Apostolorum Petrus, divinæ naturæ consors efficitur : quod magnus Dionysius vocat deificari. Sicque magis simplificatur in actibus suis, ita quod exercitiis spiritualibus, meditando, contemplando, fervendo, orando, psallendo, stabilius immoratur, frequentius occupatur diuturniusque insistit : per quod divinus censeri meretur, si tamen in omni sancta humilitate, patientia, mititate, obedientia, sobrietate, custodia et timore persistat et crescat usque in finem.1112 Ad quod omnis religiosus, potissimum solitarius et Cartusiensis, dare se debet, quatenus solitudo sua salutaris, non bestialis exsistat : siquidem homo solus, est aut deus aut bestia, hoc est divinus aut bestialis.

Deinceps, quoniam homo ad laborem nascitur quemadmodum avis ad volandum (nam et in spiritualibus labor est corpori, imo interdum non solum organicis viribus, sed etiam menti necessarius), hinc subditur :13 mentesque fessas allevet : hoc est, quatenus quies somni « allevet », id est, relevamine suo refocillet ac roboret, « mentes fessas », hoc est etiam superiores animæ vires, quæ ante somni quietem fatigatæ fuerunt in spiritualibus exercitiis suis : quod ex conjunctione animæ cum misero corpore accidit. Propter quod scriptum est in Sapientia : Corpus quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum (id est intellectum) multa cogitantem.14 Abbas quoque Agathon dixit : Non est labor sicut orare Deum ; supple, sine distractione. Sed et Plato, qui teste Augustino libro de Civitate Dei, ceteris gentium philosophis longe recteque prælatus est, disseruit in Phædone : Decies millena vacationum (id est contemplationum) impedimenta ex corpore nobis proveniunt. Unde ad demonstrandum horum veritatem, beatissimi atque sanctissimi viri, Joannes apostolus, Antonius quoque anachoreta, sagittariis commiserunt arcum extendere, quem extentum non jusserunt protinus relaxare. Hinc demum quod Antisiodorensis in sua asserit Summa, orationem contemplativi non habere laborem annexum, intelligi potest, quod directe et per se non sit laboriosa atque ad tempus, præsertim si fiat omnino in spiritu.

Itaque, dum a somno consurgimus, confestim incalescat mens nostra, et renovetur robore et fervore ad orandum, psallendum, ad vacandum et experiendum quam dulcis sit Dominus, quam vere magna prorsusque infinita sit multitudo dulcedinis ejus, ut sic transformemur in ipsum et molesta nobis sint omnia quæ aversiva sunt inde, colloquia vana, occupatioque externa, et omnis inordinata affectio :15 siquidem animus inordinatus sibi ipsi pœnalis et gravis est. Unde subjungitur : luctusque solvat anxios :16 hoc est, quatenus quies somni « solvat », id est, dissolvat et dissipet, « luctus anxios », hoc est fletus et mœrores deprimentes et immoderate sollicitos.17 Nam et teste apostolo Paulo ad Corinthios, tristitia sæculi mortem operatur, hoc est, tristitia sæcularis, ex damnis terrenis adversitatibusque mundanis aut persecutione aspernationeque sui exsurgens, mortem culpæ inducit, et corpori valde nocet, quemadmodum in Proverbiis Salomonis legitur : Animus gaudens ætatem floridam facit, spiritus tristis exsiccat ossa; et denuo : In mœrore animi dejicitur spiritus. Imo, Salomone testante, sicut tinea vestimento et vermis ligno, sic ista tristitia nocet cordi : quam debemus expellere, spiritualia animarum nostrarum damna deflendo, et adversa omnia pro peccatis nostris æquanimiter tolerando.

II Cor. vi, 10.

Grates peracto jam die, etc. Ordo et sensus verborum est : Canentes, hoc est, nos servi tui, o Creator, decantantes, hymnum istum ac alias tuas laudes, solvimus, hoc est, majestati tuæ offerimus, et ut tenemur, persolvimus, non tamen sufficienter et condigne, quoniam Deo nequit reddi æquivalens : solvimus, inquam, grates, hoc est gratiarum actiones pro omni misericordia quam nobis exhibuisti, et pro universis beneficiis tuis, generalibus et specialibus, corporalibus et spiritualibus, præsertim quod nobis tam dire ac sæpe peccantibus, pepercisti hucusque, die jam peracto, hoc est quasi completo et advesperascente; et etiam solvimus, id est, tibi porrigimus, preces voti, hoc est orationes pii desiderii nostri, ex quo orationes funduntur ac oriuntur, exortu, id est in exordio, noctis jam imminentis, ut adjuves reos, hoc est, quatenus nos peccatores tibi in multis obligatos multipliciterque obnoxios et iniquos adjuvare digneris, ignoscendo et contra cunctos nostræ salutis adversarios nos jugiter confortando; vel « ut adjuves reos voti », id est nos qui vota quæ tibi in Baptismo et sacri Ordinis assumptione seu monasticæ religionis professione promisimus, frequenter sumus transgressi.

Itaque, sicut hoc versu cantamus, sic in veritate conemur grati consistere quantum valemus, pro tam innumerabilibus misericordiis et beneficiis ejus naturalibus et supernaturalibus.18 Et cum Psalmista dicat unusquisque : Quid retribuam Domino pro omnibus quæ retribuit mihi?19 itemque : Benedic, anima mea, Domino, et noli oblivisci omnes retributiones ejus; illud quoque Isaiæ : Miserationum Domini recordabor, laudem Domini annuntiabo super omnibus quæ reddidit nobis, et quæ largitus est nobis secundum indulgentiam suam.20 Conformiter assiduis precibus insistamus, juxta illud Apostoli : Orationi instate, vigilantes in ea in gratiarum actione.21 Qui rursus hortatur : Sine intermissione orate, et grati estote.22 Igitur pro tot et tantis beneficiis non reddamus Creatori et Salvatori nostro irreverentias, injurias et offensas :23 quod qui egerit, æterna et acerbissima tristissimi Acherontis sortietur tormenta.

Te cordis ima concinant, id est, intima seu extrema nostri intellectus ac voluntatis, intelligentiæ apex vertexque voluntatis, memoriæ quoque tenacitas pariter laudent te, ut apprehensioni mentis jungatur mox ardor affectus et in utroque stabilitas, juxta illud Psalmistæ :24 In meditatione mea exardescet ignis. Ideo rursus ac frequenter ait Propheta : Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo. Te vox canora concrepet, hoc est, tua præconia resonet et vox oris, ut intus et foris te extollamus, quatenus non solum coram te, sed coram proximis te benedicamus, tibi ad tuum honorem et gloriam, illis ad ædificationem, ut et ipsi in ecclesia materiali tuis intersint præconiis, et orationibus vacant ac laudibus. Hinc per Ecclesiasticum monemur : Et nunc in omni corde et ore collaudate et benedicite Dominum.25 Apostolus quoque ad Romanos :26 Unanimes (inquit) uno ore honorificetis Deum. Nam, ut fatetur Hilarius, hoc potissimum Deo debemus, quod sicut totum quod sumus et habemus ab ipso accepimus, sic totum ejus obsequiis et laudibus mancipemus.

Te diligat castus amor, id est, hoc nobis conferre digneris ut casto, spirituali, puro, infuso, non ad se reflexo te diligamus amore, utpote ob tuam bonitatem immensam, non primo et principaliter propter tua beneficia et promissa; nec solum naturali amore, nequaquam vero amore mercenario et libidinoso, ut hi qui te amant non præcipue quia bonus es in te ipso, sed quoniam bonus es eis. Tales namque plus amant se quam te, et referunt te ad se; sicque fruuntur se et te utuntur, constituentes se finem suum et te medium : quod prorsus perversum est. Idcirco de hujusmodi homine fertur in Psalmo : Confitebitur tibi quum benefeceris ei; et rursus : Si vero non fuerint saturati, et murmurabunt.27 Porro pulchra est quæstio, utrum mens creata naturali amore plus diligat Deum quam se ipsam.28 Ad quam super Sententias est responsum. Hoc est primum maximumque præceptum, quod in Deuteronomio expressum est, et Marcus plene inducit, quo jubetur :29 Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et ex tota fortitudine tua.3031

Te mens adoret sobria, id est, da nobis ut te mente sobria adoremus, id est mente ordinata, discreta, non præsumptuosa, nec ex corporis immoderantia prægravata, ut impleamus quod jussit Salvator : Attendite ne graventur corda vestra in crapula vel ebrietate.32 Quod quam vitandum sit nobis, constat ex eo quod in Regula asserit S. Benedictus : Nihil sic indecet monachum ut indigeries.

Ut quum profunda clauserit diem caligo noctium, fides tenebras nesciat, et nox fide reluceat : id est, quatenus « fides » nostra « nesciat », id est, nequaquam admittat, sed prorsus repellat, « tenebras » infidelitatis, ignorantiæ, erroris ac vitiorum ; « et nox fide reluceat », id est, fideles in nocte splendeant fidei claritate et fide formata : fides namque est prima illuminatio mentis, lux, lucerna et oculus rationis, qua in nocte munimur, nec formidamus, certi de præsentia Dei et angelorum sanctorum.

Dormire mentem ne sinas, id est, mentes nostras nequaquam permittas somno peccati obrui acediave torpere, prout oravit vir sanctus : Illumina oculos meos ne unquam obdormiam in mortem.33 Verum, quoniam cognitio intellectualis a sensuali notitia inchoatur communiterque dependet, hinc exterioribus sensibus ab actibus suis per somnum suspensis et impeditis, ratio quoque ligatur, nec actum suum exercere potest perfecte, nisi desuper illustretur : sicque ratio fertur « dormire », hoc est ab actu suo cessare. Petimus ergo ne penitus dormiat, in tantum ut nec a superioribus causis illuminetur. Solent namque interdum a Deo per angelos multa et magna in somno revelari secreta, quemadmodum in Evangelio legitur angelus S. Joseph sæpe in somno apparuisse et aliqua commisisse. In Numeris Dominus ait ad Aaron et Mariam :34 Si fuerit inter vos Propheta, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad eum.35 Sic et in Job scriptum est : Per somnium in visione nocturna aperit Deus aures virorum, et instruit eos disciplina.36 Imo in somno, cessantibus exteriorum sensuum inquietudinibus, homo interdum capacior est influentiarum et revelationum cœlestium. Quandoque etiam somnus tenuior est, ita quod mens orat, psallit ac subtiles considerationes habet in somno, et super actus suos reflectitur postmodumque meminit eorumdem. Dormire culpa noverit, id est, totaliter cesset, nec ex præterita culparum ac specierum rememoratione illudamur in somno. Cessante vero dominio rationis in somno, homo non peccat in eo, quum non sit in ejus potestate illusionem illam evitare, quamvis aliquando causam ejus vitare potuerit, prout Thomas, Albertus, Petrus, Richardus et alii multi doctores super quartum Sententiarum conscribunt. A qua tamen petimus præservari, quoniam indispositum efficit hominem et minus aptum ad elevationem, et fœda est ipsa pollutio atque a celebratione impedit et elongat.

Castos fides refrigeret : hoc est, ipsi continentes actu fidei suæ recreentur, considerando salubria, et a fervore sensualitatis, qui solet in nocte accidere, infrigidentur ex speculatione et timore novissimorum suorum, ex compunctione quoque et ex compassione dominicæ passionis ab æstu concupiscentiæ retrahantur. Somni vaporem temperet : id est, considerationes istæ procedentes ex fide, subtilient atque moderentur « vaporem », hoc est exhalationes et fumum ascendentem ad cerebrum causantemque somnum, replendo meatus per quos vis sensitiva a sensu communi derivatur ad sensus exteriores. Nempe per has fidei considerationes remittuntur inferiorum virium actiones, sicque somnus minus grossus et diuturnus efficitur, et minus ligat ac impedit rationem.

Exuta sensu lubrico, te cordis alta somnient : id est, superiores animæ vires, vel potius ipsarum virium supremitates et habitus digniores, apex rationis, sapientiæ donum, signaculum intellectus, « exuta », id est depurata et abstracta, « sensu lubrico », id est a sensatione lasciva seu turpi imaginatione et fœda inclinatione et inflammatione sensitivi appetitus (quæ sæpe contingunt in somno, in quo, ligato jam rationis judicio, utitur homo speciebus seu similitudinibus et phantasmatibus rerum pro rebus ipsis et tanquam rebus quas repræsentant, sicque illuditur) : sic ergo « cordis alta » a carnalitate exuta « te somnient », id est, pro somnio te contemplentur et apprehendant divina, ex irradiatione superna, aut etiam fortitudine et assuefactione perfectorum habituum, donorum et virtutum, quæ quanto plus in vigilia exercentur et actuantur atque in se intensiores perfectioresque fiunt, eo facilius, sæpius ac fortius erigunt et actuant mentem in Deum tempore somni, prout de his prolixe scribit Albertus in libro de Homine. Ne hostis invidi dolo, id est ne ex deceptione dæmonum invidissimorum, pavor quietos suscitet, id est, perterritio machinatione illorum incussa suscitet a necessario somno. Dæmones quippe variis modis possunt in somno decipere, inquietare, turbare, inducendo imaginationes terrificas, atque simulacra ostendendo terrentia : ideo tunc valde indigemus custodia ac defensione angelica et ope divina. Ideo cum ingenti affectu et grandi devotione hæc decantemus ac deprecemur.

Christum rogemus et Patrem. Christum nominat ante Patrem, ad confutationem et confusionem hæreticorum qui Patrem

A Filio esse absolute majorem mentiti sunt. Christi Patrisque Spiritum, id est Spiritum Sanctum ex utroque (ut supra expositum est) procedentem. Unum potens per omnia, fove precantes, Trinitas : id est, tu, « Trinitas » superaltissima, quæ es « unum » ens absolutum, una majestas, unus Deus, « potens per omnia », id est in universis omnipotens, « fove precantes », id est, custodi, refocilla, enutri nos te invocantes ac adorantes. Amen, id est, sic fiat et vere sit ita.

Præterea, ex primo versiculo hujus hymni discamus et contemplemur, timeamus ac veneremur omnipotentiam Dei in rerum creatione, sapientiam ejus in earum dispositione, bonitatem et benevolentiam in earumdem ad nostram utilitatem ordinatione relucentem. Omnia namque per suam omnipotentiam ex nihilo condidit, cœlum et cuncta gubernat, diem lumine vestit, noctem caligine operit, et tempora ipsa per vices distinguit, prout nostræ congruit necessitati atque utilitati. Unde in Deuteronomio Moyses est locutus : Ne oculis elevatis ad cœlum, videas solem et lunam et omnia astra, et errore deceptus, colas et adores ea, quæ Dominus Deus tuus creavit in ministerium cunctis gentibus.37 Cum metu ergo et reverentia hæc decantemus, et omnipotentis Dei accendamur amore, qui tot et tanta nobis exhibuit bona et exhibere non desinit.

AD NOCTURNUM HYMNUS

  1. Æterne rerum Conditor, Noctem diemque qui regis, Et temporum das tempora, Ut alleves fastidium.

  2. Præco diei jam sonat, Noctis profundæ pervigil, Nocturna lux viantibus nocte noctem segregans.

  3. Hoc excitatus, Lucifer Solvit polum caligine; Hoc omnis errorum chorus Viam nocendi deserit.

  4. Hoc nauta vires colligit, Pontique mitescunt freta; Hoc, ipsa Petra Ecclesiæ, Canente, culpam diluit.

  5. Surgamus ergo strenue : Gallus jacentes excitat, Et somnolentos increpat, Gallus negantes arguit.

  6. Gallo canente, spes redit, Ægris salus refunditur, Mucro latronis conditur, Lapsis fides revertitur.

  7. Jesu, labentes respice, Et nos videndo corrige :

Si respicis, lapsus cadunt, Fletuque culpa solvitur.

  1. Tu, lux, refulge sensibus, Mentisque somnum discute ; Te nostra vox primum sonet Et vota solvamus tibi.

  2. Deo Patri sit gloria, Ejusque soli Filio, Cum Spiritu Paracleto, Et nunc et in perpetuum. Amen.

Footnotes

  1. Job xxv. ↩

  2. Prov. xx, 13. ↩

  3. Ps. cxviii, 62. ↩

  4. Is. xxvi, 9. ↩

  5. Thren. ii, 19. ↩

  6. Ps. cxviii, 164. ↩

  7. I Thess. v, 8. ↩

  8. Rom. xiii, 12, 13. ↩

  9. I Cor. xiv, 40. ↩

  10. I Cor. xii, 1. ↩

  11. Ps. xxx, 20. ↩

  12. Ps. xxxi, 9; ↩

  13. Job v, 7. ↩

  14. Sap. ix, 15. ↩

  15. Pror. xvii, 22. ↩

  16. Job xv, 13. ↩

  17. Sap. xxv, 20. ↩

  18. Ps. cxv, 12. ↩

  19. Ps. cii, 2. ↩

  20. Is. LXIII, 7. ↩

  21. Coloss. iv, 2. ↩

  22. 1 Thess. v, 17; ↩

  23. Coloss. iii, 15. ↩

  24. Ps. xxxviii, 4. ↩

  25. Eccli. xxxix, 41. ↩

  26. Rom. xv, 6. ↩

  27. Ps. XLVIII, 19. ↩

  28. Ps. LVIII, 16. ↩

  29. Cf. t. XXI, p. 272 D' et s. ↩

  30. Marc. xii, 30. ↩

  31. Deut. vi, 5 ; ↩

  32. Luc. xxi, 34. ↩

  33. Ps. xii, 4. ↩

  34. Matth. 1, 20; 11, 13, 19, 20. ↩

  35. Num. xii, 6. ↩

  36. Job xxxiii, 15, 16. ↩

  37. Deut. IV, 19. ↩

Chapter 25 of 32