Expositio hymni
HYMNUS iste officio Primæ peculiariter est addictus, quo exhortamur ut exorto jam die, rogemus Deum ut nos per totius diei curriculum a vitiis custodiat, detque ipsum in laude sua perficere.
Auctor Ambrosius. Carmen iambicum dimetrum.
SCRIBIT in Hexaemeron suo beatus pater Ambrosius : Venit in mentem memoria avium, quæ dum eunt cubitum, quasi peracto hilariter die, aerem cantu solent mulcere : quod et solenniter repetunt surgente occidenteque die, ita ut decursi vel orituri nocturni juxta ac diurni temporis laudes suo referant Creatori. Magnum igitur incentivum excitandæ devotionis nobis est hoc. Quis etenim hominis sensum gerens, non erubescat sine psalmodiæ decantatione inchoare diem ac claudere, quum et minutissimæ aves solenni devotione dulcique carmine ortus dierum ac noctium prosequantur? — Hoc tango, ut hymnum istum ad Primam devotius concinamus.
Jam lucis orto sidere, hoc est, sole nunc exsurgente, qui antonomastice nominatur planeta et sidus « lucis », quum et præclarissime luceat et lucem influat aliis, imo et ceteris planetis ac stellis, ut aliqui opinantur, Deum precemur supplices, id est humiliter ac intente, ut in diurnis actibus, hoc est in cunctis hujus diei operibus et momentis, nos servet, id est, præservet, tueatur, custodiat, a nocentibus, hoc est ab adversariis nostræ salutis omnique acie vitiorum, quæ directe et formaliter maxime nocent, spiritualiter perimunt, æterna hominem privant beatitudine ac infernalis calamitatis infelicissimum statuunt servum, hostem Dei constituunt ac dæmonum faciunt servitorem. Nulla namque nocet adversitas, si nulla dominetur iniquitas. Hinc in Ecclesiastico dicitur:
A Quasi a facie colubri fuge peccata. Tobiæ quoque sanctus Raphael angelus ait : Qui faciunt iniquitatem, hostes sunt animæ suæ. Hoc est quod ait Propheta : Qui diligit iniquitatem, odit animam suam.
Linguam refrenans temperet : hoc est, ipse det nobis gratiam et virtutem refrenandi linguas nostras toto hoc die ab omni locutione illicita, præsertim a verbis pungitivis, contentiosis, iniquis. Istud enim, videlicet linguam ita reprimere, donum et opus est Dei, quemadmodum in Proverbiis fertur : Hominis est animum præparare, et Domini, gubernare linguam. Ideo Jacobus in sua fatetur Canonica : Linguam nullus hominum domare potest; inquietum malum, plena veneno mortifero. Quum ergo tam difficile necessariumque sit ad salutem compescere linguam, merito deprecatur Ecclesia primum in hoc hymno ad Primam, pro gratia refrenandi et temperandi loquelam. Nam rursus idem affirmat apostolus Jacobus : Lingua ignis est, universitas iniquitatis; lingua constituitur in membris nostris, quæ maculat totum corpus nostrum. De his in Proverbiis Salomon multa effatus est : Qui custodit (inquiens) os suum, custodit ab angustiis animam suam; qui autem inconsideratus est ad loquendum, sentiet mala. Et rursus : Vidisti aliquem velocem ad loquendum? Stultitia magis speranda est quam illius correctio. Itaque Deus linguas nostras refrenet ne litis horror insonet, hoc est, ne ex verbis illicitis, superfluis, vitiosis orientur in nobis lis seu contentio abhorrenda, et omni Christiano, præsertim religioso, vehementer vitanda : quæ et scandalizativa est aliorum, et contemptibilem facit eum qui litigat, ac variis eum implicat vitiis, juxta illud Jacobi : Ubi zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus pravum. Erubescat ergo claustralis, qui spiritualis esse tenetur, liti, contentioni, clamori va-
Eccl. xii, 2. Tob. xii, 10.
Ps. x, 6.
2
Prov. xvi, 1.
Jacob. xii, 8.
Ibid. 6.
Prov. xii, 3; xii, 23.
Ibid. xii, 20.
Jacob. xii, 16. care, advertens quod Vas ait electionis : Quum sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis et secundum hominem ambulatis ? Hinc in Ecclesiastico dicitur : Abstine te a lite, et vitabis peccata ;1 vir enim iracundus incendit litem, et vir peccator turbabit pacem. Et alibi : Honor est homini qui separat se a contentionibus. Ideo dixit Apostolus : Noli verbis contendere, ad nihil enim utile est nisi ad subversionem audientium ;2 itemque : Omnis (ait) amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor tollatur a vobis.3
Visum exteriorem fovendo contegat, id est, moderate operiat, custodiat et circa utilia atque saluberrima objecta refoveat, ut in adspectu Crucifixi armorumque ejus, et rerum ac figurarum ad compunctionem moventium, recreetur. Incustoditus etenim visus, incustoditæ mentis est signum ; atque, ut Salomon loquitur, oculi sapientis in capite ejus, oculi autem stultorum in finibus terræ.4 Certum est quod mens hinc inde inordinate adspiciens, præsertim in divinis, a devotione sit vacua nec custodiæ suæ sollicita, juxta quod scriptum est alibi :5 Præcordia fatui quasi rota carri, et quasi axis volubilis cogitatus illius ; et iterum : Cor fatui quasi vas confractum, et omnem sapientiam non retinebit. Ne vanitates hauriat, id est, per incautam circumspectionem ad dissolutiones, risus, distractiones inducat, atque vanarum cogitationum ac pravarum affectionum materias, incitamenta, occasiones, objecta importet, ne mors culpæ per fenestras corporis intrans, perimat mentem. Hinc psallimus : Averte oculos meos ne videant vanitatem.6 Potest quoque de oculis exponi mentalibus, qui refrenandi sunt, ne ex rebus creatis hauriant vanitates præfatas. Ideo in Proverbiis jubetur :7 Omni custodia custodi cor tuum ; et in Deuteronomio : Custodi temetipsum et animam tuam sollicite.8 Hinc sequitur :
Sint pura cordis intima, id est, cogitationes, appetitiones, intentiones, machinationes mentis immunes sint a peccato et ab omni perversitate et distortione. Beati enim mundi corde, quoniam ipsi Deum videbunt ;9 et qui diligit cordis munditiam, amicum habebit Regem cœlorum, immortalem, invisibilem.10 Nempe, quum similitudo sit causa et ratio complacentiæ et amoris, Deus essentialiter purus et sanctitas infinita, mentem diligit puram. Absistat et vecordia, id est mentis insania, insipientia, insensatio. Qui enim vanus et excors est, patebit contemptui. Omne autem peccatum insania est :11 quid enim insanius est quam mentem a suo Creatore avertere, a summo et incomparabili bono deflectere, et ei hæc vana, carnalia ac terrena præferre ? Quod agunt omnes qui dono sapientiæ carent, in quibus puerilitatis et insipientiæ vitium dominatur. De quibus Scriptura testatur : Stultorum infinitus est numerus.12
Carnis terat superbiam, id est, rebelles motus concupiscentiæ sensualitatis reprimat, minuat, vincat, potus cibique parcitas, id est abstinentia, jejunium et parsimonia quotidiana, ut impleamus illud
Apostoli : Castigo corpus meum et in servitutem redigo.13 Ideo scriptum est : Noli avidus esse in omni epulatione, nec te effundas super omnem escam :14 in multis enim escis erit infirmitas ; qui autem abstinens est, adjiciet ad vitam. Vitanda ergo est superfluitas in quantitate et qualitate. Nam et si victualia sint delicata et saporosa, fiunt duo contra unum, et periclitatur sobrietas. Hoc religiosis valde pensandum est, quoniam tenuitas, sobrietas, simplicitas victus et vestitus voto paupertatis indispensabiliter annexæ sunt.
Ut quum dies abscesserit, id est, finem acceperit, noctemque sors reducerit, id est, eventus rerum seu solis recessus rursus causaverit noctis caliginem, quæ quum sit privatio lucis, concomitanter subsequitur, mundi per abstinentiam, id est per devitationem sæcularium vitiorum ac odium mundialium vanitatum et voluptatum, videlicet per hoc quod omnia talia toto die vitamus, ipsi Deo omnipotenti canamus gloriam, id est, laudem et gratiarum actionem cantemus et offeramus, de hoc quod tam gratiose ab his quæ mundi sunt nos præservavit.151617 Ideo S. Joannes: Nolite (inquit) diligere mundum, neque ea quæ in mundo sunt; Paulus quoque: Nolite (ait) conformari huic sæculo.
Ecce in hoc hymno docemur qualiter tota die nos debeamus habere, exsistendo solliciti ne excedamus in verbis: quia qui multis utitur verbis, lædit animam suam, nec vir linguosus dirigetur in terra. Hinc loquacitas stultitiæ signum est, juxta illud: Stultus verba multiplicat. Et scriptum est: Utinam taceretis, ut putaremini sapientes; itemque: Totum spiritum suum profert stultus, sapiens autem differt et reservat in posterum. Visum quoque et ceteros sensus exteriores custodiamus ab omni excessu circa sua objecta, quemadmodum scriptum est: Sepi aures tuas spinis, et noli audire linguam nequam; linguam scilicet detrahentem, susurrantem, discordias seminantem: hæc quippe sunt prorsus diabolica vitia. Ideo a detrahente, discordias seminante, quasi a serpente mox fuge, ad minus per mentis dissensum et mœsti vultus ostensionem; nec communices tam infructuosis fabulis tenebrarum, magis autem redargue. Etenim per tristitiam vultus corrigitur animus delinquentis; et sicut ventus Aquilo dissipat pluvias, sic facies tristis linguam detrahentem.
Denique ubi major peccandi occasio, ibi diligentior adsit custodia. Hinc in colloquio ponamus ori nostro custodiam, et ibi sit omnis frater velox ad audiendum verbum salutis, tardus vero ad loquendum, memor verbi Jacobi, fratris Domini: Si quis putat se religiosum esse, non refrenans linguam suam, sed seducens cor suum (per loquacitatem atque silentii fractionem, aut per stultam sui ipsius reputationem), hujus vana est religio. Insuper cordis puritati, quæ omnium exercitiorum est finis, efficaciter studeamus, atque sobrietati: quoniam optimum est gratia stabiliri cor, non escis, quum dicat Salvator: Væ vobis qui saturati estis.
AD TERTIAM HYMNUS
Nunc Sancte nobis Spiritus, Unum Patri cum Filio, Dignare promptus ingeri, Nostro refusus pectori.
Os, lingua, mens, sensus, vigor Confessionem personent;
Flammescat igne caritas, Accendat ardor proximos.
- Præsta, Pater piissime, Patrique compar Unice, Cum Spiritu Paracleto Regnans per omne sæculum. Amen.
Footnotes
Chapter 28 of 32