Articulus 14

EXPOSITIO PROSÆ HUJUS TERTIÆ.

IN hac prosa tertia primi hujus voluminis, describit Boetius qualiter inter Philosophiam et ipsum collocutio est incepta, et consolatio sibi adhibita, dicens:

Haud aliter tristitiæ nebulis dissolutis hausi cœlum: id est, ego Boetius « hausi cœlum », id est, cœlestem orbem inspexi, et habitantem in cœlo omnibus præsidentem consideravi, ac superiorum notitiam inde traxi, sicut ex puteo hauritur et trahitur aqua (contra quod in libro scriptum est Danielis de iniquis, Everterunt sensum suum ut non adspicerent cœlum), « nebulis »¹ ignorantiæ, mœroris, erroris, « dissolutis », id est fugatis ex irradiatione luminis philosophicæ veritatis, quemadmodum nebulæ aeris effugantur ex diffusione et receptione luminis solis, « haud aliter », id est non alio modo. Nam sicut oportet secundum ordinem generationis primo declinare a vitiis, et deinde actum exercere virtutis (juxta illud Psalmi, Declina a malo, et fac bonum);² sic oportet primo ab errore et falsitate recedere, sicque veritatem agnoscere. Et mentem recepi, id est, usum seu actum intellectus assumpsi, ad cognoscendam faciem, id est præsentiam seu doctrinam, imo personam, medicantis, id est Philosophiæ spiritualiter me curantis et mihi in persona medicæ apparentis.

Itaque, ubi in eam deduxi oculos intuitumque defixi, id est, mox ut oculos cordis ad intuendum Philosophiam direxi, et mentis intuitum stabiliter ac intente conversum tenui in eamdem ad discernendum certo ac distincte quæ esset, respicio nutricem meam Philosophiam, id est, inspicere et videre me adverto ac certe scio Philosophiam, in cujus laribus ab adolescentia observatus fueram, hoc est, in cujus Philosophiæ scholis seu domibus custoditus fui a magistris et pædagogis ab adolescentia: quæ ætas ad studendum et proficiendum est apta, quia tunc viget natura, et mens nondum assuefacta est aut infecta versutiis, erroribus, trufis. Hinc secundum Philosophum in Ethicis, non modicum refert sic aut sic assuefieri a juventute. Propter quod communiter dicitur: Quod nova testa capit, inveterata sapit. Salomon quoque testatur: Proverbium est, Adolescens juxta viam suam, etiam quum senuerit, non recedet ab ea.³ Organa etiam sensuum interiorum in adolescentia sunt satis humida adhuc ad suscipiendum faciliter similitudines rerum, et competenter siccata ad retinendum. Hinc Ecclesiasticus dixit: Fili, a juventute excipe doctrinam, et usque ad canos invenies sapientiam. Hinc Seneca in suis fatur Proverbiis: Facile est teneros adhuc animos componere ad virtutes; et in epistola: Id sapit quisque quod didicit.

Consequenter Boetius dignitatem Philosophiæ considerans, de ejus dignatione circa se admiratur, dicens:

O tu, Philosophia, magistra omnium virtutum, delapsa, id est descendens atque demissa, cardine supremo*, id est a summo ostio. Omnis namque veritas atque scientia fontaliter ac principaliter a prima causa profluxit. Unde in libro de Causis habetur: Causa prima est creans scientias. Et in libro Job habetur: Deus dedit carmina in nocte, qui docet nos super jumenta terræ, et super volucres cœli erudit nos.⁴ Nam et naturale lumen mentis humanæ, quo scientiæ naturales inventæ sunt, participatio quædam est et effectus luminis increati, juxta illud Psalmistæ:⁵ Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine. Quod autem est causa causæ, est causa causati.⁶ Atque ut dictum est supra, philosophia vera ac nulli errori permixta primo parenti desuper fuit infusa, et ita descendit a « cardine supremo », id est a primo principio, Deo altissimo, qui in cœlo supremo specialiter habitare ac esse asseritur. Quid, id est cur et ad quid, venisti in has solitudines exsilii nostri, id est in angulos istos carceris et captivitatis quibus detineor? quasi dicat: Admiranda est ista dilectio, humilitas ac dignatio tua, quæ innocens et justa esse cognosceris.*

Denique philosophia est virtutum magistra, quoniam ethica seu moralis scientia, quæ philosophiæ pars est, docet vitia evitare, virtutes acquirere, et qualiter acquirantur: ad quod etiam confert præcipue discretio, quæ est actus prudentiæ. Unde secundo Ethicorum docet Philosophus, quod ex actibus bonis ex genere sæpe reiteratis virtus generetur. Plato quoque in Phædone sublimiter docet qualiter carnalia sint spernenda, et spiritualiter conversandum. Hinc Seneca in libro de Copia verborum disseruit: Scio neminem vivere posse beate sine studio sapientiæ, id est philosophiæ: hæc animum format et fabricat, vitam disponit, actiones regit, agenda et omittenda demonstrat; hæc tueri nos debet; hæc te docebit ut Deum sequaris. Hæc quidam dixisse allegant Senecam in epistola ad Lucilium; sed non ibi, imo in libro nunc dicto reperi ea.

An idcirco venisti huc ut tu quoque agiteris, id est, multipliciter ac frequenter accuseris ac movearis, mecum tanquam rea falsis criminationibus, id est accusationibus injustis? Loquitur autem Boetius de philosophia juxta præinductam metaphoram, quasi de honestissima domicella. Et ipsa in veritate est qualitas et accidens intellectus; et in intellectu Boetii manens, simul cum illo devenit ad loca in quibus suum subjectum. Recte demum ait Boetius ad Philosophiam: « An ut tu quoque mecum » tanquam « falsis criminationibus agiteris rea »? At quia qui peccat non solum dehonestat se ipsum, sed et religioni et legi ac fidei, quarum professor est, contradicit; ideo sæculares videntes inexemplariter atque carnaliter vivere sacerdotes aut religiosos, interdum etiam sacerdotium ipsum contemnunt religionique detrahunt.

Consequenter prætactæ admirationi seu quæstioni Boetii Philosophia respondet, et ipsum dulciter consolatur, commemorando aliquas rationes cur injustum ac indecens esset quod ipsum relinqueret.

Prima est, quia ipsa est mater et nutrix Boetii. Hinc sequitur: An (illa inquit) te, o alumne, desererem? id est: « illa », utpote Philosophia, « inquit », id est, mihi respondit: « An te desererem », id est, utrum hoc condecens esset quod ego relinquerem te, « o alumne », id est o fili atque discipule a me spiritualiter enutrite omni scientia ac virtute? Nec, id est et non, partirer, id est dividerem, sarcinam, id est onus adversitatis, quam sustulisti, id est, sustinuisti ac pertulisti, invidia nominis mei, id est, ex invidia tyranni qui tibi adversitates has intulit ex rancore quem contra te concepit, eo quod veram philosophiam secutus es, quærendo ac tuendo pro posse rempublicam, veritati et æquitati firmiter adhærendo, sicut te docui.⁷ Et hoc dico, labore communicato tecum, id est labore isto quo fatigaris facto communi mihi et tibi, ita quod ego tecum laborem et partem sarcinæ tuæ portem, prout amicitia vera requirit: imo et ipsa justitia, quia qui scit alium propter se pati, debet illum fovere, juvare, consolari sicut se ipsum, vicem quoque et remunerationem illi rependere prout decet et valet. Hæc est amicitia atque societas virtuosorum, quorum unus alium nequaquam in adversis relinquit. Propter quod libro de Officiis Tullius loquitur: Nulla amicitiarum, nulla societatum præstantior ac firmior, quam dum boni virtutum moribus similes, familiaritate conjuncti sunt. Nihil enim amabilius, nihil copulatius quam morum similitudo bonorum in quibus eadem studia et eædem sunt voluntates: in his alter altero delectatur ut se ipso, et contristatur eidem, portans onus cum illo.

Deinde ponitur ratio secunda ad idem. Atqui Philosophiæ fas non erat, id est, non competebat neque licebat Philosophiæ, incomitatum relinquere iter innocentis, id est, viam tuam, qui innocens es quantum ad hoc quod hanc persecutionem non meruisti, deserere sine associatione mei tecum: hoc est, non decuit ut tecum non irem et tibi non adessem in isto itinere ad istud exsilium, quoniam innocenti potissime pium et rationabile est condolere, adstare, adesse. Hoc modo innocentes dicuntur omnes virtuosi qui propter justitiam patiuntur persecutionem. Quos in suis afflictionibus sapientia non relinquit, sicut ait in Psalmo: Cum ipso sum in tribulatione; et rursus: In via hac qua gradieris firmabo super te oculos meos.

Subditur ad idem tertia ratio. Meam scilicet criminationem vererer, et quasi no-

Matth. v, 10.

Ps. xc, 15.

Ps. xxxi, 8. vum aliquid acciderit, perhorrescerem? id est: si te innocentem relinquerem, scias hoc, quod falsam mei accusationem et diffamationem inordinate timerem, et vehementer expavescerem eam tanquam insolitum aliquid, quum tamen ab antiquis temporibus passa sim talia in professoribus meis bonis philosophis, qui ab iniquis multa perpessi sunt.

Denique fortitudo est virtus moralis inter passionem timoris atque audaciam medium servans, ita quod timorem refrenat ac moderatur, ne quis timeat ubi et in quibus timendum non est, imo amore justitiæ et pro salute æquanimiter patiatur criminationes, detractiones, rapinam, vulnera, mortem. Ideo Salomon in Proverbiis ait: Justus quasi leo confidens absque terrore erit. Et rursus Sapientia ait ibidem: Qui me audierit, absque terrore quiescet. Vile namque et miserum est, passioni timoris succumbere et undique inordinate pavere, quum hoc mentis securitatem, alacritatem libertatemque impediat, quæ multum sunt appetendæ, quum Salomon protestetur: Secura mens quasi juge convivium. Ideo Seneca loquitur: O quam miserum est metuendo fieri senem! Hinc quoque Pythagoras docuit non esse timendum propter incerta quæ possunt provenire adversa: alioqui nunquam esset pax cordi.

JOANNES. — Circa hæc mihi dubia oriuntur. Primo, de eo quod dictum est, philosophiam esse omnium virtutum magistram. Non enim supernaturalium virtutum est magistra: imo potius fidem christianam impugnat et expugnare conatur, ut constat ex libris et scriptis Peripateticorum (Avicennæ, Algazelis, Averrois, Alexandri, Alkindi), Platonicorum quoque (Porphyrii, Apuleii), ac aliorum, quæ contra fidem ediderunt catholicam. Et tu nosti quemadmodum in Actibus Apostolorum legatur, quod S. Paulo apostolo primo prædicante Athenis Evangelium Christi, quidam Stoici atque Epicurei dixerunt philosophi: Quid vult seminiverbius iste?

Prov. xxviii, 1.

Ibid. 1, 33.

Ibid. xv, 15.

Act. xvii, 18.

Novorum dæmoniorum videtur annuntiator exsistere.

Secundo, de eo quod dictum est, philosophiam a summo cardine esse delapsam. Hoc enim videtur theologiæ proprium esse, de qua sanctus apostolus Jacobus protestatur : Desursum est sapientia.⁸ Nam hæc per revelationem habetur ; et de philosophia apparet dictum illud Apostoli : Stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi.⁹

Tertio, de hoc quod Philosophia asserit se non vereri falsam sui criminationem : quod (ni fallor) est contra illud in Ecclesiastico scriptum : Curam habe de bono nomine.¹⁰ Unde est illud Augustini : Qui negligit famam, crudelis est. Et exemplares esse tenemur : ad quod bona fama requiritur. Nam et Seneca in suis fatetur Proverbiis : Bona fama hominum tutior est pecunia ; itemque : Bona fama in tenebris proprium habet splendorem.

DIONYSIUS. — Ad primum horum respondeo, quod philosophia naturalium et acquisitarum virtutum perhibetur magistra, theologia vero supernaturalium infusarum. Rursus, sicut ex philosophia sumuntur instantiæ contra fidem, ita et persuasiones pro fide, ut ex libris theologorum ostenditur : quarum neutræ demonstrativæ consistunt.

Ad secundum respondeo, quod quamvis theologiæ eminentius competat desuper descendisse quam philosophiæ (propter quod super Joannem asserit Augustinus, Cœlum tonat, ranæ taceant), nihilo minus philosophia quoque a summo universorum principio profluxit, a quo et naturale lumen effluxit, sicut expositum est.¹¹ Unde in Ecclesiastico habetur : Omnis sapientia a Domino Deo est. Sicque affirmat Ambrosius : Omnis cognitio veritatis a Spiritu Sancto est. Imo et Paulus apostolus ad Romanos primo, de philosophis loquens : Deus (inquit) illis revelavit.¹²

Ad tertium respondetur, quod homo quantum in se est, ex consideratione suarum culparum et ob alias causas debet velle contemni; tamen in quantum est membrum Ecclesiæ, positus in eadem ut proximis exempla præstet virtutum, debet satagere ut bonæ sit famæ ad Dei honorem, nec quempiam scandalizet, imo impleat quod jubet Salvator : Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in cœlis est.¹³ Si autem quis mendaciter accusetur et diffametur, in tantum ut inde scandalum oriatur, potest se expurgare, nec tamen sic falsas criminationes horrere ut bona omittat vel mala committat.

JOANNES. — Satisfecisti quæsitis, expositionem prosequere.

Recte dixi non me horrescere « falsam criminationem quasi aliquid novum ». Censes enim, id est, tu ita loqueris ac si judicares, sapientiam philosophicam esse lacessitam periculis, id est molestatam adversis, nunc primum, id est jam primo, non antea, apud improbos mores, id est ab immorigeratis improbisque hominibus, qui contempserunt philosophos tanquam supervacue occupatos. Quasi dicat : Noli sic judicare nec ita sentire.

Nonne apud veteres quoque, ante nostri Platonis ætatem (id est, utique antequam natus est Plato, magister præcipuus) certavimus, id est, disputando, docendo, patientiamque servando et juste resistendo commisimus, sæpe magnum certamen cum temeritate stultitiæ, id est contra insipientiam hominum fatuorum carnalia et terrena præferentium studio sapientiæ ac virtutum?¹⁴ Eodemque superstite præceptor ejus Socrates injustæ victoriam mortis me adstante promeruit ? Id est : nonne ipso Platone adhuc vivente in corpore, « Socrates » magister Platonis « promeruit » sua virtuositate « victoriam mortis injustæ », id est triumphum mortis sibi injuste illatæ? Quam virtuose patienterque sustinens, vicit atque prævaluit : quoniam maluit laudabiliter mori quam vituperabiliter vivere; atque mortem corporalem sic tolerando, vitam consecutus est meliorem, puta beatam, saltem secundum philosophorum opinionem. Unde et tertio Ethicorum Aristoteles fassus est: Melius est mori quam agere contra virtutem et veritatem. Primo quoque Ethicorum testatus est: In infortuniis virtus refulget. Ex quibus probatur, quod etiam naturalis ratio dictat philosophiaque docet unumquemque potius debere mortem eligere quam impie agere. Propter quod Seneca in suis deprompsit Proverbiis: Tolerabilior est qui mori quam qui male vivere jubet.

Deinde ostenditur qualiter discipuli Socratis post mortem ipsius inter se diversificati sunt, doctrinam Socratis diversimode interpretando et exponendo.

Cujus, videlicet Socratis, hereditatem, id est opulentam doctrinam, mortis suæ testimonio tanquam firmissimo testamento confirmatam, quum deinceps, hoc est post obitum ejus, Epicureum vulgus ac Stoicum, id est Epicurei Stoicique philosophi, instar vulgarium multi, aut etiam in multis errantes, ceterique pro sua quisque parte raptum ire molirentur, id est, conarentur ire ad rapiendum et capiendum aliquid ex Socratis documentis, unusquisque « pro sua parte », id est pro sua opinione, ad confirmandum eam ex eloquiis Socratis, qui libros non edidit, sed vivæ vocis oraculo suos instruxit, meque reclamantem renitentemque velut in partem prædæ traherent, id est, tam Epicurei quam Stoici allegarent me pro suarum confirmatione opinionum, et tanquam spolium quoddam me sibi attraherent violenter, hoc est erronee et extorte, verba Socratis ac veræ philosophiæ intelligendo sinistre, « me », inquam, « reclamantem », id est, eis contradicentem, et « renitentem » falsis eorum doctrinis per auctoritates et rationes idoneas; vestem quam jam meis manibus texueram, id est philosophicorum documentorum congeriem et connexionem ac seriem a me compilatam, prout supra in elucidatione prosæ primæ istud diffusius fuit expositum, disciderunt, id est, diversimode sciderunt ac diruperunt, in varios corruendo errores, abreptisque ab ea panniculis, id est quibusdam particularibus scientiis aut sententiis, totam me sibi cessisse credentes, abiere, id est, a veris meis dogmatibus recesserunt, putantes singuli quod me totam et integram obtinuissent:¹⁵ quoniam quælibet secta illorum putavit se solam apprehendisse veræ philosophiæ doctrinas.

In quibus philosophis quoniam quædam vestigia nostri habitus videbantur, id est, aliqua signa et similitudines quædam nostræ doctrinæ ac conversationis videbantur in ipsis, quoniam aliquid veritatis et virtutis continebatur et fuit in eis, imprudentia hominum, id est homines imprudentes, carnales, feroces, rata, id est in suis perversitatibus male firma; vel potius « rata », id est opinata seu firmiter reputans illos philosophos, esse meos familiares, id est veros meos discipulos, pervertit, id est, peremit aut decepit, nonnullos eorum, errore profanæ multitudinis, id est credulitate seu falsa persuasione imperitorum et superstitiosorum vulgarium. Quum enim similitudo sit causa seu ratio unionis, complacentiæ et amoris, dissimilitudo vero, divisionis, displicentiæ ac rancoris, ut Proclus tangit Platonicus, et ante eum Empedocles, atque post eos Anselmus; impii illi vulgares, indocti, feroces, videntes vitam et doctrinam philosophorum suæ conversationi et traditioni prorsus esse contrarias, oderunt, detestati sunt ac persecuti non solum veros ac meliores philosophos, sed etiam illos qui aliquid similitudinis habuerunt cum ipsis.

Quod si nec Anaxagoræ fugam, nec Socratis venenum, nec Zenonis tormenta novisti, id est, si non agnovisti qualiter Anaxagoras philosophus ab Athenis fugatus est, nec qualiter Socrates bibendo venenum exspiravit, nec quomodo Zeno philosophus fuit suspensus, quoniam hæc gesta sunt peregrina, id est a memoriis hominum aliena, utpote diu elapsa; vel « peregrina », id est in terris remotis (puta in Græcia) perpetrata; at Canios, at Se- necas, at Soranos, quorum nec pervetusta nec incelebris memoria est, scire potuisti: id est, tamen et utique cognoscere potuisti Canios et Senecas atque Soranos, hoc est dicta et gesta ac persecutiones istorum, qui fuerunt Italici seu Romani (intelligendo per « Canios » virum studiosum nomine Canium ac ejus discipulos, et per « Senecas » ipsum Senecam Neronis magistrum discipulosque ipsius, per « Soranos » quoque ipsum Soranum philosophum ac ejus auditores ac imitatores), « quorum memoria », id est recordatio de eisdem, « nec est pervetusta », id est de rebus multum diu præteritis, « nec incelebris », imo celebris est et famosa. Quos nihil aliud in cladem, id est in persecutionem ac mortem, detraxit, id est, pertraxit et induxit, nisi quod nostris moribus instituti, id est laudabilibus moribus atque virtutibus quos docemus instructi et exercitati, studiis improborum dissimillimi videbantur, id est, valde dissimiles erant et apparebant conatibus ac moribus hominum inhonestorum.

De horum expositione historica et completa restant multa dicenda; sed textum primo percurram.

Itaque nihil est quod admireris, id est, si prætacta et consimilia gesta rite perpendas, non habes causam mirandi tam vehementer, si in hoc vitæ salo, id est quod in mari sæculi hujus, seu in terra peregrinationis præsentis instar maris spatiosa et amara, circumflantibus agitemur procellis, id est, diversimode concutiamur ac impellamur adversitatibus et persecutionibus undique instar ventorum advenientibus et irruentibus in nos, quibus hoc maxime propositum est, pessimis displicere, id est, ea loqui et agere, utpote vera, virtuosa, salubria communique bono accommoda, per quæ scimus nos displicituros obstinatis hominibus, quum et Seneca dicat: Malis displicere, est laudari. Non tamen formaliter ad hoc agimus illa, sed potius ut pessimi informentur et emendentur, suos errores ac vitia ponderando ac evitando.

Nec formidanda immoderate pessimorum offensa propter innumerabilem multitudinem eorumdem. Unde subjungitur : Quorum quidem tametsi innumerosus sit exercitus, id est, quamvis exercitus pessimorum, id est valde pravorum ex habitu vitioso peccantium, sit tam « innumerosus », id est valde innumerabilis, sicut et Salomon contestatus est, Stultorum infinitus est numerus;¹⁶ spernendus est tamen, non quantum ad id quod habet ex Creatore, id est non quantum ad suam naturam, sed quantum ad id quod habet ex propria voluntate et fomitis corruptione ac suggestione diaboli, hoc est quantum ad esse suæ malitiæ et peccati, penes quod incomparabiliter deteriores ac viliores sunt brutis, secundum Philosophum primo Politicorum: qui et in libro Ethicorum juxta hunc sensum disseruit, magnanimum esse aspernativum. Et de viro justo ait Psalmographus: Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus.¹⁷

Quoniam nullo duce regitur, id est nullo præsidente legitime dirigente, quamvis regatur tyranno atque diabolo, qui est rex omnium filiorum superbiæ, et quadam vulpina calliditate ac leonina ferocitate seu propria animositate dominatur eisdem.¹⁸ Ideo subditur: sed errore tantum, temere ac passim lymphatice raptatur, id est, exercitus ille pravissimus assidue rapitur ac movetur « errore », id est ex injusta commotione, « temere », id est contra ordinationem sapientiæ, cujus est ordinare ac ordinate procedere, « ac passim lymphatice », id est communiter turbulentissime instar aquæ, quæ jugiter fluit et refluit, juxta illud Isaiæ:¹⁹ Impii quasi mare fervens, quod quiescere non potest.²⁰ Nam impii suarum motibus passionum instabilissime circumferuntur, ut ait Psalmista: Non sic impii, non sic;²¹ sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie terræ. Hinc in suis ænigmatibus dixit Pythagoras: Per publicam viam non ambules, id est, multorum errorem atque pravorum inquietudinem non sequaris. Hinc secundum Augustinum in homilia : Irrationabilium hominum multitudo non est proprie appellanda exercitus, quum non sit debite ordinata ad unum, sed turba, id est multitudo turbata.

Qui exercitus iniquorum struens, id est statuens, aciem, id est bellicum apparatum, contra nos sapientiæ studio virtutibusque intentos, si quando, id est si aliquando, incubuerit, id est, irruerit in nos, valentior, id est corporaliter fortior nobis; nostra quidem dux copias suas in arcem contrahit : id est, ratio et sapientia nostra, qua regimur, recolligit se intra se; et in superiori parte sua, qua intendit rationibus æternis consulendis ac contemplandis (secundum Augustinum in libris de Trinitate et Civitate), congregat suas divitias suamque armaturam, id est scientias ac virtutes, ad resistendum spiritualiter ac divine. Hinc Socrates et Seneca sunt locuti : Tunc præcipue in te ipsum secede, dum cogeris esse in turba, et hominum improbitate vallaris.

Illi vero circa diripiendas inutiles sarcinulas occupantur, id est, injusti illi intenti sunt et inter se tractant qualiter auferant a nobis possessiunculas istas terrenas, quæ frequenter plus gravant et impediunt a salute, quam conferant. At nos desuper irridemus vilissima rerum quæque rapientes, id est, « nos » constituti in arce mentis « irridemus desuper », id est ex alta mentis consideratione, « rapientes quæque vilissima rerum », id est eos qui auferunt a nobis terrena, quæ comparatione spiritualium bonorum quasi nullius sunt valoris. Ipsi enim in tenebris vitiorum versantur, nos in luce sapientiæ contemplamur illorum insaniam : sicque eos irridemus, non ex superbia, sed zelo justitiæ ; imo et compatimur ex caritate animabus ipsorum, quas vitiis perimunt, perdunt et damnant. Ideo in libro Proverbiorum habetur :²² Via impiorum tenebrosa; nesciunt ubi corruunt, id est, non advertunt quam graviter peccent ac noceant sibi ipsis, quoniam uniuscujusque malum in proprium redundat auctorem, quemadmodum in Ecclesiaste legitur : Qui fodit foveam, incidet in eam; et qui dissipat sépem, mordebit eum coluber.²³

« Nos », inquam, securi totius furiosi tumultus, id est tuti ac liberi exsistentes a persecutione ac rabie talium hominum passionibus iræ, impatientiæ ac furoris insanientium. Unde ait Hieronymus : Quid iracundo furor suus confert, quem sævissimis exagitat stimulis, et ita ab omni ratione atque consilio efficit alienum, ut dum irascitur, insanire credatur? Unde et Salomon dixit : Ira in sinu stulti requiescit.²⁴ Et in libro Job dicitur :²⁵ Virum stultum interficit iracundia. Eoque vallo muniti, id est tali munitione et libertate intus circumdati, utputa contemplatione ac virtutum constantia, quo grassanti stultitiæ adspirare fas non sit, id est, ad quod vallum non liceat anhelare stultis ac impiis qui grassantur et malignantur adversus justos ac sapientes. Nam illi impii quamdiu in sua persistunt malitia, aptitudinem nullam habent ascendendi ac pertingendi ad præfatam mentis securitatem, contemplationem atque perfectionem. Verumtamen poterunt pœnitere, quamvis id difficulter contingat, nisi quod Deus omnipotens est ad convertendum, in cujus manu sunt omnium corda, et quocumque voluerit vertit ea :²⁶ aliter tales quasi incurabiles reputantur. Quibus Jeremias dicit : Si mutare potest Æthiops pellem suam, aut pardus varietates suas, et vos poteritis benefacere.²⁷ Unde Aristoteles quoque in Ethicis quasi insanabiles asserit eos qui ex habitu vitioso et ex certa malitia peccant.

Præterea aliquid nunc tangendum de gestis eorum quos in hac prosa exprimit Philosophia. Et primo de Anaxagora : qui, ut in libro de Civitate Dei recitat Augustinus, ab Athenis expulsus fuit, et ab Atheniensibus prorsus abjectus, quoniam reprehendit eos de adoratione solis, perhibens solem non esse animatum, sed lampadem ardentem, id est, corpus non vivum, sed luminosum, illuminans mundum, quemadmodum lampas domum. Legitur quoque, quod fuit in exsilium missus. Cui quum quidam dixisset, Mortuus est filius tuus, respondit: Quid mirum aut novum, si domus antiquæ cadant, et moriantur mortales?

Porro de Socrate est nota historia, quod Athenis exsistens, jussu curiæ Atheniensium veneno interiit, eo quod dixerit idola non esse colenda, nec deos gentium adorandos: Mallem, inquiens, adorare canem, quum sit opus naturæ, quam idolum, quum sit opus artis humanæ. De hoc, octavo de Civitate Dei, refert sic Augustinus: Civitas Atheniensium Socratem quem occidit, luxit; et unum de accusatoribus ejus occidit, alium perpetuo exsilio condemnavit. Erant enim duo sacerdotes idololatræ, qui accusaverant eum. De his in libro de Vita philosophorum multa leguntur. De hoc Socrate Apuleius Platonicus in libro de Deo Socratis ait: Propter hoc quod habuit spiritum quemdam, id est angelum sanctum, sibi familiarem et contubernalem, hoc est domesticum, qui cuncta circa Socratem ipsum disposuit, cuncta quæ arcenda erant arcuit, cuncta cavenda præcavit, præmonenda præmonuit, et in omnibus ipsum direxit.

At vero Zeno philosophus a tyranno quodam in equuleo est suspensus: propter quod ille tyrannus a proprio populo est occisus.

Canius vero et Seneca ac Soranus fuerunt Romani. Et Senecam constat a Nerone peremptum, dicente: O magister, elige tibi genus mortis quod volueris, quoniam te superstite, sine rubore et timore, quæ libent, agere nequeo: nam sicut te, puer exsistens, timere solebam, ita adhuc formido. Videns igitur Seneca se mortem non posse evadere, elegit in balneo phlebotomari, sicque defluente sanguine exspiravit. Canius autem et Soranus etiam injuste fuerunt occisi.

JOANNES. — Duo mihi occurrunt circa præhabita. Dictum est enim, quod potius debeat homo mortem subire, quam contra justitiam agere seu peccare: ideo quæro, an homo stans in lumine naturali, nec credens animam immortalem, debeat malle mori, quam agere contra legem. Videtur quod non, quia talis non credit esse mercedem justitiæ in futuro. Oppositum vero apparet, quoniam malum culpæ incomparabiliter pejus fugibiliusque consistit quam malum pœnæ.

Secundum dubium est, an verum sit quod quidam glossantes hic scribunt, quod mortuo Socrate, dissensio inter ejus discipulos orta est in quo Socrates constituerit summum hominis bonum, quibusdam dicentibus, quod in delectatione, aliis, quod in sapientia et virtute, sicque duplex genus philosophorum esse exortum, utpote Epicureos ac Stoicos.

DIONYSIUS. — Ad primum respondeo quemadmodum et Henricus primo Quodlibeto: Super hoc, inquiens, habemus expressam sententiam Philosophi asserentis in Ethicis, quod homo magis debeat eligere mori, quam vivere in peccato, imo et potius velle mori in actu virtutis majori, quam vivere in minori: præsertim quoniam culpa est fugibilitatis infinitæ, et incomparabiliter abominabilior omni pœna. Verumtamen Scotus in Scripto quarti tenet contrarium, dicens non esse appetendam mortem propter malum culpæ vitandum: quia sicut maximum peccatum est Deum odire, ita post hoc gravissimum est peccatum velle se non esse, seu velle se nolle esse; et rursus, quoniam velle non esse, est velle se annihilare. Quæ responsio non videtur idonea: ideo dico, quod sicut valde virtuosum meritoriumque consistit se dare in mortem temporalem pro Deo atque justitia ac fidei veritate, sic licitum est velle non esse propter evadenda æternæ damnationis supplicia. Nec Deus hoc reprobat: imo naturæ impressit abhorrere tam intolerabile malum. Denique sanctorum Patrum doctrina concorditer protestatur, quod ordo universitatis id exigit quod homo Deum super omnia toto corde incomparabiliter diligat: idcirco de ejus offensione, amissione, injuria, incomparabiliter debet dolere, prout vera requirit contritio, sicque malle universa naturæ dona amittere, quam Deum offendere.

Ad secundum respondeo, quod dictum illorum glossantium non videtur in toto verum. Epicurei namque philosophi cum Epicuro suo magistro, diu ante Socratem fuerunt: de quorum numero erant, Democritus, Empedocles, multique tales, quorum interdum Aristoteles in suis meminit libris. Porro Stoicorum princeps quantum ad philosophiam moralem Socrates fuit, quantum vero ad philosophiam naturalem, Plato, ut in commentario suo super librum de Causis scribit Albertus. Quæ omnia ex dictis Augustini tertio libro de Civitate Dei possent probari. Qui et octavo libro de Civitate Dei disseruit: Aristoteles, Platonis discipulus, vir excellentis ingenii, Platoni eloquio impar, sed multos facile superans, Peripateticam condidit sectam, eo quod deambulando disputare consuevit. Verum, ut in textu innuitur, potuit esse quod Socrate jam defuncto, etiam Epicurei quidam nisi sint Socratis aliqua documenta ad confirmationem trahere suæ sectæ. Attamen certum fuit, quod Socrates vir moralissimus felicitatem hominis nequaquam constituit in voluptatibus tactus et gustus. Imo et Epicurus, quamvis tam erroneæ fuerit opinionis, nihilo minus ipsemet frugalissime vixit, id est sobrie valde, leguminibus oleribusque contentus, ut etiam sanctus narrat Hieronymus.

Footnotes

1. Dan. xiii, 9. ↩

2. Ps. xxxvi, 27. ↩

3. Prov. xxii, 6. ↩

4. Job xxxv, 10, 11. ↩

5. Ps. iv, 7. ↩

6. Cf. p. 35 C. ↩

7. Eccli. vi, 18. ↩

8. Jacob. III, 17. ↩

9. I Cor. I, 20. ↩

10. Eccl. XLI, 15. ↩

11. Cf. p. 73 B. ↩

12. Rom. I, 19. ↩

13. Matth. v, 16. ↩

14. Eccli. I, 1. ↩

15. Cf. p. 36 B'. ↩

16. Ecle. 1, 15. ↩

17. Ps. XIV, 4. ↩

18. Job XLI, 25. ↩

19. * lymphante ↩

20. Is. LVII, 20. ↩

21. Ps. 1, 4. ↩

22. Prov. IV, 19. ↩

23. Eccle. x, 8. ↩

24. Eccle. VII, 10. ↩

25. Job v, 2. ↩

26. Prov. XXI, 1. ↩

27. Jer. XIII, 23. ↩