Articulus 14

ELUCIDATIO PROSÆ HUJUS QUINTÆ.

OSTENSO quod nec in divitiis, neque in honore et dignitate consistat felicitas, hic probatur, quod nec in principatu neque dominio, neque in familiaritate magnatum.

An vero regna regumque familiaritas efficere potentem valent? Hoc interrogative et negative legendum est. « An », id est, quæro utrum, « regna », id est regalia dominia et principatus terreni, « regumque familiaritas », id est singularis amicitia ac secretus convictus, favor et adsistentia principum, « valent » aliquem « efficere potentem » illa potentia quæ excludit possibilitatem incidendi miseriam? Quidni? id est, quid ad hoc poterit responderi, nisi quod jam ita sit? Hoc Philosophia ironice dicit, nam subdit : quando eorum felicitas, id est terrena prosperitas, perdurat perpetuo. Quasi dicat : Si hic immortaliter viverent in prosperitate, cum securitate illam non amittendi. Quod nequaquam ita se habet, quum in Ecclesiastico scriptum sit : Omnis potentatus brevis vita ;¹ sic et rex hodie est, et cras morietur. Hinc subditur :

Atqui, id est pro certo, plena est exemplorum vetustas, id est, antiqua historia plena est exemplis, plena est etiam præsens œtas, id est historia temporis hujus, qui reges, id est qui et quot reges ac principes, felicitatem calamitate mutaverint, id est, prosperitatem suam perdiderunt et miseri effecti sunt, vel bello vel morte aut captivitate sublati, sicut in libro Job de Domino dicitur :² Balteum regum dissolvit, et præcingit fune renes eorum. Verum de his allegata sunt superius multa : quæ non oportet repetere, sed prolixitatem vitare.³ Nam et difficiliora sequuntur, et harum sensus prosarum præhabitus est : idcirco pertranseundum.

Hinc de ista potentia exclamat ironice : O præclara potentia regum ac principum sæculi hujus, quœ ne ad conservationem quidem sui satis efficax invenitur, id est, quæ nec se ipsam potest diu servare in esse ! Unde Alexandro Magno defuncto, unus philosophorum deprompsit: Heri Alexander multos a morte potuit liberare; hodie se ipsum ab ea non valuit præservare. Ideo recte dictum est a Baruch: Ubi sunt principes gentium, et qui dominantur super bestias terræ?⁴ Exterminati sunt, et ad inferos descenderunt. De quibus in Ezechiele frequenter habetur: Dederunt formidinem suam in terra viventium, et dormierunt cum his qui descendunt in lacum, ad terram ultimam.⁵ De qua sanctus Job ait: Dimitte me, ut plangam paululum dolorem meum, antequam vadam et non revertar, ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine, terram miseriæ et tenebrarum, ubi umbra mortis, et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat.⁶ Hinc quoque primo Machabæorum, Mathathias dixit de Antiocho rege nequissimo: verbis peccatoris ne timueritis, quoniam gloria ejus stercus et vermis;⁷ hodie extollitur, et cras non invenietur.

Præterea, ad idem probandum secunda subjungitur ratio. Quod si hæc regnorum potestas, id est dominium temporalium territoriorum, beatitudinis auctor est, id est causa et datrix seu forma felicitatis, nonne si qua parte defuerit, id est, si potestas ista non extenderit se ubicumque se extendere posset, felicitatem minuat, miseriam importet? id est, necessario sequitur, quod defectus illius potentiæ beatitudinem minuat, atque miseriam felicitati contrariam introducat: ubi etenim rei perfectio terminatur, ibi ejus imperfectio inchoatur. Sed quamvis late humana tendantur imperia, id est regna mundi, quæ per septem climata, et per quatuor principales mundi plagas, Indiam, Asiam, Africam ac Europam, extenduntur, plures necesse est gentes relinqui, id est, adhuc necessario remanent aliquæ gentes, quibus regum quisque non imperet, id est, quibus nullus regum potuit imperare. Quod super Danielem aliosque Prophetas S. Hieronymus contestatur, Magister quoque in historiis, ac Josephus. Idcirco, quod in libro Esdræ primo loquitur Cyrus, Omnia regna terræ dedit mihi Deus cœli, et consimilia verba, per hyperbolen exponuntur.⁸ Qua vero parte beatos faciens desinit potestas, id est, ubi « potestas » ista terrena finitur, quæ a quibusdam putatur felicitare potentem, hac, scilicet parte, impotentia subintrat, id est, inesse cognoscitur (impotentia namque videtur privatio aut negatio quædam, magis quam aliquid positivum), quæ miseros facit, eo modo quo negationes et privationes dicuntur aliquid agere, non effective et positive, sed suo modo formaliter, quemadmodum caligo obtenebrat aerem, cæcitas visum. Hoc igitur modo majorem regibus inesse necesse est miseriæ portionem, id est, ex hac ratione rite concluditur, quod « regibus » terræ plus miseriæ insit quam felicitatis, sicut plus terræ est quo unusquisque eorum caret nec regnat, quam quod habet ac regit: imo nec Alexander Magnus obtinuit occidentem, nec omnes partes aquilonares, nec Romani totum orientem; et si qui plus quam mediam terræ partem obtinuerunt, fuerunt perpauci.

Sequitur ad idem probandum tertia ratio, sumpta ex particulari facto. Expertus sortis suæ periculorum tyrannus, id est, Dionysius, rex crudelis, « expertus periculorum », id est per experientiam sciens pericula, « sortis suæ », id est suæ fortunæ seu partis, vel eventus quem metuit, regni metus pendentis supra verticem gladii terrore simulavit, id est, impius ille « simulavit », id est, figuravit et significavit, « metus », id est timores, « regni », id est, quos ipse habuit sibique similes habent in regnando, « terrore gladii pendentis supra verticem » cujusdam sibi familiaris. Nempe (ut legitur) Dionysius iste, quum esset rex potens et timeretur a multis, sæpius metuebat ac contristabatur. Interrogatus a fratre suo cur sic esset dispositus quum tantis abundaret divitiis et honore, respondit illi non verbis, sed rebus, faciens fratrem suum sedere ad mensam regalem, super quam jussit poni regii cibi ac potus copiam grandem, atque cum tenui filo faciens super fratris caput ensem suspendi, admonens illum ut lætus epularetur. Qui respondit: Quomodo possum, quum me penetret gladii capiti meo imminentis formido? Respondit tyrannus: Talis est jugiter dispositio cordis mei.

De hoc superius allegata sunt multa: ut quod in libro Job legitur, Sonitus terroris semper in auribus impii, et quum sit pax, ille insidias suspicatur;⁹ itemque, Angustia vallabit impium, sicut regem qui præparatur ad prælium.¹⁰ Hinc de talibus regibus et principibus Seneca fatur: Regibus pejus est multo plus quam servientibus, quoniam illi singulos timent, isti unum; et rursus: Multos timere debet, quem multi timent. Specialissime autem tyrannis est cor pavidum et suspectum, qui ab aliis sibi fieri præstolantur quod se aliis norunt fecisse.

Quæ est igitur hæc potestas, quæ sollicitudinum morsus expellere, quæ formidinum aculeos vitare nequit? quasi dicat: Misera est potius quam beata, et miseros faciens magis quam beatificans. « Quæ nequit » per se nec virtutem largitur « expellere », hoc est ad expellendum, « morsus », id est compunctiones, « sollicitudinum » inordinatarum, mundanarum, carnalium: de quibus in Proverbiis scriptum est, Exspectatio sollicitorum peribit;¹¹ et Apostolus, Nihil (inquit) solliciti sitis.¹² (Est autem alia sollicitudo, spiritualis et bona, quæ est ingens diligentia de pertinentibus ad salutem: de qua ad Ephesios ait Scriptura, Solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis.) « Quæ » etiam nequit « vitare aculeos formidinum », id est acutas afflictiones irrefrenatorum pavorum.¹³¹⁴ De quibus loquitur Isaias: Quis tu, ut timeas ab homine mortali? Et Salvator: Nolite timere eos qui corpus occidunt.¹⁵ Est et alius timor bonus et optimus, timor utique initialis et castus, timor sanctus et filialis. De quo Isaias:¹⁶ Dominum (inquit) exercituum sanctificate; ipse pavor vester, et ipse terror vester. Quo timore jugiter formidamus ne Dominum Deum nostrum offendamus in aliquo, et ne separemur et abjiciamur ab eo.

Atqui vellent ipsi vixisse securi, id est, pro certo « ipsi » reges « vellent vixisse » et adhuc vivere cum securitate: quia ut in libro Proverbiorum legitur, Secura mens est quasi juge convivium.¹⁷ Sed nequeunt: quoniam sciunt sibi undique imminere pericula, tam ab his quibus injuriati sunt, quam ab aliis, qui verentur ne ab ipsis injurientur; quoniam qui uni injuriatur, multis minatur. De talibus regibus atque principibus fertur in Job:¹⁸ Indicabit eis Deus opera eorum, quia violenti fuerunt.¹⁹ Dehinc de potestate gloriantur, id est, quamvis tot mala potestati adjuncta sunt, attamen « de potestate » sua inaniter « gloriantur », quemadmodum Nabuchodonosor, de quo in Daniele narratur:²⁰ Rex ait, Nonne hæc est Babylon civitas magna, quam ædificavi in domum regni, in robore fortitudinis meæ, et in gloria decoris mei? Talibus Dominus loquitur apud Amos: Væ qui dicitis, Numquid non in fortitudine nostra assumpsimus nobis cornua?²¹

Consequenter, ad idem inducitur ratio quarta. An tu potentem censes, quem videas velle aliquid quod non possit efficere? [quasi dicat Philosophia:] Potentem non potes talem rationabiliter judicare, potentem simpliciter, potestate ad felicitatem sufficiente, qui nec de jure nec de facto potest implere omne quod vult.

Potentem censes, qui satellite latus ambit, id est, multitudine ministrorum latera sua facit circumdari, ne ab adversariis invadatur? Qui quos terret, ipse plus metvit, id est, eos plus timet quos minando perterret, quam timeatur ab eis, a quibus veretur intoxicari, circumveniri, insidiis perimi? Qui ut potens esse videatur, in servientium manu situs est, id est, positus est in potestate ministrorum suorum, a quibus repente obrui possit? sicut in libris Regum aliisque historiis multoties factum describitur.

Præterea probat Philosophia, quod nec in familiaritate regum ac principum consistat felicitas. Nam quid ego de regum familiaribus disseram, id est dicam, nisi quod subditur, quum regna ipsa tantæ imbecillitatis plena demonstrem, id est, jam evidenter probaverim ipsos regios principatus et reges esse tam imbecilles? Quos quidem regia potestas sæpe incolumis, sæpe autem lapsa prosternit : id est, « quos », scilicet servos familiares, « potestas regia incolumis », id est ipsi reges adhuc sani, frequenter occidit; « sæpe autem » hoc facit regia potestas « lapsa », id est adversis dejecta, seu morte prostrata, quemadmodum sanctus rex David in extremis suo successori ac filio Salomoni præcepit ut post mortem suam occideret ipsum Joab et Semei :²² quod David ut ordinarius atque legitimus judex juste præcepit. De qua etiam re duo subduntur exempla.

Nero Senecam familiarem præceptoremque suum, ad eligendæ mortis coegit arbitrium : id est, « Nero » imperator compulit « Senecam familiarem suum », utpote consiliarium, et « præceptorem », id est magistrum, « ad arbitrium », id est judicium seu voluntatem, « mortis eligendæ ». Seneca enim, vir moralissimus atque doctissimus, fuit instructor Neronis ante promotionem suam ad imperium, et tunc usque Nero simulavit se pium et docilem; promotus vero, cœpit ostendere quod in ejus latuit pectore. Quem Seneca cum modestia sæpe reprehendit : quod ille non ferens, et vultum Senecæ more solito erubescens ac metuens, exegit a magistro ut sibi ipsi eligeret genus mortis quod mallet.

Sequitur aliud exemplum. Papinianum diu inter aulicos potentem, militum gladiis Antonius objecit. Iste videtur fuisse Antonius collega Octaviani imperatoris, vir plurimum vitiosus : a quo (ut recitat Augustinus libro de Civitate Dei) Tullius, permittente Octaviano, fuit occisus. Habuitque Antonius iste sororem Octaviani uxorem, quam repudiavit, atque Cleopatram, reginam Ægypti, duxit in conjugem : ideo Octavianus insequebatur eum in Ægyptum, et fugere compulit; sicque Antonius fugiens, in ipsa fuga proprio gladio se peremit. Papinianus quoque exstitit unus de primis « inter aulicos », id est curiales, in aula Antonii : quem ipse Antonius jussit « gladiis militum » trucidari.

Atqui uterque potentiæ suæ renuntiare voluerunt, id est, tam Seneca quam Papinianus præbuit se paratum ad resignandum suum officium, quatenus vivere permitteretur. Quorum unus Seneca opes etiam suas tradere Neroni seque in otium conferre conatus est : id est, horum duorum unus, utpote « Seneca, conatus est etiam opes », id est divitias suas, « tradere », id est resignare, « Neroni, seque conferre in otium », id est dare se ad vitam contemplativam in eremo, ut mortem evaderet : juxta quod Satan ait in libro Job, Pellem pro pelle, et cuncta quæ habet homo, dabit pro anima sua, id est pro vita sua servanda.²³ Sed dum duos ruituros moles ipsa trahit, id est, quum tyrannica ista potentia Antonii et Neronis, gravis instar molis ad sustinendum, « trahit ruituros », id est, jussit trahi præfatos duos ad mortem, neuter quod voluit effecit, id est, nullus eorum mortem evasit, resignando potentiam vel divitias suas tyrannis. Unde et in Proverbiis suis Seneca ait : Inimicitiæ potentium graves sunt. Salomon quoque ait : Fremitus leonis ira regis. Denique Seneca videns se mortem non posse evadere, elegit mori in balneo ;²⁴ et fecit se minui sub utraque ascella, bibitque forte vinum, et minutus quasi ridendo spiritum emisit in aqua.

Ex his Philosophia concludit : Quæ est igitur ista potentia, quam pertimescunt habentes ? id est, imbecillis et insufficiens est ista potestas, « quam » ipsi reges et principes « habentes, pertimescunt » etiam suos ministros. Quam nec quum habere velis, tutus sis ? id est, quum obtinere studueris, habendo familiaritatem ac participationem ipsius non « sis tutus » ab invasione ipsius potentiæ; et quum deponere cupias, id est dimittere ipsam potentiam et potentem ac ejus familiaritatem et commissionem, attædiatus inquietudine officii et annexis periculis, vitare non possis? id est, non valeas resignare et declinare ipsam potentiam, sed potius ab ea occideris; vel si places principi, incurris ejus offensam ac ultionem recedendo ab eo.

Præterea, ex Scripturis copiose probatur quam incertus, fallax, mutabilis sit regum et principum favor. Quod et clare patuit in Aman, summo consiliario et secretario Assueri imperatoris:²⁵ quem post maximam familiaritatem Assuerus jussit affigi patibulo, sicut in libro Esther scribitur. Sic et secundo Machabæorum narratur quemadmodum Antiochus rex præcepit præcipitari Menelaum in mortem, qui variis modis ac dolis nitebatur acquirere regis familiaritatem.²⁶ In domibus etiam regum sunt multi simulatores et callidi, qui frequenter concitant animos regum contra viros bonos et integros, quos opprimi et occidi procurant. Quod expertus, rex Assuerus ait: Multi aures principum simplices et ex sua natura alios æstimantes, callida fraude decipiunt.²⁷ Communiter quoque homines in palatiis principum potius corrumpuntur quam in virtutibus crescant. Unde Seneca in suis ait Proverbiis: Si in clientela potentis aut principis perveneris, aut veritas aut amicitia est perdenda.

Postremo Philosophia declarat, quod nec illa amicitia sit multum curanda, quæ potentia aut divitiis, non virtute, acquiritur. An præsidio sunt amici, id est, utrum illi « sunt » veri et fideles « amici », præsidium, id est auxilium, tempore opportuno præstantes, quos non virtus sed fortuna conciliat, id est, quos ad amandum inducit non bonum honestum, ut similitudo virtutum et amor earum, sed ea quæ subjacent fortunæ, ut temporalis prosperitas, opulentia, voluptas? quasi dicat, Non: prout supra jam sæpe probatum est.²⁸ Unde et subditur: Sed quem felicitas amicum fecit, id est, qui ex prosperitate alterius ad ejus amorem inducitur, infortunium faciet inimicum, id est, adversitas dilecti faciet ab illius amore cessare: quia cessante causa, cessat ejus effectus.

Quæ vero pestis efficacior est ad nocendum, quam familiaris inimicus? id est, nulla res pestifera, infectiva, nociva, dispositior et potentior est ad nocendum, lædendum, decipiendum, quam hostis domesticus et adversarius tibi, sub specie amici cohabitans. A tali enim minus observat se homo: et ille magis applicatus et proximus est ad nocendum; actio autem fit per tactum. Talis vero inimicus est vitiosissimus, in tantum ut nono Ethicorum dicat Philosophus: Qui fingit se amicum et non est, pejor est illo qui fingit falsam monetam. Unde et Augustinus: Simulata (ait) æquitas, est duplex iniquitas.

Itaque amicitia contracta et fundata in bono delectabili et utili, ipsa delectatione seu utilitate cessante, decrescit; sed quæ fundatur in parilitate virtutum, stabilis perseverat, nec per distantiam corporalem dissolvitur. Aliæ vero amicitiæ, cessantibus suis causis, deficiunt. Itaque detestemur enormissimum vitium amicitiæ fictæ, duplicitatis et calliditatis vulpinæ: quia ut in Proverbiis suis Seneca loquitur, Malus ubi bonum se simulat, pessimus est; itemque: Deteriora sunt tecta odia, quam aperta; ideo minus te offendit loquens inimicus, quam tacens. Hoc est quod in Proverbiis dicitur: Meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta odientis oscula.²⁹ Et Psalmographus cecinit:³⁰ Corripiet me justus in misericordia, et increpabit me; oleum autem peccatoris non impinguet caput meum. Porro de fictis illis amicis et domesticis hostibus loquitur Jeremias: Sagitta vulnerans est lingua eorum;³¹ in ore suo pacem cum amico suo loquitur, et occulte ponit ei insidias.

Footnotes

1. Eccl. x, 11, 12. ↩

2. Job xii, ↩

3. Cf. p. B', 179 C s. ↩

4. Baruch III, 16, 19. ↩

5. Ezech. XXXII, 23 et seq. ↩

6. Job x, 20-22. ↩

7. 1 Mach. II, 62, 63. ↩

8. 1 Esdr. I, 2. ↩

9. Cf. p. 253 A' et s. Job xv, 21. ↩

10. Ibid. 24. ↩

11. Prov. xi, 7. ↩

12. Philipp. iv, 6. ↩

13. Is. li, 12. ↩

14. Ephes. iv, 3. ↩

15. Matth. x, 28. ↩

16. Is. viii, 13. ↩

17. Prov. x 15. ↩

18. Job xxx 9. ↩

19. Job xxxvi, 9. ↩

20. Dan. iv, 2. ↩

21. Amos 14. ↩

22. III Reg. II, 5, 6, 8, 9. ↩

23. Job II, 4. ↩

24. Prov. XIX, 12. ↩

25. Esther III, 1, 2; VII, 9, 10. ↩

26. II Mach. XIII, 3-8. ↩

27. Esther XVI, 2, 6. ↩

28. Cf. p. 2 A, B. ↩

29. Prov. XX 6. ↩

30. Ps. CXL, ↩

31. Jer. IX, ↩