Articulus 31
ELUCIDATIO METRI HUJUS UNDECIMI.
QUONIAM in præhabita prosa Boetius supra omnia vehementer appretiatus est scientiam summi boni, Philosophia in hoc metro ostendit modum investigandi ac inveniendi hanc salubrem scientiam. Videtur demum Philosophia hic potius secundum doctrinam Platonis quam Aristotelis procedere : ideo primo textum simpliciter explanabo; deinde veritas horum diligentius inquiretur.
Quisquis vestigat, id est, quicumque inquirit, verum, id est veritatis notitiam, mente profunda, id est alto ingenio, subtili et elevato, quod ad immaterialia, difficilia et divina acute ac faciliter erigatur, cupitque inde falli nullis deviis, id est erroribus aut fallacibus argumentis a via veritatis abducentibus : revolvat (id est, circumagat et reflectat) in se lucem, id est intellectuale lumen, visus intimi, id est interioris, utputa rationis discurrentis ab universalibus ad particularia, a sensibilibus ad intelligibilia, a cognitis ad ignota (de qua luce fertur in Psalmo, Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine);1 inflectensque, id est, ad interiora retorquens, motus longos, id est apprehensiones et actus prolixos, multiplices, distractivos virium sensitivarum, exteriorum ac interiorum, cogat in orbem, id est, impellat per gyrum ad regressum in mentem, in qua cuncta discutiantur et ad divinorum notitiam ordinentur; doceatque animum, id est intellectum suum, ipsum possidere (id est habere) retrusum, id est, quod intellectus suus intra se habet clausum, impressum et cognitum, suis thesauris, id est in habitibus sibi innatis, quidquid molitur (id est, laborat cognoscere) extra, id est exteriora et sensibilia considerando. Tum vero quod atra nubes erroris, id est corpulentia carnis et religatio corporis, seu oblivio et ignorantia ex aggravatione carnis causata, dudum texit, id est, abscondit obliviscique fecit, lucebit, id est cognoscetur, perspicacius Phæbo ipso, id est clarius sole. Unde scriptum est : Corpus quod corrumpitur, aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem.2
Corpus namque invehens, id est ingerens animæ, molem (id est aggravationem) obliviosam, non depulit mente, id est, ab intellectu non removit, omne lumen, id est totum lumen intellectuale : nam habitualiter mansit, quamvis impediat interrumpatque sæpius actum. Semen veri, id est habitus cognoscitivus principiorum, hæret profecto introrsum, id est, certe manet menti inhærens, quod excitatur, id est, procedit in actum, doctrina, id est informatione instruentis, ventilante, id est exercitante. Quod probat subdendo : Nam cur rogati, id est interrogati de aliquo dubio, censetis sponte, id est, voluntarie et in promptu respondetis et judicatis, recta, id est vera, ni, id est nisi, fomes, id est habitus scientialis, seu cognitio primorum principiorum, mersus (id est latens) corde alto, id est in intellectu profundo, viveret, id est, aliquo modo adhuc vigeret, sicut ignis latens sub cinere ?
Quod si musa (id est facunda doctrina) Platonis personat, id est, perfecte exprimit, verum, quod quisque discit propria inventione aut alterius instructione, recordatur immemor : id est, non penitus discit de novo, quasi nunquam scierit ante, sed quia oblitus fuit et « immemor » factus ex corporis obnubilatione ; sicut animæ infantulorum nil intelligere valent præ nimia organorum sensuum interiorum humiditate atque continuo fluxu, ex quo phantasmata confunduntur, nec certum aliquid repræsentant.
JOANNES. — Videtur Boetius sub nomine Philosophiæ hæc loquens, hic prorsus factus Platonicus, Peripateticorum Aristotelisque scholas egressus : præsertim quoniam prosa sequenti subjungit, Tum ego, Platoni (inquam) vehementer assentior. Hinc vehementer admiror, et anxie sciscitor, an opinio illa Platonis sit vera valeatque defendi, hoc est, an scientiæ et virtutes sint animabus humanis innatæ seu concreatæ.
DIONYSIUS. — Pythagoræ et Socratis ac Platonis fuit opinio, animas hominum esse æternas, et extra corpora conditas, atque in stellis comparibus constitutas, scientiis atque virtutibus decoratas; corporibus tamen velle uniri : eo quod intellectualitas in eis non esset pura, sed passionibus quibusdam obnoxia; et item, quatenus in corporibus studiose ac virtuose vivendo, majorem post hanc vitam beatitudinem obtinerent. Verum contra hujusmodi opinionem in pluribus locis Aristoteles arguit, et eam redarguit; simulque probat, quod in eodem forma non præcedit materiam, nec anima corpus proprium tempore. Tertio quoque de Anima dicit, quod intellectus animæ nostræ in principio sui est sicut tabula rasa, nequaquam depicta; et circa finem Posteriorum habet pro inconvenienti, quod in nobis essent nobilissimi habitus nos latentes. Porro in Ethicis ponit quinque habitus intellectuales, quorum unum nominat intellectum, quem asserit esse habitum primorum principiorum in speculabilibus : ex quo habitu simul cum ministerio sensuum exteriorum cognitioneve sensitiva, et ex imaginatis mediante experimento, affirmat in nobis generari scientiam, virtutem quoque ex actibus bonis frequenter reiteratis. Huic doctrinæ christiani doctores magis communiusque consentiunt : imo, asserere animas rationales ab exordio simul creatas, reputatur hæreticum.
Verumtamen hoc parit difficultatem, quod non solum hoc loco Boetius, imo etiam S. Augustinus pluribus in locis, præsertim in libris de Trinitate, videtur sequi Platonem de concreatione scientiæ in anima qualibet rationali, ita quod sicut Plato, disseruit animam unamquamque rationalem se ipsam indesinenter intelligere, diligere, recordari, ceterorum quoque distinctam scientiam sibi habere concreatam. Hinc decimo de Trinitate, capitulo octavo, loquitur Augustinus : Cognoscat anima semetipsam, nec quasi absentem se quærat, sed intentionem voluntatis qua per alia vagabatur, statuat in se ipsa, et se cogitet; et ita videbit, quod nunquam se non amaverit, nunquam nescierit. Rursus in eodem libro, duodecimo ait capitulo : Mentem in memoria, intelligentia et voluntate sui ipsius talem reperiebamus, ut quoniam semper se nosse et semper se velle deprehendebatur, simul etiam semper sui meminisse semperque se ipsam intelligere et amare deprehenderetur, quamvis non semper se cogitare discretam ab his quæ non sunt quod ipsa est. Rursus in eodem libro, capitulo nono : Anima, ait, non velut absentem se quærat cernere, sed præsentem se curet discernere; nec se quasi non norit cognoscat, sed ab eo quod alterum novit (id est, quod ipsa non est) dignoscat. Nempe quod audit, Cognosce te ipsam, quomodo curabit implere, si nescit quid sit, cognosce, aut quid sit, te ipsam? Si autem novit utrumque, novit et se ipsam. Non enim ita dicitur animæ, Cognosce te ipsam, quemadmodum dicitur ei, Cognosce Cherubim et Seraphim. Neque ita dicitur menti, Cognosce te ipsam, sicut dicitur homini, Vide faciem tuam : quod non aliter quam in speculo fieri potest. Sed quum dicitur menti, Cognosce te ipsam; eo ictu quo audit, te ipsam, cognoscit se ipsam, nec ob aliud nisi quoniam sibi præsens est.
Hæc et consimilia multa asserit Augustinus, quibus ipsemet objicit : Quia si anima semper se noscit et inspicit, quomodo tam multi circa animæ notitiam erraverunt? Ad quod subtiliter ac prolixe respondet, quod brevitati studens pertranseo.
Denique, quod Philosophia tangit hic, dicendo, Nam cur rogati? etc., Plato in Menone prosequitur plenius, arguendo de puero interrogato de multis per ordinem, qui ad omnia pertinenter respondit : quod facere non quivisset, nisi intra se habuisset illorum notitiam. Aliud quoque posuit Plato experimentum ad hoc, quod scilicet dominus aliquis insequens servum fugitivum, non magis illum sibi obviantem invaderet quam alium, nisi illum prius novisset : sic anima non magis assentiret uni propositioni quam alteri, nisi eam prius novisset, ejusque intra se cerneret veritatem. Hinc Plato in Phædone testatur : Fatemur, si quis alicujus rei meminerit, oportere eum prius aliquando hoc scivisse : ergo fatebimur, quum scientia advenerit, recordationem esse.
Verum ad prætacta Platonis atque sequacium ejus motiva, Peripatetici, christiani quoque philosophi eos secuti, responderunt, scientiam nobis esse innatam in universali, non in particulari; intellectivam quoque potentiam cum suo lumine naturali, per quod ratio potest discurrere, invenire, proficere, ac ea quæ audit, primo intelligere imperfecte, deinde paulatim magis perfecte. Si ergo præclarissimi viri Augustinus et Boetius in hac re Platonem secuti sunt, sicut apparet, non oportet in hoc eis obtemperare.
Footnotes
Chapter 133 of 199