Skip to the text
Ember
PT

Articulus 10

ELUCIDATIO QUARTÆ HUJUS PROSÆ.

DEINCEPS Philosophia docet ac probat tertium supra (in prima hujus quarti libri prosa) promissum, videlicet : bonis hominibus semper evenire felicia, et infelicia malis.

Primo itaque Boetius approbans, præinducta affirmat. Tum ego Boetius : Fateor, inquam, id est, dico et fateor quæ dixisti; nec video, id est, non intelligo, dici injuria, id est ex injuria seu injuriose, vitiosos mutari in belluas, qualitate, id est irrationabili pravitate, animorum, id est cordium suorum. Unde de Achaz rege impio et doloso Dominus Deus dixit ad Isaiam : Vade et dic vulpi illi. Quod et Christus in Evangelio protulit de Herode :1 Dicite (inquiens) vulpi illi. Similiter Amos ad carnales et acediosos principes Israel : Audite, ait, vaccæ pingues, quæ estis in monte Samariæ.23 Tametsi, id est quamvis, servent speciem, id est veritatem specificam, dispositionem et figuram, corporis humani. Sic et sub habitu religioso multi gerunt cor sæculare, atque sub veste ovium cor lupinum.

Sed quorum, id est quorum hominum, mens atrox, id est crudelis in proximos, transgrediendo præcepta secundæ tabulæ, et scelerata in Deum, per prævaricationem præceptorum tabulæ primæ, sævit, id est, feraliter habet se, pernicie bonorum, id est bonis hominibus inferendo perniciem, id est damna atque incommoda.4 Ideo in Ecclesiastico scriptum est : Si communicabit lupus cum agno aliquando, sic peccator justo. Quæ communicatio homini sancto ad canem? Hinc Christus dixit discipulis suis: Si me persecuti sunt, et vos persequentur. Id ipsum eis licere noluissem, id est, non voluissem iniquis hoc licitum esse, vel potius vellem quod hoc eis non permitteretur neque possibile esset.5678

— Nec licet, inquit, id est, Philosophia respondit, Hoc ipsum non licet iniquis, uti, id est sicut, convenienti monstrabitur loco. Certum est autem quod non liceat eis ita quod sine culpa id facere valeant. Sed tamen si id ipsum quod eis licere creditur, auferatur, id est, si licentia seu posse agendi aliquid in damnum et gravamen justorum, tollatur impiis, magna ex parte sceleratorum hominum pœna relevatur, quia quo minus peccant, eo pœnam merentur minorem : imo ad majorem eorum damnationem permittuntur persequi justos. Hinc Plato loquitur in Phædone : Etenim si anima moreretur, lucrum inventum esset malis morientibus a corpore pariter liberari et a malitia.

Etenim, quod incredibile forte videatur alicui, infeliciores necesse est esse malos quum cupita perfecerint, quam si ea quæ cupiunt, implere non possint, hoc est, necesse est malos esse plus infelices dum optata mala compleverint, quam dum ea exsequi nequeunt. Quum enim sit duplex miseria seu infelicitas, una culpæ, alia pœnæ : certum est quod sicut homo est tanto infelicior infelicitate seu miseria pœnæ, quanto pluribus ac majoribus pœnis torquetur ; sic tanto infelicior est infelicitate culpæ, quo pluribus ac enormioribus vitiis inquinatur. De primis miseriis ait Christus in Psalmo : Repleta est malis anima mea ; et rursus ad Patrem : Elongasti a me amicum et proximum, et notos meos a miseria. Hinc præcipua gratia Dei est, quod retrahit hominem ab exsecutione mali propositi. Propter quod David flexus deprecatione Abigail, ne virum ejus Nabal iniquum occideret sicut ex commotione iræ proposuit, dixit: Benedictus Dominus, qui prohibuit me hodie ne ulciscerer me et venirem ad sanguinem. Unde secundo Machabæorum libro asseritur: Etenim non diu sinere peccatoribus ex sententia agere, sed statim ultiones adhibere, magni beneficii est indicium. Gravissima vero Dei ira vocatur, dum permittit hominem ad libitum suum in concupiscentiis et perversitatibus suis ambulare impune, sicut de reprobis protestatur: Dimisi eos secundum desideria cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis. De quibus sanctus Job loquitur: Non est virga Dei super eos.

« Quod » mysterium « forte videatur », id est, videri poterit, « alicui » adhuc carnali, non spirituali, « incredibile ». Nempe, ut ait Apostolus: Animalis homo non percipit ea quæ sunt Spiritus Dei; imo stultitia est illi. Ideo sibi apparet quod impii sunt felices, qui divitiis, deliciis honoribusque abundant, et tanto feliciores, quanto diutius in talibus amplius prosperantur: quia divini rigorem judicii non attendit, juxta id Psalmi, Auferuntur judicia tua a facie ejus. Istud ergo Philosophia declarat.

Nam si miserum est voluisse prava, id est illicita. De qua voluntate iniqua Dominus asserit per Osee prophetam: Confundetur Israel in voluntate sua. Imo, non solum velle inique, sed etiam cogitare hujusmodi, reprobatur a Deo dicente: Væ qui cogitatis inutile; et, Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis. Potuisse miserius est, id est, sequitur quod mala « potuisse » efficere (potentia perducta in actum, quantum est ex parte volentis, ita quod est voluntas imperativa et plena, quæ reputatur pro opere), sit majoris calamitatis. Habuisse autem solum habitualem aut aptitudinalem potentiam ad peccandum, non est peccatum. Sine quo voluntatis miseræ langueret effectus: id est, « sine quo » posse imperativo, « effectus » (id est exsecutio) « voluntatis miseræ langueret », id est, deficeret nec compleretur.

Itaque, quum sua singulis miseria sit: hoc est, ex quo « singulis », id est, tam voluntati actuali, quam possibilitati extentæ in opus pro posse, ac etiam effectui inde sequenti, « sua miseria sit », id est propria calamitas seu culpa, quia unumquodque eorum est culpabile; triplici infortunio necesse est urgeantur, id est, necessario sequitur, quod « triplici infortunio urgeantur », id est, spiritualiter coarctentur et torqueantur, quos videas scelus velle, posse, perficere, id est, quicumque volunt et valent et exsequuntur iniquitatem. Verumtamen non sunt tria specialia ac distincta peccata, quando sunt circa idem objectum nec ipsa separantur, ut infra patebit.

Consequenter probatur, quod impiorum potestas sit brevis, non diuturna.

— Accedo, inquam, id est, mente consentio; sed uti hoc infortunio cito careant, patrandi sceleris possibilitate deserti, vehementer exopto: hoc est, ego Boetius « exopto », id est, ex corde opto, « vehementer uti » (id est quatenus) ipsi iniqui « deserti », id est privati, « possibilitate sceleris patrandi », id est facultate peccandi, « careant cito hoc infortunio », id est triplici præfata miseria. Istud licitum est optare, sic tamen ut mors iniquorum non appetatur contra exigentiam caritatis, sed ut pœnitentes cessent a vitiis, atque de cetero virtuose se habeant.

— Carebunt (inquit) ocius, id est, Philosophia ait, Iniqui « carebunt » præfato diffortunio « ocius », id est celerius, quam vel tu forsitan velis, id est, « quam vel tu » ipse « velis », id est optabis, « forsitan » (additque « forsitan » ad innuendum flexibilitatem liberi arbitrii, vel quia futura certo non prænovit), vel illi sese existiment esse carituros triplici infortunio seu vitio illo. Neque enim est aliquid in tam brevibus vitæ metis ita serum, quod exspectare longum immortalis præsertim animus putet: id est, quia non « est aliquid in metis tam brevibus », id est in viis et terminis valde brevibus, « vitæ » præsentis, hoc est, nullum est temporale et transitorium, habens præfixam sibi periodum in tempore vitæ hujus, « ita serum », id est tam tardum ac diuturnum et tam diu durans, « quod præsertim animus », id est spiritus seu mens, « immortalis », ut est anima rationalis, « exspectare, putet » (id est, rationabiliter æstimare debeat) esse « longum », saltem respectu æternitatis futuræ, cujus comparatione vita præsens, quantumlibet longa, est quasi momentum, ut supra est habitum.9 Ideo ait Gregorius : Finis rei temporalis indicat quia res talis prope finem fuit, etiam quum stare videbatur; cursus temporalium monstrat quam breve fuit quod transire terminarique potuit. Chrysostomus quoque : Centum annos, si placet, demus deliciis; addamus et alios centum, imo addamus et mille : quid sunt omnia ista ad æternitatem? Si primus homo usque in hodiernum diem vixisset, et hodie moreretur, nonne totum tempus præteritum, esset tanquam momentum quoad imminentem durationem, quæ nunquam terminabitur? Sic dici potest de aliis : quia si Octavianus imperator usque in hanc horam regnasset, et modo decederet, nonne totum præteritum, esset ut umbra quæ repente evanuit? Et impiis sola remanent scelera, quæ æterna sortiuntur supplicia.

Quorum magna spes et excelsa facinorosorum machina, repentino atque insperato sæpe fine destruitur : hoc est, « quorum », utputa iniquorum, « spes magna », id est grandis præsumptio, seu res sperata, vel præstolatio vana, « et excelsa machina », id est congeries seu compago, « facinorosorum » actuum (de quibus ait Salvator: Si oculus tuus fuerit nequam, id est intentio perversa;10 totum corpus tuum tenebrosum erit, id est, congeries operationum tuarum erit iniqua), « destruitur sæpe fine repentino », id est celerrime veniente et consummato, « atque insperato », id est inopinato, imparato et improviso. Unde Ecclesiastes ait : Non sit bonum impio, nec prolongentur dies ejus; sed tanquam umbra prætereant qui non timent faciem Domini.11 De quibus loquitur Isaias : Non satus nec radicatus in terra truncus eorum;12 subito flavit in eos, et aruerunt. Et Psalmista :13 Vidi impium superexaltatum et elevatum sicut cedros Libani; et transivi, et ecce non erat; et quæsivi eum, et non est inventus locus ejus.

Quod quidem illis miseriæ modum statuit : id est, pro certo, hoc, id est tam improvise ac subito destrui, « statuit », id est, fecit ac posuit, « modum », id est mensuram ac terminum, « miseriæ », id est impietatis culpæ, « illis », puta iniquis et reprobis : de quibus Job profert, Semitam sæculorum calcaverunt viri iniqui, qui ante tempus suum sublati sunt :14 ne scilicet vivendo diutius, excederent gravius, et intolerabilius damnarentur. Quo constat, quod Deus omnipotens incorrigibiles tales quandoque misericorditer aufert. Interdum vero quosdam tales diu vivere sinit, ut justior appareat eorum damnatio, et ex aliis causis diversis sibi cognitis, nobis incognitis. Unde et Christus, qui quosdam tyrannos in sanctorum martyrum martyrizatione, et quosdam statim post illam, repente plagavit ac interfecit, sui ipsius interfectores sævissimos, Annam et Caipham, diu satis post suam crucifixionem subsistere condonavit, ut nullam prorsus excusationem haberent.

Nam si nequitia facit miseros, id est, quia iniquitas « facit » homines esse « miseros » : et hoc iniquitas facit in genere causæ formalis, et per modum causæ meritoriæ, vel potius demeritoriæ. Peccator autem, in genere causæ efficientis facit se miserum miseria culpæ; Judex vero cœlestis efficit eum miserum miseria pœnæ, eum juste damnando. Ideo in Proverbiis Salomon loquitur :15 Justitia elevat gentem; miseros autem facit populos peccatum. Jacobus quoque talibus dicit :16 Agite nunc, divites, plorate ululantes in miseriis quæ advenient vobis. Miserior sit necesse est diuturnior nequam: id est, quum culpa hominem faciat miserum, « necesse est », id est, necessario concluditur, quod « nequam diuturnior », id est homo iniquus in peccatis diutius manens et crescens, « sit miserior », id est magis infelix, quoniam aucta causa, augetur effectus. De tali misero dicitur in Ecclesiastico:17 Peccator adjiciet ad peccandum. Ideo tales miserrimos, qui tanto miseriores consistunt quanto minus hoc sentiunt et advertunt, Isaias sanctus hortatur:18 Redite, prævaricatores, ad cor.

Quos infelicissimos esse judicarem, si non eorum malitiam saltem mors extrema finiret: nam ut fatur Gregorius, Si impii sine fine vivere possent, sine fine peccarent. Quamvis autem morientes in peccato mortali, maneant sine fine in pravitatis suæ affectu, atque perpetuo in inferno Deum blasphement; non tamen post separationem a corpore demerentur, nec est eis lex posita ad bene vivendum, quum non possint reverti ad bonum. Hinc proprie loquendo non peccant, quum peccatum sit, teste Ambrosio, divinæ legis transgressio. Attamen male agunt: quemadmodum et Beati bene (imo et optime) agunt, non tamen merentur. Mors quippe est terminus promerendi ac demerendi. Propter quod asserit Damascenus libro secundo: Quod angelis est casus, hoc hominibus est mors.

Etenim, si de pravitatis infortunio vera conclusimus, id est, quia recte probavimus, quod pravitati seu culpæ debetur pœna, quæ est adversitas et infortunium durum;19 infinitam liquet esse miseriam quam constat esse æternam, id est sine fine durantem, ac indesinenter majorem ac graviorem. Idcirco, si impii immortales essent in sæculo isto, iniquitates eorum augerentur in infinitum. Itaque « liquet », id est patet, « miseriam », id est culpam, « esse infinitam » extensive, atque quodammodo intensive, crescendo assidue, quæ est æterna, id est sine termino durans et crescens, sicut esset si hæc vita fine careret.

Ad hæc Boetius: Tum ego: Mira quidem (inquam) et concessu difficilis illatio: hoc est, ista « illatio », id est conclusio seu consequentia, est « mira et difficilis concessu », id est gravis ad concedendum. Nam et quidam magni philosophi, ut Avicenna, Algazel, ac alii quidam, dixerunt miseriam non esse æternam: quia (ut Aristoteles dixit) nullum violentum est perpetuum; nec putabant pro temporali flagitio inferri æternum supplicium. Sed mentita est iniquitas sibi; et quod credere noluerunt, jam miseri experiuntur.20 Sed his eam quæ prius concessa sunt, nimirum convenire cognosco: id est, ego Boetius nosco et video, « eam », id est istam illationem, « convenire nimirum », id est sine rationabili admiratione concordare, « his quæ prius concessa sunt ».21

— Recte (inquit) existimas: id est, Philosophia ait, O Boeti, tu « existimas recte », id est, rationabiliter sentis. Sed qui conclusioni accedere durum putat, id est, qui judicat « durum » vel irrationabile esse huic « conclusioni accedere » per consensum, id est consentire eidem, æquum est, vel falsum aliquid præcessisse demonstret, hoc est, « æquum » seu justum « est » ut « demonstret », id est, evidenter probet, « vel præcessisse aliquid falsum » in præinductis, vel ostendat collationem propositionum, id est formam et ordinem præmissarum, non esse efficacem necessariæ conclusionis, id est non esse efficaciter ostensivam seu illativam « conclusionis necessariæ » jam prætactæ, quam dico necessario sequi ex præmissis. Alioqui concessis præcedentibus, id est præmissis præhabitis, nihil prorsus est quod de illatione causetur, id est, conqueratur, reprehendat, aut instet contra conclusionem illationisve formam.

Consequenter probat Philosophia aliud quid, quod prædictis prima facie videtur magis mirabile apud vulgares et imperitos, quamvis exercitatis in Scripturis perfacile sit. Itaque probat, quod mali et improbi magis felices sunt puniti quam impuniti.

Nam hoc quoque quod dicam, non minus mirum videatur; sed ex his quæ sumpta sunt, æque est necessarium: id est, tam necessario verum est ut præcedens conclusio; et hoc, « ex his quæ sumpta sunt », id est ex præassumptis ac introductis. Ad quod Boetius: Quidnam? inquam, id est, dico et quæro, Quid est hoc?

Ad quod Philosophia: Feliciores (inquit) esse improbos supplicia luentes, quam si eos nulla justitiæ pœna coerceat, hoc est, quod ipsi vitiosi debitas nunc recipientes pœnas pro suis excessibus, sunt magis felices quam si per nullam justam pœnam retrahantur et refrenentur a vitiis. Quamvis enim tam pœna quam culpa sit quædam miseria, tamen quanto ratio mali ac læsionis et nocumenti plus convenit culpæ quam pœnæ quæ sic est pœna quod non sit culpa, tanto major est miseria ipsa culpa quam pœna. Ideo incomparabiliter melius, desiderabilius feliciusque consistit nunc pati pœnam pro culpa et digna flagella pro peccatis, quam impunite peccare, nec in sæculo isto castigari a Domino: præsertim quum castigatio talis, sit effectus et signum paternæ dilectionis Dei ad nos, secundum quod ait, Ego quos amo, arguo et castigo.22 Unde et Scriptura ait:23 Beatus homo qui corripitur a Domino. Denique pœnæ vitæ præsentis sunt medicinales, vulnera vitiorum curantes. Idcirco dispositive felices sunt: præsertim quia non solum a peccatis purgant præteritis, imo præservant etiam a futuris, sicque disponunt ad gratiam et introducunt ad gloriam; illuminant mentem, quia vexatio tribuit intellectum;24 passioni etiam Christi conformant patientem, a futuris quoque suppliciis eruunt pœnitentem. Verum Philosophia consequenter fatetur istud se dicere non propter has rationes, sed ob alias causas.

Neque id nunc molior, id est, non conor nec studeo neque intendo istud assignare pro causa meæ assertionis, quod veniat in mentem cuivis, id est, a quovis homine valeat considerari (et utinam bene ascendat in cor), utputa: corrigi ultione pravos mores, id est, quod mores distorti et inordinatæ affectiones corriguntur, vitantur et emendantur « ultione », id est per pœnas quæ pro justa infliguntur vindicta, prout Deus in Deuteronomio testatur: Mea est ultio, et ego retribuam eis in tempore;25 et ad rectum supplicii terrore deduci, id est, pravos mores reduci ad rectitudinem æquitatis « terrore supplicii ». Nempe, ut asserit Augustinus: Vitatur peccatum et bonum peragitur promissione præmii, et comminatione seu terrore aut acerbitate supplicii; imo est tertius modus perfectior, hoc est, sincero Dei amore ac puro bonitatis affectu et zelo justitiæ, vitia abhorrere ac agere virtuose. Ceteris quoque exemplum esse culpanda fugiendi, id est vitandi peccata: quod fit dum homo pro suis culpis corrigitur.

Propter quod jussit Apostolus Timotheo: Peccantes coram omnibus argue, ut et ceteri timorem habeant.26 Salomon quoque in Proverbiis fassus est:27 Pestilente flagellato, stultus sapientior erit.

Sed alio quodam modo infeliciores esse improbos arbitror impunitos: hoc est, ego « arbitror », id est judico, impios « impunitos, esse infeliciores alio quodam modo », id est alia ratione; tametsi, id est quamvis, nulla ratio correctionis, nullus respectus habeatur exempli: id est, dico, hoc etiam dato, quod « nulla ratio correctionis habeatur », id est, quod non consideretur utilitas corrigendi pravos mores: quod fit per debitam disciplinam, juxta illud, Virga disciplinæ fugabit stultitiam.28 Propter quod asserit Augustinus: Dum dormit disciplina, sævit impunita nequitia; itemque: Corripiamus verbis, et si opus est, corripiamus et verberibus. Quamvis etiam « nullus respectus exempli » habeatur, id est, utilitas ædificationis aliorum non attendatur.

— Et quis erit (inquam) præter hos alius modus? id est, quæ alia ratio poterit assignari cur vitiosi homines sint infeliciores impuniti quam puniti pro suis peccatis, præter rationes istas nunc tactas?

— Et illa: Bonos (inquit) esse felices, malos vero miseros, nonne concessimus? hoc est, « illa inquit », id est, Philosophia respondit: « Nonne » (id est utique) « concessimus, bonos », id est virtuosos homines, quamvis adhuc viatores, « esse felices » in spe ac merito, et quadam inchoatione et prægustatione felicitatis futuræ perfectæ, « malos vero » malitia culpæ, esse « miseros » merito damnationis æternæ atque miseriis culpæ?29 Omnes vero, tam boni quam mali, miseri sunt per carentiam beatificæ fruitionis, per exsilium præsentis peregrinationis, per quotidianas culpas, saltem veniales, per diversas afflictiones; et quia in medio ambulant laqueorum, variis gravissimisque periculis sunt expositi, et crudelissimis ac versutissimis inimicis circumdati. — Ita est, inquam, id est, ego Boetius dico sic esse.

— Si igitur, inquit, miseriæ cujuspiam bonum aliquod addatur, nonne felicior est eo cujus pura ac solitaria sine cujusquam boni admixtione miseria est? id est, « si bonum aliquod », id est aliquid virtutis, « addatur miseriæ cujuspiam », id est peccatis hominis alicujus, « nonne felicior est » homine illo « cujus miseria est pura ac solitaria », id est nihil habens admixtum bonitatis et virtutis?30 Unde expositorie subditur: « sine cujusquam boni admixtione ». — Sic (inquam) videtur mihi Boetio. Quod et verum est, ceteris paribus: nam posset accidere quod esset aliquis adolescens totus vagus et lubricus, qui nunquam interfuisset divino Officio, nec orasset, neque eleemosynas tribuisset, nec aliquod egisset bonum ex genere; nec tamen esset tam miser, id est vitiosus et impius, sicut aliquis senex adulter, usurarius, in sceleribus plurimis annis inveteratus, qui multa bona ex genere perpetrasset extra caritatem, ex naturali ratione et fide informi. Si vero casus intelligatur de admixtione alicujus boni gratuiti gratificantis, nullum remanet dubium.

Subjungit demum Philosophia, ulterius sciscitando: Quid, supple, putas dicendum, si eidem misero qui cunctis careat bonis, id est omni virtute et actu virtutis tam infusæ quam acquisitæ (certum est autem quod non sit aliquod pure malum, prout dixerunt Manichæi), præter ea quibus miser est, id est ultra mala quæ habet, malum aliud fuerit annexum? Nonne multo censendus est infelicior eo cujus infortunium boni participatione relevatur? Istud expositione non eget: et per « infortunium » designantur mala culpæ seu pœnæ. Ad quod Boetius: Quidni? inquam: id est, dico, Quid aliud ad hoc dici potest, nisi quod ita sit?

Ex quibus Philosophia concludit: Habent igitur improbi, quum puniuntur, boni quidem aliquid annexum, videlicet justam pœnam. Unde subjungitur: pœnam ipsam scilicet, quæ ratione justitiæ bona est, et justa vocatur ex justitia juste judicantis ac punientis, secundum quod exterius opus aut factum sumit denominationem a virtute aut vitio interiori. Iidemque quum supplicio carent, inest eis aliquid ulterius mali, ipsa impunitas, quam iniquitatis merito, malum esse confessus es, id est, « quam » impunitatem, id est carentiam debitæ castigationis seu immunitatem a pœna, « confessus es esse malum », hoc est salubris boni privationem: et ita est malum privativum, atque occasio multiplicis culpæ, ut tactum est. Ad hoc Boetius: Negare non possum, id est, contradicere his de jure non valeo.

Ad quod Philosophia: Multo igitur infeliciores improbi sunt, injusta impunitate donati, id est supportati seu privilegiati (quæ impunitas non vocatur injusta ex parte Dei pœnam pie ac rationabiliter differentis; sed quandoque ex parte prælati aut judicis temporalis injuste dissimulantis, vel quoniam ipse reus indignus est supportatione et impunitate hujusmodi), quam justa ultione puniti. Sed puniri improbos, justum, impunitos vero elabi, id est evadere impunitos, iniquum esse, manifestum est: et hoc, secundum legem communem. Attamen rex aut princeps, qui plenitudinem potestatis sortitur in regno suo, potest ex rationabili causa clementer dimittere irrogatam sibi injuriam. Multo plus Deus super omnem legem exsistens: qui tamen adulto nunquam ignoscit mortale peccatum sine omni penitus pœna; imo ad minus requirit in reo veram contritionem, quæ dicitur esse dolor maximus qui est in natura. — Quis id neget? id est, ego Boetius fateor id negari non posse.

— Sed ne illud quidem, ait, quisquam negabit: id est, Philosophia « ait, Sed ne » (id est nec) « quisquam negabit quidem », id est pro certo, « illud » quod subditur: bonum esse omne quod justum est; contraque quod injustum est, malum esse liquere: hoc est, et « contra », id est econverso, « liquere », id est certum esse, « malum esse quod injustum est »: a specie ad genus; ut, homo currit, ergo animal currit. — Tum ego, id est, ego Boetius dico: Ista quidem consequentia sunt eis (id est, sequuntur ad ea) quæ paulo ante conclusa sunt.

Deinde Boetius, tanquam philosophus, inducit quæstionem de pœna hanc vitam sequente. Sed quæso (inquam) te, id est, o Philosophia, « quæso te », nullane animarum supplicia post defunctum morte corpus relinquis? hoc est, « ne », id est utrum seu numquid, « relinquis », id est, restare sentis et doces, « nulla supplicia animarum post corpus defunctum morte », id est corpore resoluto per mortem? Per quam corpus defungitur, id est, extra functionem et usum vitæ ponitur. Unde secundo Machabæorum libro narratur: Iste hoc modo vita defunctus est.

— Et magna quidem, inquit: id est, Philosophia respondit, « Et quidem magna », id est, supplicia magna animarum dico esse post corporis mortem. Quorum alia pœnali acerbitate, alia vero purgatoria clementia exerceri puto: id est, « quorum » suppliciorum « puto alia », id est quædam, « exerceri », id est irrogari et infligi, « acerbitate pœnali », id est amaritudine infernali; « alia vero » puto exerceri « clementia purgatoria », id est medicamine pio, ita quod pœna illa non solum juste punit, sed etiam misericorditer purgat. Sed nunc de his disserere consilium non est, id est, consultum non reputo tractare de his in hoc loco.

Id vero hactenus egimus, id est, declaravimus hucusque id, ut quæ indignissima tibi videbatur malorum potestas, eam nullam esse cognosceres: hoc est, « ut cognosceres eam » potestatem « malorum nullam esse, quæ potestas videbatur tibi indignissima » esse, id est indecentissime illis collata, et abusiva atque tyrannica, prout hoc jam supra in hoc libro quarto expositum est.31 Quosque impunitos querebare, videres nunquam improbitatis suæ carere suppliciis: hoc est, « videres », id est cognosceres, eos « nunquam carere suppliciis suæ improbitatis, quos querebare », id est, ex zelo justitiæ, non ex infidelitate, conquerebaris, esse « impunitos », saltem ad tempus, vel in sæculo isto. Licentiam quam cito finiri precabaris, nec longam esse disceres: id est, addiscendo a me cognosceres, « licentiam », id est libertatem et potestatem improborum, non « esse longam, quam precabaris », id est orabas, « finiri cito », in quantum adversam bono communi, seu ob alias pias causas. Quod tamen non est simpliciter appetendum, nec quomodolibet exorandum, quum scriptum sit:32 Noli æmulari in malignantibus, neque zelaveris facientes iniquitatem. Ideo committendum est hoc secreto Dei judicio, et orandum pro improborum præsidentium conversione. Infelicioremque fore, supple, potentiam iniquorum, si diuturnior, infelicissimam vero, si esset æterna: id est « si esset diuturnior », multum longior quam est, scires esse « infeliciorem; infelicissimam vero » esse, « si » esset « æterna » : prout istud in præcedentibus hujus quarti libri prosis ostensum est.33

Post hæc, supple, cognosceres, miseriores esse improbos injusta impunitate dimissos, quam justa ultione punitos. Cui sententiæ consequens est, id est sequens ad ipsam, ut tum demum gravioribus suppliciis urgeantur, quum impuniti esse creduntur : id est, « ut urgeantur », id est, spiritualiter comprimantur, « tum demum », id est tunc consequenter sive finaliter, « suppliciis gravioribus », id est pœnis acrioribus, seu magis damnosis et nocivis animarum saluti, « quum creduntur esse impuniti », id est non puniti sensilibus pœnis, sicut expositum est :34 ista enim non sunt nisi quædam epilogationes præhabitorum.

— Tum ego : Quum tuas (inquam) rationes considero, nihil dici verius puto. At si ad hominum judicia revertar, id est, si considerando redeam ad vulgarium et imperitorum hominum judicia, quis est ille cui hæc non credenda modo, sed saltem audienda videantur ? id est, « quis est ille » de numero vulgarium, « cui hæc videantur non modo » (id est solum) « credenda, sed saltem audienda » ? Quasi dicat : Nullus istorum reputabit hæc digna audiri, et multo minus reputabit ea digna credi.

— Ita est, inquit illa, id est, Philosophia respondit sic esse. Et rationem subjungit. Nequeunt enim oculos tenebris assuetos, ad lucem perspicuæ veritatis attollere : id est, non valent « attollere oculos » suos interiores, intellectuales, « assuetos tenebris » ignorantiæ et errorum ac vitiorum, « ad lucem » et claritatem « veritatis perspicuæ », id est in se ipsa claræ. Quemadmodum qui diu sederunt in carceribus tenebrosis, egredientes non possunt mox intueri lumen et radios, quia assueti sunt tenebris; paulatim vero assuescunt lumini solis : sic et tales possunt consuetudinem pravam abjicere profectuique studere, ac desuper illustrari perspicuasque veritates limpide contemplari. Similesque avibus sunt quorum intuitum nox illuminat, id est modicum lumen quod apparet de nocte ex luce stellarum : quæ præ debilitate oculorum suorum ferre nequeunt lumen intensum, ut sunt bufones, vespertiliones, nycticoraces. Ideo additur : dies cæcat, id est, lux diei obnubilat et « cæcat », id est, visum illarum affligit.

Deinde Philosophia declarat qualiter obtenebrati sunt oculi mentales vulgarium. Dum enim non rerum ordinem sed suos intuentur affectus : id est, dum vulgares non contemplantur « ordinem » universi ac regimen mundi (qualiter corporalia ordinentur ad spiritualia, et inferiora regantur per superiora, et providentia Dei in rebus resplendeat, ita quod vitia detestetur ac puniat, et virtutum actus remuneret), sed propria commoda quærunt, et affectionem, non rationem, sequuntur; vel licentiam vel impunitatem scelerum putant esse felicem, id est, potentiam et libertatem peccandi suamque incorrectionem reputant quasi quamdam prosperitatem,et « esse felicem » ac eis felicitatem. Sicque peccant audenter : nam ut Salomon loquitur, Quia non cito profertur sententia, sed omnia in futurum reservantur incerta, absque ullo timore filii hominum perpetrant mala.35 Quocontra scriptum est in Ecclesiastico :36 Altissimus enim est patiens redditor. In talium persona per Malachiam dicitur :37 Ergo nunc beatos dicimus arrogantes, siquidem ædificati sunt, facientes impietatem.

Vide autem quid æterna lex sanciat : id est, illis tam insipienter judicantibus, tu « vide », id est considera, « quid lex æterna », id est lex divina, statuat, approbet, reprobet et confirmet. Et potest per legem æternam designari lex increata, quæ est ipsemet Deus, legislator summus et primus, causa et fons omnis justitiæ ; de quo loquitur Isaias :38 Dominus legifer noster, Dominus rex noster. A quo derivata est lex naturalis, lex novi ac veteris

Testamenti, et omnis lex recta, quantum ad id quod veræ rectitudinis est in ea. Quamvis autem legem æternam et increatam in se ipsa videre nequimus, tamen in legibus istis creatis, quæ sunt quasi quædam impressiones illius, possumus eam tanquam in suis effectibus aliqualiter contemplari, et quid ipsa sanciat intueri. Unde decem præcepta Decalogi divinitus data, et ab æterna lege expressa, sunt de naturalis dictamine rationis. Sicque ratio naturalis, præsertim adjuta lumine fidei ac Scripturis, videt « quid sanciat lex æterna ».

Si melioribus animum conformaveris, id est, si mentem tuam subjeceris sapientiæ atque virtutibus, legibusque divinis, nihil opus est judice præmium deferente:39 id est, non indigebis induci et excitari ad opera bona agenda per judicem exteriorem humanum, qui te per præmiorum promissionem et exhibitionem ad bona impellat. Cujus subjungitur ratio: tu te ipse excellentioribus addidisti, id est, « tu ipse addidisti » et applicuisti « te » exercitiis salubrioribus, sequendo legem æternam et naturalem, et dedisti te ad spiritualia et honesta, non propter mercedem præcipue, sed ipsius summi boni amore et ex virtutum affectu potissime. Verumtamen istud non dicitur quod homo debeat exteriorem præsidentem contemnere, sed quod non indiget illo sicut hi qui non considerant quid æterna lex sanciat, nec se melioribus applicant.

Si studium ad pejora deflexeris, id est, si cordis tui conatum, intentionem et operam converteris ad magis illicita, contra illud Ecclesiastici, Ne adjicias peccatum super peccatum;40 extra ne quæsieris ultorem, id est, non solum quæras ab alio castigari: tu te ipse in deteriora detrusisti, id est, non aliunde coactus, sed propria libertate et motu tuo interiori consensuque libero dejecisti ac præcipitasti te ipsum in lacum perditionis, et ad graviora peccata: juxta quod in Proverbiorum libro asseritur, Impius quum in profundum venerit peccatorum, contemnit.41

Verumtamen, per hoc non est intelligendum quod is qui proprio motu sponte peccavit, non debet pro satisfactione et salubri sui correctione habere recursum ad confessorem propriumque pastorem, aut alios quorum interest suum excessum ulcisci; sed ne sic ad illos confugiat quod negligat se ipsum dijudicare et castigare: quia ut ait Apostolus, Si nos ipsos dijudicaremus, non utique judicaremur. Ideo dixit Michæas propheta: Indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, aut quid Dominus requirat a te; facere judicium et justitiam:42 ut scilicet in primis judices et corrigas temetipsum, prout ordo exigit caritatis. Cujus contrarium agunt insipientes et miseri filii hominum, proni judicare proximos suos, et palpare et excusare se ipsos. Imo minora vident in aliis, graviora dissimulant in se ipsis, contra id quod ait Salvator: Quid vides festucam in oculo fratris tui, et trabem in oculo tuo non vides?43

Veluti si vicibus sordidam humum cœlumque respicias: id est, in his te habendo « veluti si respicias humum sordidam » (id est lutum) et « cœlum vicibus », id est vicissim seu per vices diversas. Dum enim in pejora te flectis, respicis quasi lutum; dum autem meliora assumis, quasi ad cœlestia respicis. Ideo in Daniele scriptum est de iniquis carnalibusque judicibus: Declinaverunt oculos suos ut non viderent cœlum.44 Cunctis extra cessantibus, ipsa cernendi ratione, nunc cœno, nunc sideribus interesse videaris: id est, videri poteris « interesse », id est præsens consistere, « nunc cœno », id est terrenis ac vilibus rebus, « nunc sideribus », id est rebus cœlestibus ac divinis, « ratione ipsa cernendi », id est ratione considerationis, quæ fertur in suum objectum, et per eam homo conjungitur aliquo modo suo objecto, id est rei cognitæ, præsertim si etiam afficiatur ad eam amore avide. Imo, secundum Augustinum, verius est anima ubi amat, quam ubi animat. Apostolus quoque adhuc vivens in carne testatus est :45 Nostra conversatio in cœlis est. Et hæc dico, « cunctis extra cessantibus », id est, nullo extrinseco te movente. Hinc elevemus cor nostrum indesinenter ad meliora, ad incrementa sapientiæ ac virtutum; nec ab illis relabamur in fœda ac turpia, ne nobis conveniat illud Threnorum : Qui nutriebantur in croceis, amplexati sunt stercora.46

At vulgus ista despicit , id est, pro certo vulgares ista despiciunt :47 quia carnalibus non sapiunt spiritualia et divina. Ideo in Proverbiorum libro dicitur : In auribus insipientium ne loquaris, quia despicient doctrinam eloquii tui;48 et iterum : Non recipit stultus verba prudentiæ, nisi dixeris ea quæ versantur in corde ejus.49 Hinc in Ecclesiastico fertur : Cor fatui quasi vas confractum, et omnem sapientiam non tenebit.50 Quid igitur? id est, quid restat? Hisne accedamus (id est, non appropinquemus per mentis consensum et per vitiorum conformitatem his) quos belluis similes esse monstravimus, id est hominibus vitiosis, crudelibus, belluinis, qui sic persequuntur, spoliant, detrahendo lacerant justos, pios et innocentes, quemadmodum belluæ animantia parva? Tales igitur excæcatos nequaquam sequamur, sicut subjungitur.

Quid, supple, dicis ad simile istud, si quis amisso penitus visu, ipsum etiam se habuisse oblivisceretur intuitum, id est, si aliquis amisisset potentiam visivam, in tantum quod nec recordaretur se aliquando usum esse illa potentia, aut actualem intuitum habuisse, nihilque sibi ad humanam perfectionem deesse arbitraretur, id est, nihilo minus putaret se esse perfectum in omnibus quæ ad perfectionem hominis requiruntur? Num videntes, eosdem cæcos putaremus? id est, nonne nos qui adhuc visum habemus, « putaremus » homines tales penitus « cæcos » in carne et anima, qui tam fatue judicarent? Ideo illos non sequeremur : sic nec sequi debemus mores atque judicia bestialium hominum, qui quum cæci sunt corde, prudentes se opinantur.

Heu ! quam multi sunt tales ! Imo tales sunt universi qui creata præferunt Creatori, carnalia spiritualibus, transitoria sempiternis, terrena cœlestibus, ut sunt superbi, ambitiosi, cupidi et lascivi : de quibus Salomon protestatur, Stultorum infinitus est numerus.51 Quid enim tam stultum sicut sic agere? Quibus loquitur Isaias :52 Væ qui sapientes estis in oculis vestris. Quorum unicuique loquitur Judex supremus in Apocalypsi : Quomodo dicis, Dives sum, et nullius egeo?53 et nescis quia tu es miser et miserabilis, et pauper, et cæcus, et nudus? Tales quoque fuerunt Scribæ et Pharisæi Judæorum, qui (ut Joannes ait) dixerunt : Numquid et nos cæci sumus ?54

Deinde probat Philosophia, infeliciores esse eos qui aliis injuriantur, quam qui injurias patiuntur.

Nam ne illud quidem acquiescent, id est, vulgares et imperiti non « acquiescent », id est, non concedunt, « illud », quod œque validis rationum nititur fundamentis : id est, quod innititur ac utitur « fundamentis rationum », id est argumentorum, « æque validis », id est tam fortibus sicut prædicta, hoc est, quod tam firmiter demonstratur ut illa.55 Et quid sit illud, subjungitur : infeliciores eos esse qui faciunt quam qui patiuntur injuriam.

— Vellem, inquam ego Boetius, has ipsas audire rationes. Ad quod Philosophia :

Omnem (inquit) improbum num supplicio dignum negas? hoc est, « num », id est numquid, tu Boeti, « negas improbum omnem », id est omnem hominem iniquum, esse « dignum supplicio »? — Minime, inquam, id est, ego Boetius nullatenus nego hoc. Subdit Philosophia : Infelices vero esse qui sunt improbi, multipliciter liquet : hoc est, « vero », id est sed, « liquet multipliciter », id est, multis modis probatum est, « infelices esse » eos « qui sunt improbi », quia iniquitas est maxima infelicitas, sicut ostensum est.56 — Ita est, inquam, id est, sic esse dico ego Boetius.

Ex quibus Philosophia concludit : Qui igitur supplicio digni sunt, miseros esse non dubitas, id est, non ambigis eos existere miseros, qui sunt digni pœnis propter sua peccata. — Convenit, inquam, id est, hoc convenit et concedo.

— Si igitur cognitor (ait) resideres : hoc est, Philosophia ait, « Si igitur », id est, quum ista ita se habeant, si tu « resideres cognitor », id est, residendo in solio judiciali, esses cognitor, id est judex, ad quem pertinet causam cum suis circumstantiis diligenter investigare, juxta illud Job :57 Causam quam ignorabam, diligentissime investigabam. Cui supplicium inferendum putares, id est judicares ? Eine qui fecisset, an qui pertulisset injuriam ? id est, utrum ei qui intulisset injuriam alteri, aut ei qui eam ab alio pertulisset ? — Nec ambigo, inquam, id est, ego Boetius dico, « Nec ambigo », quin perpesso satisfacerem, id est, satisfaciendum judicarem « perpesso » injuriam, dolore facientis, id est punitione seu damno aut aliqua pœna ejus qui ei fecit injuriam.

Ad quod Philosophia : Miserior igitur tibi injuriæ illator quam acceptor, esse videretur : id est, ex hoc sequitur, quod « illator injuriæ videretur tibi esse miserior », id est plus miser, quia deterior et pœnis condignior, ceteris paribus, « quam acceptor », qui eas patiendo accepit. — Consequitur, inquam, id est, hoc consequens esse dico.

Ad quod Philosophia : Hinc igitur, alisque de causis ea radice nitentibus, id est, ex eodem fundamento vim trahentibus, scilicet quod turpitudo suapte natura miseros faciat, id est, quod fœditas culpæ ex « suapte natura », id est propria ratione atque intrinseca proprietate, « faciat miseros » formaliter, miseria pravitatis, quia in se miseria felicitati contraria est; apparet illatam cuilibet injuriam, non accipientis sed inferentis esse miseriam.

Hoc plane consequitur et veritatem sortitur ad sensum hunc, quod injuria alteri illata, est miseria injuriantis, loquendo de miseria culpæ. Si tamen illa injuria sit læsio, mutilatio aut gravis afflictio injuriati, potest dici ejus miseria, loquendo de miseria pœnæ : de qua sanctus Job dixit, Non levabo caput, saturatus afflictione et miseria.

Itaque, sicut sancti Patres fatentur, unuscujusque malum in proprium redundat auctorem;58 et qui persequitur alium, magis se ipsum lædit quam illum, directe. Occasionaliter tamen posset alteri multum nocere, inducendo eum ad impatientiam, iram, rancorem adversus se : cujus tamen impatientiæ, iræ, invidiæ, ille injuriam passus, esset causa directe; et sic sibi sua propria culpa noceret. Porro, si patientiam habuerit in adversis, nil sibi nocet, imo maxime prodest, injuriator et injuriatio ejus. Ideo viri vere virtuosi et illustrati, incomparabiliter malunt adversa pati, injurias, damna, opprobria, detractiones, læsiones, irrisiones sufferre, quam irrogare : imo injuriantibus atque peccantibus in se compatiuntur, et orant pro ipsis ; Deoque gratias agunt, scientes quod ipsi per tales purgantur, exercentur, proficiunt et salvantur. Econtrario homines passionati suis passionibus et peccatis sic excæcantur, ut putent se non sibi sed aliis magis nocere quibus injuriantur et obloquuntur, non pensantes quod de homine pravo ait Psalmista :59 Lacum aperuit, et effodit eum ; et incidit in foveam quam fecit. Hinc in Proverbiorum libro scriptum est :60 Supplantatio perversorum vastabit eos, et in insidiis suis capientur iniqui. In Ecclesiastico quoque legitur : Facienti nequissimum consilium, super ipsum devolvetur, et non agnoscet unde adveniet illi. Itaque saluberrimum est, semper in simplicitate et sinceritate ambulare, quia ut scriptum est :61 Simulatores et callidi provocant iram Dei.

Consequenter tractat Philosophia de quibusdam iniquitatibus oratorum, defensorum et judicum, qui frequenter patrocinantur et opem impendunt parti injustæ.62

Atqui nunc, ait, contra faciunt oratores: id est, Philosophia dixit, « Atqui », id est certe, « oratores », id est causidici, « faciunt nunc » sæpe « contra », id est contrarium his quæ dico. Pro his enim qui grave quid acerbumque perpessi sunt, miserationem judicum excitare conantur: id est, ipsi causidici nituntur communiter « excitare miserationem judicum pro his », id est ad condolendum et recompensandum eis, « qui perpessi sunt grave quid acerbumque », id est aliquid durum et molestum; quum magis admittentibus justior miseratio debeatur: hoc est, « quum », id est ex quo, « miseratio justior », id est convenientior, « debeatur magis admittentibus », id est facientibus injuriam, quam patientibus eam: quia probatum est nunc, quod injuriantes, ceteris paribus, sunt miseriores, id est pejores, quam injuriati ab eis; et quanto quis miserior est, tanto plus compatiendum est ei.

Verumtamen istud non est simpliciter intelligendum ut sonat. Imo injuriatis est compatiendum et succurrendum; et instigandus est judex ut judicet pro eisdem, et eis satisfieri judicet: et hoc totum, secundum juris tenorem, et sine derogatione alterius partis. Nam et Moyses scripsit, Pauperis non misereberis in judicio:63 utpote in derogationem justitiæ, partisque læsæ. Hinc sanctus Job ait: Oculus fui cæco, et pes claudo; pater eram pauperum, et quum sederem quasi rex circumstante exercitu, eram tamen mœrentium consolator.64 In Ecclesiastico quoque docetur: In judicando pupillos, esto eis misericors ut pater.65 Est igitur horum sensus verborum, quod causidici ac ceteri non debent sic excitare animum judicis ad miserendum injuriatis, quin etiam injuriantibus compatiantur, imo plus doleant de malo culpæ quam de malo pœnæ: tamen ex zelo justitiæ licet expetere ultionem de injuriatoribus; etiam ex caritate, quoniam expedit saluti animarum eorum, in hac vita pro peccatis suis puniri. Hinc subditur :

Quos non ab iratis, sed a propitiis potius miserantibusque accusatoribus, ad judicium veluti ægros ad medicum duci oportebat. Sensus est: « quos », scilicet injuriatores ac reos, « oportebat duci ad judicium non ab accusatoribus iratis » ira per vitium, « sed a propitiis potius miserantibusque », id est piis, qui misereantur potius quam turbulenter et immoderanter irascantur. Est autem duplex ira. Una culpabilis: quæ vocatur ira per vitium. De qua Salomon exhortatur: Non sis velox ad irascendum, quoniam ira in sinu stulti requiescit.66 Hæc etenim ira rationem prævenit, turbat, obtenebrat. Alia est per zelum: quæ exstat laudabilis, et a ratione sponte assumitur, quatenus actum justitiæ virilius exsequatur. Unde ait Gregorius: Ira non debet rationem prævenire aut superare ut domina, sed comitari et cooperari ei tanquam ancilla. « Veluti ægros » (id est sicut infirmos) oportet duci « ad medicum »: quoniam pœna judicis infligitur reis pro medicina morbi iniquitatis. Hinc additur: ut culpæ morbos supplicio resecarent: hoc est, quatenus accusatores seu accusati « resecarent », id est removerent, « morbos culpæ », id est peccata, quibus anima infirmatur, et a quibus a Deo curatur (de quo Psalmista testatur, Qui sanat omnes infirmitates tuas), « supplicio », id est per temporale supplicium, quod est satisfactio pro peccatis.67 Et si fuerit satisfactio sufficiens, non infligetur post hanc vitam afflictio alia, juxta illud Nahum: Non consurget duplex tribulatio.68 Ubi alia habet translatio: Non vindicabit Dominus bis in id ipsum in tribulatione; vel, ut alius transtulit, Non judicabit Dominus bis, etc.

Quo pacto, defensorum opera vel tota frigeret, vel si prodesse hominibus mallet, in accusationis habitum verteretur: hoc est, « quo pacto », id est per quem modum, videlicet si injuriatores ad judicium ducerentur ex pietate modo prætacto,

« opera », id est auxiliatio, « defensorum » seu advocatorum, « vel frigeret tota », id est omnino cessaret: quia non conarentur reum a morte eripere; imo permitterent eum occidi, ut hic punitus, damnationem evaderet, quemadmodum ad Corinthios scribit de excommunicato Apostolus: Tradere hujusmodi Satanæ in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat in die Domini.69 « Vel si » opera seu diligentia defensorum « mallet hominibus » salubriter « prodesse » et subvenire, « verteretur in habitum accusationis », id est in assiduitatem accusandi, ita quod frequenter accusaret recidivantes et incorrectos, servato ordine fraternæ correctionis, ut scilicet admonitio secreta publicam fraternam correptionem præcedat, prout Christus in Evangelio docuit: Si peccaverit in te (inquiens) frater tuus (id est, te sciente), corripe eum inter te et ipsum solum; si te non audierit, adhibe tecum unum aut duos testes; quod si illos non audierit, dic Ecclesiæ, id est ecclesiastico judici.70 Verumtamen nec supplicio nec accusatione peccatum dimittitur sine ipsius rei contritione.

Consequenter ostendit Philosophia, quod reus non refugeret præsens judicium, si consideraret idonee multiplicem ejus fructum.

Ipsi quoque improbi, si eis aliqua rimula virtutem relictam fas esset adspicere, vitiorumque sordes, pœnarum cruciatibus se deposituros viderent; compensatione adipiscendæ probitatis nec hos cruciatus esse dicerent: hoc est, « ipsi quoque improbi, si fas » (id est facultas) « esset eis adspicere aliqua rimula », id est aliqua saltem tenui intuitione, ex gratia et sapientia salutari præveniente, « virtutem relictam », id est dignitatem et pulchritudinem virtutum quas peccando perdiderunt ac reliquerunt, et « viderent se deposituros sordes vitiorum cruciatibus pœnarum », id est per cruciatus pœnales, mediante vera contritione (vel si jam ante per contritionem deletæ sunt quantum ad culpam, delentur per cruciatus istos plenius, etiam quantum ad pœnam); « dicerent hos cruciatus non esse », id est nullius esse reputationis neque momenti, « compensatione », id est intuitu et desiderio compensationis seu recuperationis, « probitatis adipiscendæ », id est virtutum per has pœnas recuperandarum. Defensorumque operam repudiarent, id est, abjicerent « operam defensorum », id est auxilium protectorum; ac se totos accusatoribus judicibusque permitterent: id est, promptissime, cum omni compunctione exponerent se accusatoribus atque judicibus suis, accusantium objectiones ac judicum sententias et tormenta æquanimiter sustinendo propter tot fructus et utilitates, et quia per brevia hæc tormenta, futuræ vitæ supplicia ineffabiliter acriora et diuturniora evaduntur, præsertim quum quidam permittant se uri, secari, scindi, ac certis in membris lacerari, desiderio sanitatis corporeæ brevis et incertæ.

Postremo, ex præinductis corollarie infert: Quo fit ut apud sapientes nullus prorsus odio locus relinquatur: hoc est, « quo fit », id est, ex quibus præhabitis patet, quod « nullus prorsus locus relinquatur odio apud sapientes », id est in corde sapientium sapientia infusa quæ est donum: de qua in libro Sapientiæ legitur, Sapientiam non vincit malitia;71 itemque, Melior est sapientia quam vires.72

Nam bonos quis nisi stultissimus oderit? id est, nemo odit homines bonos et virtuosos, nisi valde insipiens, qui excæcatur in tantum quod odit eos a quibus corripitur, corrigitur, refrenatur, juxta illud Amos:73 Odio habuerunt corripientem, et loquentem perfecte, abominati sunt.74 In Proverbiorum quoque libro: Non amat pestilens eum qui se corripit. Et certe tales sunt multi. Unde dixit Christus discipulis suis:75 Odio eritis omnibus hominibus propter nomen meum.

Malos vero odisse, ratione caret. Sunt enim spiritualiter diligendi, ita ut eis optemus veniam, gratiam, emendationem in omnibus, et salutem. Non tamen amandi sunt in quantum mali, sed in quantum sunt viatores gratiæ et salutis capaces, ad superbeatissimæ Trinitatis imaginem conditi, Christi sanguine liberati, ac proximi nostri. Nihil enim tam secundum naturam sicut amare naturæ consortem, ut ait Ambrosius super Lucam. Amanda est ergo bona natura, et persona quoniam bona, vel ut sit bona. Et hoc ad omnem pertinet Christianum, potissime quoniam Christus ait : Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem, sicut dilexi vos; in hoc cognoscent omnes quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem.76

Nam sicut corporum languor, ita vitiositas quidam est quasi morbus animorum, id est, « sicut languor » est « corporum » infirmitas corporalis, « ita vitiositas est quasi quidam morbus animorum », ut ubertim ostensum est. Quum ægros corpore minime dignos odio sed potius miseratione judicemus : hoc est, « quum », id est quumque, seu ex quo, « judicemus ægros corpore dignos » non « odio, sed potius miseratione », quia miserabiles sunt personæ; multo magis non insequendi (id est non odio habendi) sed miserandi sunt, quorum mentem omni languore atrocior urget improbitas : id est, « miserandi » et refovendi « sunt » mali, « quorum mentem improbitas atrocior » (id est vitiositas crudelior atque nocivior) « omni languore » corporeo, « urget », id est, comprimit, perimit, et angustat captivamque detinet, ita quod non ambulat in latitudine caritatis neque in via salutis, nec resipiscit a diaboli laqueis.77 Ideo condolendum est ei vehementer, et orandum pro ea ferventer.7879

Footnotes

  1. Cf. p. 439 D'. ↩

  2. Luc. xiii, 32. ↩

  3. Amos iv, 1. ↩

  4. cuiquam ↩

  5. Ibid. 19. ↩

  6. Ps. LXXXVII, 4. ↩

  7. Joann. xv, 20. ↩

  8. Eccl. xiii, 21, 22. ↩

  9. Cf. p. 266 B. ↩

  10. Matth. vi, 23. ↩

  11. Eccle. viii, 13. ↩

  12. Is. xl, 24. ↩

  13. Ps. xxxvi, 35, 36. ↩

  14. Job xxii, 15, 16. ↩

  15. Prov. xiv, 34. ↩

  16. Jacob. v, 1. ↩

  17. Eccli. III, 29. ↩

  18. Is. XLVI, 8. ↩

  19. Cf. p. 468 B et s. ↩

  20. Ps. XXVI, 12. ↩

  21. * nimium ↩

  22. Apoc. iii, 19. ↩

  23. Job v, 17. ↩

  24. Is. xxviii, 19. ↩

  25. Deut. xxxii, 35. ↩

  26. 1 Tim. v, 20. ↩

  27. Prov. xix, 25. ↩

  28. Prov. xxii, 15. ↩

  29. Cf. p. 464 C et s. ↩

  30. Cf. p. 481 A et s. ↩

  31. Cf. p. 437 B' et s. ↩

  32. Ps. xxxvi, 1. ↩

  33. Cf. p. 448 C et s., 468 B et s., 481 D' et s. ↩

  34. Cf. p. 484 B et s. ↩

  35. Eccle. viii, 11; ix, 2. ↩

  36. Eccli. v, 4. ↩

  37. Malach. iii, 15. ↩

  38. Is. xxxiii, 22. ↩

  39. I Cor. xi, 31. ↩

  40. Eccl. v, 5. ↩

  41. Prov. xviii, 3. ↩

  42. Mich. vi, 8. ↩

  43. Matth. vii, 3. ↩

  44. Dan. xiii, 9. ↩

  45. Philipp. III, 20. ↩

  46. Thren. IV, 5. ↩

  47. * non res- spicit ↩

  48. Prov. XXIII, 9. ↩

  49. Prov. XVIII, 2. ↩

  50. Eccl. XXI, 17. ↩

  51. Eccle. I, 15. ↩

  52. Is. V, 21. ↩

  53. Apoc. III, 17. ↩

  54. Joann. IX, 40. ↩

  55. * firma- mentis ↩

  56. Cf. p. 468 B et s. ↩

  57. Job xxix, 16. ↩

  58. Job x, 15. ↩

  59. Ps. vii, 16. ↩

  60. Prov. xi, 3, 6. ↩

  61. Eccli. xxvii, 30. ↩

  62. Job xxxvi, 13. ↩

  63. Exod. xxiii, 3. ↩

  64. Job xxix, 15, 16, 25. ↩

  65. Eccli. iv, 10. ↩

  66. Eccle. vii, 10. ↩

  67. Ps. cii, 3. ↩

  68. Nahum i, 9. ↩

  69. 1 Cor. v, 5. ↩

  70. Matth. xviii, 15-17. ↩

  71. Sap. vii, 30. ↩

  72. Sap. vi, 1. ↩

  73. Amos v, 10. ↩

  74. Prov. xv, 12. ↩

  75. Matth. x, 22; xxiv, 9. ↩

  76. Joann. XIII, 34, 35. ↩

  77. * mentes ↩

  78. Ps. cxviii, 45. ↩

  79. II Tim. II, 26. ↩

Chapter 155 of 199