Articulus 10
EXPOSITIO PROSÆ HUJUS QUINTÆ.
SICUT prosa et metro immediate præhabitis reprobavit Philosophia motiva dicentium, quod simul stare non valent certa et infallibilis providentia Dei et libertas arbitrii ac contingentia rerum, ita et in prosa hac hoc ipsum prosequitur diffusiusque declarat. Ordo et sensus verborum est:
Quod si, id est ex quo, in corporibus sentiendis, id est in hoc quod corpora sentiuntur, animus non insignitur, id est, intellectus non figuratur neque ab extra formatur, passione, id est transmutatione extrinseca per impressionem sensibilium formarum in ipsum, sed judicat, id est, apprehendit et discernit, ex sola sua vi, id est sola intellectuali virtute, passionem subjectam corpori, id est passibilem qualitatem a corpore dependentem eique inhærentem; quamvis qualitates objectæ forinsecus, id est foris repræsentatæ exterioribus sensibus, afficiant instrumenta, id est, alterent organa, sensuum, sicut color et lux visum, calorque tactum, passioque corporis, id est immutatio sensuum, antecedat vigorem animi agentis, id est actum intellectus cognoscentis et super proprium actum se reflectentis, quæ in se provocet actum mentis, id est, actualem intellectionem excitet ad advertendum exteriora objecta, excitetque interim formas quiescentes intrinsecus, id est, ad talem advertentiam et sensualium considerationem « excitet formas », id est species intelligibiles, « quiescentes intrinsecus », id est in intellectu manentes : quanto magis ea, id est multo amplius substantiæ incorporeæ, intellectuales, quæ absoluta sunt, id est immunia, a cunctis affectionibus corporum, id est ab omnibus immutationibus, passionibus et qualitatibus corporalium rerum, ut angeli, in discernendo non sequuntur, id est, non imitantur, objecta extrinsecus, id est exteriora objecta, cognoscendo et judicando secundum illorum variabilem modum compositamque naturam, sed actum suæ mentis expediunt, id est, expedite exsequuntur proprii intellectus actionem per ea quæ intra se habent, id est juxta simplicitatem et eminentiam suæ intellectualitatis ?
Hac itaque ratione multiplices cognitiones diversis ac differentibus cessere substantiis, id est, multi ac distincti modi et gradus ac species cognoscendi, sunt dati diversis rerum naturis atque suppositis (quorum quædam differunt solo numero, ut individua speciei ejusdem; quædam specie; alia genere, ut homo et angelus) : quia (ut patuit) operatio sequitur rei naturam, et unumquodque agit et cognoscit secundum modum, gradum ac dignitatem propriæ speciei.1
Sensus enim solus, cunctis aliis cognitionibus destitutus, id est segregatus ab omni cognitione alia ab exteriori notitia sensitiva, immobilibus animantibus cessit, id est, provenit ac datus est. Quales sunt conchæ maris, quæ ex se non moventur localiter : attamen motu dilatationis et constrictionis moventur. Quæ quum in littore aperuerint suam domunculam, cancer eis insidians jactat lapillum inter aperturam, sicque pede suo extrahit concham ac devorat eam, ut in Hexaemeron sanctus refert Ambrosius. Solusque tactus dicitur conchis inesse. Quæque alia saxis hærentia nutriuntur, id est, et « alia » animalia « quæ nutriuntur hærentia saxis », id est saxis affixa, et inde alimenta sumentia : ut sunt conchylia et ostreæ, quæ sunt pisces corium durum habentes. Imaginatio vero, id est vis imaginativa, cessit belluis, id est brutis, mobilibus loco, quibus affectus aliquis fugiendi appetendive videtur jam inesse. Fugiunt enim dum aliquid apprehendunt aut sentiunt ut afflictivum; appetunt vero et insequuntur dum aliquid apprehendunt tanquam conveniens.
Ratio vero tantum humani generis est, id est, vis rationalis, a qua homo accipit speciem, non convenit nisi humano generi, sumendo rationem proprie, pro vi intellectuali discursiva a notis ad ignota. Aliquando vero communius sumitur, pro vi intellectuali; sicque convenit angelis. Unde beatus ait Bernardus : Duas rationales creaturas condidit Deus, angelum scilicet et hominem. Porro S. Gregorius addidit in homilia, quod angelus rationale est animal : in quibus verbis tam rationale quam animal capitur multum extense. Sicuti intelligentia sola, divini (supple, generis), id est, intellectualitas « sola » et pura, simplici intuitu omnium cognoscitiva, est solum « divini » generis. Solis etenim separatis substantiis competit, quæ præ ceteris creaturis deiformes ac divinæ censentur : propter quod a philosophis intelligentiæ nuncupantur. Nec dubium quin superbeatissimo Deo intellectualis perfectio competat cum excellentia penitus infinita. Inest etiam animabus beatis, imo et hominibus virtuosis et contemplativis, secundum aliquem gradum et participationem, ut in prosa dictum est præcedenti.2
Quo fit, id est, ex quibus consequitur, ut ea notitia ceteris præstet, id est, quod ista notitia ceteris cognitionibus exstet præstantior, quæ suapte natura, id est propria naturalique dignitate, cognoscit non modo, id est non solum, proprium objectum, quod est ens seu verum, sed objecta quoque notitiarum ceterarum cognitivarumque virium, utpote intellectualis cognitio, quæ et altiori modo cognoscit inferiorum potentiarum objecta3 quam ipsæmet, ut in præcedenti prosa expositum est, ubi hæc omnia continentur :4 quæ tamen hic repetuntur ut aliqua adjiciantur, sicque ex eis concludatur propositum. Unde subjungitur :
Quid igitur, id est, quid dicendum videtur, si sensus imaginatioque, id est sensitiva et exterior cognitio, imaginaria quoque notitia, refragentur, id est, repugnare et contradicere videantur, ratiocinationi, id est discursui et argumentationi conclusionique rationis, nihil illud esse dicentes universale quod sese intueri ratio putet, id est, ipse sensus et imaginatio, hoc est homo secundum sensum imaginationemque judicans, « dicentes nihil esse universale », hoc est naturam communem abstractive consideratam ? Et hoc propter rationem quæ subditur. Quod enim sensibile vel imaginabile est, id universum (id est universale) esse non potest . Aut igitur rationis verum esse judicium (supple, constat), nec quidquam esse sensibile, hoc est, aut judicium rationis est verum, et per consequens nullum ens est « sensibile » vel particulare ; aut quoniam sibi, videlicet rationi, notum sit plura sensibus et imaginationi esse subjecta, id est multa esse particularia entia sub sensibus et imaginatione cadentia, ideo inanem esse conceptionem rationis, id est mendacem et vanam esse rationis considerationem qua universale per abstractionem considerat, quæ quod sensibile sit ac singulare, quasi quoddam universale considerat, id est, « quæ » ratio « considerat quasi quoddam universale » id « quod » in se et in subsistentia sua est quid « sensibile ac singulare ». Sed argumentatio ista non tenet, quia idem potest multipliciter considerari, hoc est magis et minus contracte. Ideo sequitur :
Ad hæc si ratio contra respondeat, id est, « si ratio respondeat » ad ista objecta « contra », id est ea negando, atque dicendo : se quidem et quod sensibile et quod imaginabile sit, in universitatis ratione conspicere, hoc est, si dicat se considerare « in ratione » et sub ratione universalis tam id quod est singulare quam id quod est imaginale, considerando ea per abstractionem ab hic et nunc et ab omni loco et tempore; illa vero ad universitatis cognitionem adspirare non posse, id est sensum et imaginationem non posse pertingere ad notitiam universalis et rationis communis, prout totum illud in præcedenti prosa expositum est, quoniam eorum notio, id est cognitio, corporales figuras non possit excedere, id est, non se potest extendere ultra ea quæ repræsentantur per figuras sensibiles et similitudines corporales, quæ in potentiis continentur organicis.5
Consequenter tangit Philosophia cujus potentiæ cognitivæ judicio sit acquiescendum, dum potentiæ istæ sibi invicem repugnare videntur. De rerum vero cognitione, firmiori potius perfectiorique judicio esse credendum : hoc est, constat « credendum esse potius judicio firmiori », id est rationabiliori, ac magis perfecto, id est judicio rationis, « de cognitione rerum », an scilicet cognitio seu judicatio de re sit recta aut non. Unde mox subditur : In hujusmodi igitur lite, id est contradictione, quando diversæ vires diversimode judicant, nos quibus tam ratiocinandi quam imaginandi etiam sentiendique vis inest, nonne rationis potius causam probaremus ? id est, nos quibus data est vis sensitiva et imaginativa ac ratiocinativa, magis utique approbaremus « causam », id est tribunal seu judicium, « rationis » quam virium inferiorum.
Ex his Philosophia ostendit insufficientiam argumenti cujusdam præhabiti, quod scilicet contingentia et incerta non possint a Deo certitudinaliter præcognosci.6
Simile est quod humana ratio divinam intelligentiam futura, nisi ut ipsa cognoscit, non putat intueri, id est, « quod humana ratio non putat divinam intelligentiam », id est mentem increatam, « intueri futura » aliter quam « ipsa » ratio « cognoscit ». Nam ita disseris, id est, sic dicis et arguis : Si qua, id est si aliqua, non videantur habere eventus certos ac necessarios, id est adimpletiones determinatas et inevitabiles, ea certo eventura nequeunt præsciri; harum igitur rerum nulla est præscientia : quam si etiam in his esse credamus, nihil erit quod non ex necessitate proveniat, id est, « si credamus » præscientiam « esse in » rebus « his », id est de rebus contingenter ac libere eventuris, sequitur quod « nihil erit », id est, quod nihil fiet, « quod non ex necessitate » eveniat. Quod argumentum jam toties exstat præhabitum et solutum, ut tædium pariat idem tam frequenter repetere. Boetius tamen hæc sub nomine Philosophiæ tam sæpe resumit, quoniam tempore suo materia ista non fuit tam evidenter discussa et declarata ut interim et modo. Unde adhuc plenius eam resolvit atque elucidat, subdens :
Si igitur uti rationis participes sumus, ita divinæ mentis judicium habere possemus : hoc est, si haberemus « judicium mentis divinæ », id est tam certam et perfectam rerum notitiam et censuram ut Deus, vel sicut Beati ipso fruentes, quorum intellectus valde est deiformis, quoniam vident Deum sicuti est, et cetera etiam futura quamplurima deiformiter in ipso, ut divinus Dionysius protestatur; sicut imaginationem sensumque rationi cedere oportere judicavimus, sic divinæ sese menti humanam submittere rationem justissimum censeremus : id est, tunc utique « censeremus », judicaremus « justissimum » esse « humanam rationem submittere sese menti divinæ » et ejus judicio, quum illa sit supercertissima, infallibilis ac prorsus indeviabilis regula, mensura et causa omnis veritatis, virtutis et æquitatis; imo et incomparabiliter plus quam « sicut judicavimus » modo « imaginationem » et « sensum oportere cedere », id est deferre et obtemperare, « rationi » et ejus judicio. Dicuntur autem sensus et imaginatio hoc facere, non formaliter ac directe, quum nec sensus nec imaginatio rationem cognoscant, sed ex consequenti, quoniam subjectum eorum, id est homo sensum imaginationemque habens, id facit.
Consequenter Philosophia hortatur salubriter et optimum præstat consilium. Quare in illius summæ intelligentiæ cacumen, si possumus, erigamur : hoc est, « quare », id est, quum præinducta ita se habeant, ideo « si possumus », id est, quia per Dei auxilium possumus, « erigamur », id est, per lumen naturæ et habitus scientiarum atque virtutum, præsertim per sapientiam ac Dei amorem, erigamus nos contemplando, imo potius Omnipotentem rogemus ut erigamur ab eo per lumen gratiæ et donum sapientiæ ac caritatem infusam, per mysticam theoriam et amorem flammigerum, « in cacumen », id est ad altitudinem, « illius intelligentiæ summæ », id est divinæ et increatæ Sapientiæ, cujus rationibus æternis contemplandis ac consulendis intendit ratio nostra superior, ut sanctus asserit Augustinus. Illic enim ratio videbit, id est, contemplatione altitudinis sapientiæ Dei intellectus noster conspiciet, quod in se non potest intueri, id est, quod intelligere nequit propria potestate aut lumine naturali. Et quid sit hoc, subditur :
Id autem est, quonam modo, id est qualiter, etiam quæ certos exitus non habent, utpote contingentia, certa tamen videat ac definita prænotio, id est, cognitio Dei « certa » et infallibilis « ac definita », id est absoluta seu absolute perfecta ac determinata in se, quamvis sit illimitata ac infinita, « videat », id est, intelligat illa certissime ab æterno; neque id sit opinio, id est, qualiter etiam illa cognitio Dei non exsistat « opinio », hoc est incerta notitia cum formidine de opposito, sed summæ potius scientiæ nullis terminis inclusa simplicitas : hoc est, « simplicitas » pura et infinita, videlicet « nullis terminis inclusa », id est non arctata nec comprehensa terminis ullis seu aliquo fine : simplicitas, inquam, « scientiæ summæ », id est scientiæ Dei altissimi, qui est ipsa sci-
Cf. p. 591 A et s.
De Cœlest. hier. c. v, vii; de Divin. nomin. c. 1. entia sua. De quo scriptum est Regum primo : Deus scientiarum Dominus est. Qui loquitur per Osee : Quia tu scientiam repulisti, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi.7 Porro infinita ista « simplicitas summæ scientiæ », realiter est ipsa simplicissima scientia Dei, qui essentialiter est ipsa sua scientia; estque incomparabilis et immensa.
Præterea, volens intelligere qualiter Deus excelsus et gloriosus cognoscat variabilia, indeterminata, incerta, libera, contingentia, infallibiliter et supercertissime, debet prætacto modo erigi seque erigere et item ascendere « in cacumen summæ intelligentiæ » ac sapientiæ Dei :8 non quod in hac vita valeat Deum in se ipso clare et immediate conspicere; sed quantum ex creaturis et lumine naturali atque scientia acquisita (præsertim ex lumine gratiæ, dono sapientiæ, et fide illuminata ac illustratione superna) potest, debet se dare ad contemplationem Dei, et alis contemplationis ad ipsum volare, et considerare quemadmodum Deus sit ens primum et summum, infinite simpliciterque perfectum, perfecte quoque, pure ac infinite simplicissimum, in quo penitus idem sunt intelligens et intelligentia, sapiens et sapientia, sciens et scientia, species intelligibiles et objectum, actio et substantia. Ideoque Deus supergloriosissimus, superessentialis sibique soli perfecte comprehensibilis, universa et singula, præterita, præsentia et futura, simplicia et composita, temporalia et perpetua, necessaria et contingentia, ac omnes omnium horum circumstantias, actus et accidentias, imo et omnia possibilia fieri, infinitasque species numerorum et infinita individua earumdem quæ nunquam fuerunt nec erunt, intelligit invariabiliter et æterne, unico et simplicissimo actu intelligendi, quasi præsentialiter ac prorsus independenter, juxta omnem excellentiam suæ naturæ, ex se, in se, et per se, eo quod universa et singula ista in sua superexaltata essentia atque in illimitata virtute seu omnipotentia sua contineantur, resplendeant et repræsententur omniformiter quomodolibetque perfecte. Quo hæc verba clarius intellexeris, eo limpidius poteris intelligere, cernere et contemplari totum passum hujus materiæ, et qualiter omnia ista variabilia, libera, contingentia et incerta, a supersanctissima, invariabili mente divina æternaliter et invariabiliter, simplicissime ac supercertissime cognoscuntur.
Footnotes
Chapter 192 of 199