Articulus 28
ELUCIDATIO HUJUS CAPITULI SEXTI.
QUÆ prima cœlestium essentiarum dispositio, quæ media, quæ ultima.1
Hoc est: In isto capitulo edocetur, « quæ » sit « dispositio », id est ordinatio vel hierarchia, « cœlestium essentiarum », id est supernorum spirituum, « prima », id est suprema, hoc est, qui chori et ordines ad primam pertineant hierarchiam, et quis chorus inter illos sit summus, quis medius, et quis ultimus; « quæ media », id est, quæ dispositio vel ordinatio cœlestium essentiarum, id est supernorum spirituum, sit media, id est, quos ordines contineat, et quis inter ordines illos sit summus, quis medius, quis extremus; « quæ ultima », id est, juxta hunc sensum tangetur etiam in præsenti capitulo, quæ sit ultima dispositio essentiarum cœlestium.
Quanti quidem sunt et quales supercœlestium essentiarum ornatus, et quomodo secundum eas hierarchiæ perficiuntur, solam diligenter scire dico contemplativam earum teletarchiam. In exordio hujus capituli, magnus Dionysius in primis propriam imperfectionem considerat ac fatetur:2 « Dico », inquiens, « teletarchiam solam », id est solam principalem et increatam dominationem mysteriorum supernorum. Dicitur quippe teletarchia, a τελετή, quod est traditio mysteriorum, et ἀρχός, quod est princeps, quasi princeps seu principatus, aut dominator seu activa dominatio mysterialium traditionum. Hanc teletarchiam « contemplativam earum », id est clare cognoscitivam omnium suorum effectuum, dico « scire diligenter » et plene « quanti quidem », id est quam magni virtute aut numero, « et quales », quantum ad specificam differentiam ultimatam, vel quales in donis naturalibus, itemque gratuitis, « sint ornatus supercœlestium essentiarum », id est ipsæ speciosæ et valde ornatæ supercœlestes essentiæ, utpote mentes angelicæ seu angeli sancti pulcherrimi, « et quomodo hierarchiæ » cœlestes « perficiuntur secundum eas », id est per eas, vel juxta dignitatem et perfectionem earum. Nam ipsæ hierarchiæ instar totius integralis, imo potius per modum totius potestativi, constituuntur et constant ex ipsis ordinibus; et quo ordines ipsi et personæ in eis contentæ, sunt sublimiores et pulchriores, eo hierarchiæ quæ resultant ex illis, sunt perfectiores ac magis præclaræ.
Sed quia ex hoc verbo sequi videtur quod mentes illæ supernæ ignorent se ipsas, seu propriam dignitatem, potestatem, dispositionem ac operationem, auctor hoc removet, addens: Adhuc autem et eos cognoscere, id est, etiam dico ornatus seu spiritus istos decoros agnoscere proprias virtutes, id est vires sibi collatas, et illuminationes, id est illustrationes seu informationes passivas quas a Deo et superioribus spiritibus habent intermedii spiritus, vel supremi a solo Deo. Sciunt quoque illuminationes activas quas inferioribus tradunt et influunt.3 Sic etiam noscunt et suam sacram et superornatam ordinationem, id est mutuam suam co-ordinationem et dispositionem hierarchicam, qualiter omnes ac singuli in suis hierarchiis ac choris sint collocati. Quæ ipsorum ordinatio est sacra ac superornata, id est supernaturaliter et altius quam intelligere hic possimus, decorata.
Sed hic interea advertendum, quod translationes in hoc loco sunt valde diversæ.
Nam aliqui textus habent sicut exposui. Alii habent sic: Adhuc et eos ignorare proprias virtutes et illuminationes, et suam sacram et superornatam ordinationem. Hoc est, ex quo dixi soli Deo constare quales et quanti sint spiritus isti angelici, ideo addo et dico, quod ipsimet nesciunt proprias virtutes et illuminationes ac ordinationes. Sicque exponunt Hugo et Albertus. Porro Joannes Scotus et Joannes Sarracenus, Lincolniensis et Maximus, exponunt primo modo. Quæ expositio verior planiorque consistit. Quod enim sapientissimi spiritus illi non noscerent semetipsos ac dona sibi collata, non conveniret, præsertim quum videant Deum clare in se ipso, totumque ordinem universi in increata sapientia ejus. Philosophi quoque satis probaverunt quod intelligentiæ noscant se ipsas et ordinem suum, virtutem et actum. Unde propositione tertiadecima libri de Causis, habetur: Omnis intelligentia intelligit essentiam suam. Propositione quoque octava: Omnis intelligentia scit quod est supra se, et quod est sub se: verumtamen scit quod est sub se, quoniam ipsa est causa ei; et scit quod est supra eam, quoniam acquirit bonitates ab eo. Idem Proclus ostendit ex hoc quod talis substantia est reditiva supra se ipsam et super proprium actum: quæ reditio est per cognitionem. At vero Lincolniensis tangit occasionem tantæ diversitatis in translationibus istis: Quidam, inquiens, transtulerunt, Ignorare: quod non credimus factum ex ignorantia transferentis, sed ex corruptione sui exemplaris. — Albertus demum declarat qualiter littera queat salvari secundum translationem quæ continet, Ignorare: Dicimus, inquiens, quod substantia, virtus, illuminatio ac ordinatio angelorum, dupliciter considerantur: primo, secundum exitum eorum ab altitudine omnipotentiæ Dei, quæ infinita est in creatione cujuscumque etiam minimi: et ita a solo Deo perfecte sciuntur, qui solus perfecte infinitatem suam cognoscit.
Secundo considerantur prout emanatio eorum stat in natura ipsorum determinata: et ita perfecte hæc sciunt, quamvis imperfecte respectu scientiæ Dei.
Præterea, spiritus istos supernos S. Dionysius interdum vocat cœlestes, aliquando supercœlestes: quod utrumque qualiter verum sit, aliquoties est supra expressum.
Impossibile enim est nos scire, id est, per naturam non est possibile, nisi forte per revelationem, qua et Paulus multa hinc scivit, supercœlestium animorum mysteria, id est sacra secreta civium supernorum, et sanctissimas eorum perfectiones quibus a Deo perficiuntur, perfectiones quoque eorum in donis atque virtutibus gratiæ gratum facientis; nisi ubi dixerit quis, quæcumque per eos nos tanquam propria bene scientes Divinitas mysteria docuit: id est, « nisi » in his « ubi », id est in quibus, « Divinitas docuit nos quæcumque mysteria », id est aliqua secreta, quæcumque sint illa, « per eos », id est per animos illos supernos, « tanquam » per « bene scientes propria » dona atque mysteria divinitus eis data, commissa seu revelata. Quibus utique animis Deo gratissimis et valde acceptis, excellentissime competit dicere quod dixit Paulus apostolus de se et coapostolis suis: Non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis.4
Igitur nos quidem nihil proprio motu dicimus, id est, de tam sublimi ac divina materia nihil dicimus proprio sensu aut conceptu, ne simus rei præsumptionis, et irreverenter loquentes de tam præamandis ac honorabilibus creaturis.5 Quæcumque autem angelicarum speculationum a sanctis theologis contemplata sunt, hæc edocti : id est, nos jam fideliter informati et cognoscentes « quæcumque » vera « speculationum angelicarum », id est considerationum ad angelos pertinentium:6 vera, inquam, « contemplata sunt a sanctis theologis », id est Apostolis ac Prophetis et eorum illuminatis sequacibus præcepta et agnita; quantum potentes sumus, id est, secundum quod Deo juvante poterimus, exponemus. Unde elicitur quod gloriosus Dionysius in his ab Apostolis et apostolicis viris fuit instructus. Magna est ergo in his auctoritas ejus, nec contradicendum est ei. Considerandum est item quam modeste se habeat in loquendo, temerariam assertionem et omnem præsumptionem vitando. Sic et Plato in primo Timæi de sensibilis mundi productione orsus fari: Mementote, ait, tam me qui loquor, quam vos qui auditis, mortales esse, atque ita in rebus sublimibus mediocrem elocutionem magni cujusdam esse onus laboris.
Consequenter intentum prosequitur. Omnis Theologia, id est tota divina Scriptura, cœlestes essentias, id est intellectuales separatas substantias, hoc est choros seu ordines essentiarum illarum, novem vocat manifestativis cognominationibus, id est, novem exprimit et appellat nominibus quæ manifestant et significant naturam, proprietatem, actum, dignitatem sive officium illorum spirituum.7 Quæ nomina infra congruo ordine exprimuntur et exponuntur. Unde subjungitur:
Has divinus noster sanctus perfector, id est Paulus apostolus, tuus et meus magister ac institutor, in tres segregat trinas dispositiones, id est, dividit et distinguit in novem ordines;8 vel, « in tres trinas dispositiones », id est in tres hierarchias, quarum quælibet continet tres dispositiones, id est tres ordines bene ac sapienter dispositos. Quidam autem per divinum hunc perfectorem, intelligunt B. Hierotheum, virum ex gentilitate conversum, cujus frequenter meminit S. Dionysius, præsertim tertio capitulo de Divinis nominibus, affirmans ibidem eum coram nonnullis Apostolis et aliis multis Sanctis collationem fecisse, tantaque gratia ac sapientia præditum fuisse, quod præclarissimi quoque apostoli, Petrus, Joannes et Jacobus Minor tunc ibi præsentes, super hoc mirabantur. Verius tamen videtur quod per hunc perfectorem, intellexerit Paulum, quia et paulo post, eumdem perfectorem vocat communem ducem nostrum. Denique, quamvis non habeamus in scripturis beatissimi Pauli, quod distinxerit ordines et hierarchias cœlestes sicut hic recitatur, creditur tamen quod de his ore tenus docuit quosdam discipulorum suorum amplius elevatos, præsertim magnum Dionysium istum, quibus ad totius Ecclesiæ profectum et informationem, insinuavit hæc ipsa et multa arcana quæ in suo didicerat raptu.9
Et primam quidem esse dicit circa Deum exsistentem, id est, primam atque supremam hierarchiam docet Deo præ ceteris propinquius esse unitam, semper, id est per ævum, seu omni tempore discreto, quod aliqui ponunt in comprehensoribus et Beatis; et attente ipsi et ante medias immediate uniri traditam:10 id est, primam hierarchiam asseri « traditam », hoc est affirmatum ac traditum seu revelatum esse de ea, quod ipsa « attente », id est diligentissime, « et immediate » uniatur Deo, « ante medias » dispositiones, id est ante tres intermedios angelicos ordines. Non enim habet directe circa exteriora officia; nec per forinseca obsequia tripartitur: imo distinguitur per actus internos ad fruitionem spectantes, hoc est per fruitionem, cognitionem et tentionem, requietionem seu comprehensionem, imo potius per excellentias quasdam actuum horum, ut cito patebit.
Hic interea intuendum, quod universi ordines angelorum Deo immediate conjuncti sunt, et immediate convertuntur in ipsum, æternaliterque stabiliuntur in ipso; attentissime quoque ei intenti sunt quantum ad beatificam visionem ipsius, et quoad ea quæ omnes immediate cernunt in ipso, secundum quod cernunt illa in ipso. Quæ autem de ista immediata et mediata unione et conversione ad Deum dicuntur hic et alibi sæpe, sumenda sunt quantum ad hierarchicam reductionem et illuminationem in cognitione divinorum effectuum, de quibus et quorum rationibus atque mysteriis superiores illustrant inferiores. Insuper, quamvis prima hierarchia dicatur immediate conversa, reducta et intenta in Deum, per respectum et comparationem inferiorum hierarchiarum ac ordinum, qui per superiores de aliquibus illuminantur ac reducuntur in Deum; attamen, ut apparet, etiam inferiores in prima hierarchia, a superioribus suis in aliquibus illustrantur, et per eos reducuntur in Deum: imo et ipsi altiores in suprema hierarchia, non solum a Christo homine, sed ab electissima quoque et incomparabili Virgine, in quibusdam illuminantur.
Sanctissimos enim Thronos, et oculosos et pennosos ordines Cherubim Hebræorum voce et Seraphim nominatos, secundum omnibus superpositam propinquitatem circa Deum immediate collocari, ait tradere divinorum Eloquiorum manifestationem. Id est: Præfatus noster perfector « ait manifestationem », id est manifestam doctrinam, « divinorum Eloquiorum », id est Scripturarum, « tradere », id est docere, « sanctissimos Thronos », id est valde sanctos angelos exsistentes de ordine Thronorum, « et oculosos », id est spiritualiter multum acutos et perspicaces, « et pennosos », id est contemplativos, contemplationisque penna volantes celerrime ad universa sua objecta, « ordines Cherubim », id est angelos bene coordinatos consistentes de ordine Cherubim, « voce Hebræorum », id est in idiomate Hebræo ita vocatos, in quo Cherub interpretatur plenitudo seu apex scientiæ: quod nomen in libris Moysis ac Prophetarum sæpe habetur; « et Seraphim nominatos », id est angelos exsistentes de ordine Seraphim, quod etiam nomen Hebraicum est, et incendentes seu calefacientes interpretatur: hos, inquam, ait « collocari », id est ordinatos ac positos esse, « immediate circa Deum », ita quod non est hierarchia aut ordo cœlestis altior eis, quanquam de anima Christi ac deificatissima Virgine nullum sit dubium quin omnibus istis propinquiores sint
A Deo, non loco, sed assimilatione ac eminentia gloriæ: et ita intelligendum est quod subditur, « secundum propinquitatem superpositam omnibus », id est loquendo de spirituali approximatione qua hierarchia ista præ ceteris cunctis hierarchiis Deitati proximior, id est sublimior est, Creatorem suum ardentius diligendo, limpidius contemplando, tranquillius continendo. Idcirco quod dicitur, Circa Deum, non est intelligendum quasi localis, corporalis aut circumscriptus sit Deus in deistatis natura; sed quod Sancti ejus circa eum, tanquam circa objectum, fontem et causam totius suæ salutis, indesinenter versentur, inavertibiliterque figantur inæstimabili prorsus ac summo affectu.
Trinum ergo hunc ornatum, quasi unam et æque ordinatam et vere primam hierarchiam, communis noster dux dixit: hoc est, « dux noster communis », videlicet beatissimus Paulus, qui prædicatione, doctrina, operibus et exemplis nos convertit et reduxit ad Deum, « dixit ornatum hunc trinum », id est coordinationem et congregationem hanc trium ordinum superiorum, esse « hierarchiam quasi unam » aggregative, id est tanquam collectam et reductam ad unum, « et æque ordinatam », id est æqualiter dispositam immediate sub primo, « et vere primam », id est supremam:11 et hoc, loquendo de perfectione et ordinatione ejus in generali. Quamvis enim in hierarchia hac ordines tres consistant, quorum unus est altior alio ac Deo propinquior, imo in unoquoque eorum sint primi, medii ac ultimi; omnes tamen personæ et chori hierarchiæ istius in hoc in generali conveniunt, quod eorum actus et cultus seu ministratio immediate circa Deum versatur: idcirco est vere prima per comparationem ad inferiores. Quia non alia deiformior, id est, nulla est alia hierarchia Deo similior in naturalibus atque gratuitis ac gloriæ donis, imo in his ipsa est deiformior ceteris; et per se præoperantibus Divinitatis illuminationibus immediate intentior : id est, hierarchia ista est magis intenta « per se », id est sine alia mediante et cooperante, « illuminationibus Divinitatis præoperantibus », id est divinis illustrationibus, influentiis et eruditionibus primo operantibus in ea formaliter : quoniam primo descendunt in istam hierarchiam, variosque effectus causant in ea, ut sequenti clarebit capitulo.
Secundam vero esse ait ex Potestatibus et Dominationibus et Virtutibus completam : id est, præfatus noster dux tradidit « secundam » et mediam hierarchiam angelicam « esse completam », id est plenarie constitutam, « ex » tribus istis ordinibus, utpote « Potestatibus, Dominationibus », atque « Virtutibus ». Qui tamen hic exprimuntur non ea forma et serie qua in sua totali hierarchia sunt ordinati, quia in ea supremus chorus est exercitus Dominationum, medius est ordo Virtutum, infimus, Potestatum. Et in hoc gloriosus Dionysius sequitur principem suum Paulum, qui exprimendo ordines angelorum, nunc istum, nunc illum præexprimit; nunc istum, nunc illum omittit.12 In quibus verbis constat, quod in talibus locis intendit ordines materialiter ac vocabulariter explicare et numerare, non formaliter ordinare :1314 unde quosdam ordines quos uno in loco nominare omisit, in alio exprimit, aliis non expressis nec repetitis. Porro, si ad numerum et ordinationem eorum hierarchicam attendisset, probabile est quod omnes simul in eadem recitationis forma ordinaliter expressisset.
Et trinarum novissime cœlestium hierarchiarum, Angelorum et Archangelorum et Principatuum dispositionem :15 id est, prædictus dux noster perhibuit « dispositionem », id est hierarchialem coordinationem et adunationem, « Angelorum et Archangelorum et Principatuum », esse « novissime », id est in ultimo loco « hierarchiarum cœlestium trinarum », id est trium hierarchiarum cœlestium, quarum quælibet tres choros includit.
Præterea, quoniam juxta præhabita, Ecclesia militans ordinata est instar triumphantis, potest prætacta cœlestium hierarchiarum ordinumque distinctio ac dispositio declarari per simile in Ecclesia militanti, hoc est in ecclesiastica hierarchia. In cujus statu utroque, utpote spirituali atque civili, talis est ordinatio, quod ministrorum principis præcipui, utpote Papæ, aut imperatoris seu regis, aliqui habent obsequium et actionem immediate circa personam hujusmodi superioris, videlicet secretarii, et consiliarii, et cubicularii, et assessores. Istis similes perhibentur tres chori primæ hierarchiæ cœlestis. Alii sortiuntur officia circa regimen communitatis seu regni in generali, non prælati in speciali territorio huic aut illi. Quibus conformes censentur ordines hierarchiæ secundæ. Alii præficiuntur ac præsident determinatis partibus seu urbibus regni : quemadmodum officiati minores, ballivi, sculteti, præpositi. Quibus conformes dicuntur ordines tertiæ hierarchiæ.
Itaque primi tres chori sumuntur ac distinguuntur juxta ea quæ requiruntur ac pertinent ad adsistendum, vacandum inhærendumque Deo, sicut jam dictum est. Sed trium mediorum ordinum distinctio capitur penes diversitatem præsidendi hominibus : ad quam præsidentiam tria concurrunt. Primum est, præcipere quis quid agere debeat, et agentes dirigere : quod spectat ad Dominationes. Secundum est, jussa implere et exsequi : quod pertinet ad Virtutes. Tertium est, impeditiva arcere : quod spectat ad Potestates, quarum est adversarias potestates frenare. Porro, ultimorum trium ordinum distinctio attenditur penes diversam particularis regiminis limitationem. Nam aliqui præsunt alicui toti communitati :16 ut Michael olim Synagogæ, modo Ecclesiæ. In Daniele etiam legitur de principe regni Persarum, principe quoque Græcorum.1718 Alii dicuntur præesse parti communitatis, videlicet civitati : quod quidam adscribunt Archangelis, quos alii putant præesse sublimibus personis, quibus et majora annuntiant. Alii singulis præsunt hominibus, quibus et minora denuntiant. De his percurro, quoniam infra amplius habent locum.
Footnotes
Chapter 38 of 142