Quæstio unica
Hic quæritur, An ad matrimonium contrahendum necessario exigatur expressio mutui consensus publica seu solennis, hoc est in facie seu conspectu Ecclesiæ, et consensus in copulam carnalem seu societatem conjugalem, et quid sit illa societas. p. 75 D', etc. Sed ad ista pro maxima parte jam ante responsum est.
Et arguitur primo, quod non requiratur expressio mutui consensus per verba de præsenti. Primo, quoniam sufficit expressio talis consensus per verba de futuro, carnali copula subsequente. — Secundo, nil fortius ligat quam votum seu juramentum, quum dicat Apostolus, quod finis et determinatio omnis controversiæ sit juramentum.1 Si ergo carnalis copula superveniens expressioni mutui consensus per verba de futuro, ad matrimonii veritatem sufficiat, multo plus juramentum superveniens erit sufficiens. — Tertio, hoc est juris divini seu jussio Dei, ut juramentum impleatur; estque ingratum Spiritui Sancto quidquid ei offertur, neglecto illo ad quod quis tenetur. Qui ergo contraxit cum aliqua per verba de futuro, tenetur illam accipere, ac via juris ad hoc compellendus est, quantumcumque postea contrahat cum alia per verba de præsenti. — Quarto, tres sunt comites juramenti seu voti, secundum Hieronymum, qui sunt: judicium (id est discretio), veritas, et justitia; et quidquid contra hæc aut contra aliquod horum trium promittitur aut juratur, irritum est nec tenet. Sed hoc est contra discretionem atque justitiam, aliquam accipere in suam per verba de præsenti cum quacumque promissione aut juramento, contra promissionem alteri factam per verba de futuro: ergo non obligat, nec est implendum. — Quinto, matrimonia clandestina ab Ecclesia prohibentur et reprobantur: ergo non tenent.
In oppositum sunt quæ habentur in littera.
Ad hæc Bonaventura respondet: Consensus non facit matrimonium, nisi exprimatur per verba de præsenti. Quia si exprimatur per verba de futuro, non est consensus tunc: ideo non est matrimonii contractio, sed obligatio ad agendum. Idcirco vocantur sponsalia, quæ tunc firmentur quando simplici promissioni additur juramentum; et secundum jura cogendus est ut mulierem accipiat in uxorem, nisi aliquis interveniat casus qui solvat sponsalia. Si autem carnalis superveniat copula, matrimonium est, quamvis animo constuprandi mulier cognoscatur: præsumitur enim quod eam tanquam uxorem cognoscat, ne commodum de sua reportet maliatia. Verumtamen, si vir in eam legitime non consentit, imo ut meretricem cognoscit, non est secundum veritatem matrimonium. Attamen, quoniam coitus ille ex præcedenti sponsione est, probabile signum est matrimonialis consensus; estque matrimonium secundum judicium Ecclesiæ, et consulendum est tali ut de novo consentiat et debite sumat in suam, per efficacem et debitam formam verborum. Hæc Bonaventura.
Qui etiam sciscitatur, utrum consensus conditionatus faciat matrimonium. Et respondet: Consensus conditionatus, si fiat per verba de futuro, judicari habet sicut consensus de futuro. Ideo, sicut consensus de futuro non facit matrimonium, sed desponsationem seu sponsalia, ita nec talis consensus conditionatus. Sed attendendum, quod conditio aut apponitur per modum pœnæ, aut ut determinatio contractus. Si per modum pœnæ, nullius est vigoris, quoniam matrimonia debent libera esse. Nec tenetur quis ad hujusmodi pœnam, ut si dicat, Promitto contrahere tecum sub pœna centum marcarum; non tenetur ad illam pœnam, quamvis non contrahat secum. Si vero apponitur ut determinatio contractus sive consensus, distinguendum est: quia aut conditio est honesta, aut inhonesta. Si honesta, stant sponsalia, etc., ut dictum est paulo ante. Si autem consensus fuerit per verba de præsenti: aut conditio apposita est præterita, aut præ-
Cf. p. 79 D'. sens, aut futura. Si præterita, ut, Accipio te in meam, si pater tuus est mortuus; vel de præsenti, ut, Accipio te in meam, si virgo es: sic stante conditione, stat matrimonium. Si autem conditio est de futuro: aut est de futuro necessario, ut, Accipio te in meam, si sol cras oriatur, et sic est matrimonium; aut contingenti, et sic non est matrimonium, quia consensus dependet ex futuro, sicut ipsa conditio, nisi carnalis copula subsequatur, quia per eam intelligitur a conditione apposita recessisse.
Amplius quærit, an consensus tacitus facit matrimonium. Ad quod jam satis patuit quod non. — Quærit etiam, an consensus expressus per verba de præsenti in occulto, verum matrimonium facit. Ad quod respondet, sicut in textu habetur, quod imo. Et objecta solvit sicut Magister in littera. p. 75 D'.
Postremo inquirit, in quid sit ille consensus contrahentium legitime per verba de præsenti. Ad quod respondet, quorumdam fuisse opinionem, quod in copulam carnalem: quod reprobat sicut Magister, quia sic inter beatissimam Virginem et S. Joseph non fuisset matrimonium verum. — Aliorum ergo opinio fuit, quod necesse est consentire in copulam carnalem, non in particulari, sed in universali; nec explicite, sed implicite. Necesse est enim consentire in copulam conjugalem, quæ continet quatuor in se, utpote: cohabitationem, obsequium mutuum, mutuam corporum potestatem, copulamque carnalem. Sed istud non sufficit, quoniam gloriosissima et præelectissima Virgo scivit legem conjugum, et angelo respondens, cogitavit de conjugum actu: aut ergo consensit, aut dissensit. Si consensit, ergo in copulam absolute consensit: quod fuit contrarium ejus voto. Si dissensit, ergo nec in generali neque in speciali consensit. — Tertia opinio est, quod oportet consentire carnalem in copulam absolute, vel sub conditione, videlicet nisi Deus aliter disponat, vel aliter ei placuerit; et sic consensit sacratissima Virgo, ut Augustinus,
Cf. p. 87 C. infra distinctione tricesima, fatetur. Sed certe omnis qui recte consentit, ita consentit. Et rursus, consensus matrimonium faciens, est absolutus, non conditionatus, præsertim dum conditio non stat. Deus autem nolebat præstantissimam Virginem viro misceri.
Idcirco dicendum, quod consensus matrimonium faciens, est consensus in mutuam suorum corporum potestatem. Et hoc sonant verba, quum dicunt: Accipio te in meam, et, Accipio te in meum. Et sic consenserunt felicissima Virgo et Joseph. Verumtamen aliter datur potestas corporis in contractione matrimonii, aliter in ejus consummatione. Nempe in illa contractione sic datur uni, ut nequeat illo vivente alii dari; sicque datur contorali, ut habeat jus petendi, et teneatur reddere petenti, nisi moriatur mundo per votum solenne castitatis, aut religionis ingressum. Quoniam ergo deificatissima Virgo, vel divina inspiratione, aut forsan ipsius Joseph relatione, novit quod ipse Joseph nunquam vellet uti potestate illa in corpus Virginis summæ, sed potius ejus virginitatem fideliter custodire; ideo potuit dignissima Virgo se illi committere. Nam et sciebat, quod si ille vellet exigere, quod ipsa suum votum publicando posset contraire. Et si volumus istam mutuam corporum potestatem vocare copulam conjugalem, sic Virgo purissima consensit in copulam, sicut et omnes nubentes. In consummatione vero matrimonii transfertur potestas ista omnino, ita quod nec privato neque solenni voto possit petenti debitum denegare. Sic ergo sapientissima Virgo consensit matrimonium contrahere, sed certa fuit quod nunquam consummaret: et hoc Spiritus Sancti revelatione, vel Joseph relatione, aut quia confidebat de sui voti publicatione. Et hoc tangitur in libello quem transtulit S. Hieronymus de Nativitate incomparabilis ac unicæ Virginis: qui quamvis apocryphus sit, multa tamen verissima continet. — Hæc Bonaventura.
Concordat his Thomas: Juramentum, inquiens, adhibetur ad confirmationem dictorum; ideo juramentum illud solum confirmat quod in dictis significatur, nec mutat significatum. Quumque verba de futuro ex sua significatione habeant quod non faciunt matrimonium, idcirco nec juramento adhibito faciunt illud.
Insuper de matrimonio possumus loqui dupliciter. Primo, quoad forum conscientiæ: et ita in veritate copula carnalis non habet quod matrimonium perficiat cujus sponsalia præcesserunt per verba de futuro, si interior desit consensus, præsertim quum nec verba de præsenti matrimonium facerent, si consensus deesset interior. Secundo, quantum ad judicium Ecclesiæ. Quumque in exteriori judicio judicetur secundum ea quæ foris apparent: quum nil possit expressius significare consensum quam copula ipsa carnalis; ideo secundum judicium Ecclesiæ, copula carnalis consequens sponsalia matrimonium complet, nisi expressa appareant signa doli aut fraudis. Etenim secundum juris interpretationem, consentit in matrimonium qui post sponsalia sic admiscetur desponsatæ. Quod si sponsa sponsum admittit credens eum velle matrimonium esse et illud consummare, excusatur a culpa, nisi expressa appareant signa fraudis, ut sunt magna distantia in nobilitate, opulentia, et consimilibus. Attamen sponsus peccat in fornicando, et plus in fraude quam facit.
Insuper consensus in occulto per verba de præsenti, facit matrimonium quantum ad ea quæ sunt de ejus essentia, non quantum ad pertinentia ad ejus solennitatem. Prohibentur autem clandestina matrimonia, propter pericula quæ inde proveniunt, quia frequenter in eis est fraus ex altera parte, et sæpe ad alia conjugia transeunt, dum pœnitent de his quæ subito facta sunt; sed et turpitudinis speciem habent.
Præterea consensus qui matrimonium facit, est consensus in ipsum matrimonium: quia effectus proprius voluntatis est ipsum volitum. Unde sicut se habet carnalis copula ad matrimonium; ita consensus qui matrimonium causat, est in carnalem copulam. Matrimonium autem (ut dictum est) non est essentialiter ipsa carnalis conjunctio, sed associatio quædam viri et uxoris in ordine ad copulam illam, atque ad alia quæ ex consequenti spectant ad virum et conjugem, secundum quod eis datur potestas in invicem respectu copulæ carnalis;2 et hæc associatio conjugalis, copula nominatur. Unde patet quod recte dixerunt dicentes, quod consentire in matrimonium est consentire in copulam implicite, non explicite. Non enim debet intelligi nisi sicut implicite continetur effectus in sua causa: quia potestas carnalis copulæ, in quam consentitur, est causa carnalis copulæ, sicut potestas utendi re est causa usus. — Hæc Thomas in Scripto. Idem Petrus.
Et concordat Richardus, qui etiam de matrimoniis clandestinis ait: Matrimonium clandestinum tripliciter dicitur. Primo, quod contrahitur sine præsentia testium. Secundo, quod contrahitur non adhibitis solennitatibus consuetis, quamvis in præsentia testium sit contractum. Tertio, quando fit sine denuntiatione præmissa. Quod autem clandestinum est primo modo, quamvis sit verum matrimonium secundum Dei et conscientiæ judicium, non tamen judicatur verum ab Ecclesia, quæ judicat secundum probata et allegata. Ideo si quis talis postea cum alia persona contrahit in facie Ecclesiæ, præcipitur cum illa alia habitare, et prohibetur ei accessus ad primam: cui tamen præcepto obedire non deberet quantum ad carnalis debiti redditionem, quoniam magis obediendum est judicio Dei et conscientiæ quam ecclesiastici judicis, qui secundum præsumptiones judicat. In quibus tamen obedire posset Ecclesiæ sine peccato, obedire tenetur: ut in subveniendo illi mulieri in necessariis vitæ, si illa indigeat et ipse tam illi quam alii mulieri posset sufficere.
Insuper, ad contrahendum matrimonium non est necessarius consensus explicite in id quod non est de essentia matrimonii; et tale est copula carnalis: quia contracto matrimonio, si conjugati voto concordi perpetuo continent, adhuc inter eos est matrimonium verum. Verumtamen, quum in essentia matrimonii contineatur copula carnalis, sicut usus in potestate ordinata ad usum, non necessarie, sed voluntarie; ideo aliquo modo implicite requiritur consensus in carnalem copulam ad matrimonium contrahendum, in quantum ad hoc necessarius est consensus mutuus in translationem corporis unius in potestatem alterius conjugis quantum ad concubitum conjugalem. Sed hoc non est consentire in carnalem copulam explicite neque implicite absolute, sed implicite, sub conditione si alter conjux uti voluerit potestate sibi concessa. Nihilo minus sacratissima Virgo contraxit cum Joseph, quoniam ex revelatione Spiritus Sancti fuit certificata quod Joseph nunquam ab ea exigeret debitum. Qui autem contraherent cum ista conditione, quod nunquam sibi debitum reddent, excludunt translationem corporum suorum in potestatem alterius quantum ad copulam; et consensus ad illam translationem ad matrimonium requiritur: ideo tales non contrahere judicantur. — Hæc Richardus.
At vero Antisiodorensis in Summa sua, libro quarto, testatur, quod Virgo dignissima consensit in copulam carnalem in universali, non in particulari. Quemadmodum enim est scire in universali, ita et consentire in universali. — Sed istud non apparet, quia si consensisset in copulam carnalem, non consensisset nisi in copulam sponsi seu viri sui, et ita consensisset in eam in particulari. Verum de hac re dicetur plenius infra, distinctione tricesima.
Footnotes
Chapter 199 of 283