Skip to the text
Ember
PT

Articulus 8

EXPOSITIO HUJUS GRADUS QUINTI.

PŒNITENTIA est revocatio Baptismatis, id est causa recuperans gratiam in Baptismo collatam et post Baptismum per mortale peccatum amissam. In Baptismo enim infunditur gratia gratum faciens, quæ per mortale peccatum deletur, sed per pœnitentiam denuo obtinetur. Pœnitentia est pactio ad Deum secundæ vitæ, id est reconciliatio cum Deo qua pœnitens proponit et proponendo adstringit se de cetero Deo victurum vita gratiæ, qua primo cœpit vivere in Baptismo, sed peccando amisit eamdem : idcirco per pœnitentiam incipit iterato, hoc est secundo, vivere vita gratiæ. Pœnitentia est emptrix humilitatis. Pœnitentia est essentialiter dolor seu contritio de peccatis, et dicitur « emptrix », id est acquisitrix, « humilitatis », quoniam pœnitens accusando se ipsum humilitatem acquirit a Domino. Pœnitentia est indesinens desperatio corporalis consolationis. Descriptiones istæ dantur de pœnitentia per causam, vel effectum, sive per quamdam inclusionem : sicque pœnitentia dicitur « indesinens desperatio corporalis consolationis », quoniam pœnitens proponit firmissime corpus suum affligere, et consolationes externas, inordinatas, carnales semper abjicere.

Pœnitentia est non sollicita, per se sollicita et per se dijudicata cogitatio. Pœnitentia quum sit dolor, est in voluntate; cogitatio autem est in vi cognitiva : quo modo ergo pœnitentia dicitur cogitatio, nisi per causam? Dolor quippe quum sit quædam affectio, ex quadam cognitione procedit : sic et dolor iste ex consideratione seu cogitatione propriorum oritur peccatorum. Itaque pœnitentia est « cogitatio non sollicita », id est, non curans de terreno aliquo commodo; « per se sollicita » qualiter satisfaciat, reconcilietur ac placeat Deo; « et per se dijudicata », id est, accusans ac reprobans ipsummet pœnitentem, ut dicatur per se dijudicata, id est sui ipsius dijudicativa : quia ut ait Apostolus, Si nos ipsos dijudicaremus, non utique judicaremur.1

Pœnitentia est filia spei, negatio desperationis. Procedit enim ex spe obtinendi remissionem a pietate divina. Pœnitens est condemnatus inconfusus. Condemnat namque, id est, accusat reprobatque se ipsum; nec inde confunditur, sed de suis iniquitatibus erubescit. Pœnitentia est reconciliatio Dei, quia pœnitentem reconciliat Deo, per bonam operationem, id est satisfactionem, præsertim per internam erubescentiam de fœditate propriorum excessuum, et per firmum propositum non peccandi de cetero : « per bonam », inquam, « operationem » contrariam offensionibus, hoc est peccatis commissionis, et delictis, id est peccatis omissionis, quatenus per actus humilitatis, patientiæ, sobrietatis et spiritualis amoris deleantur peccata superbiæ, impatientiæ, gulæ ac sensualis affectionis.

Pœnitentia est conscientiæ emundatio. Pœnitentia est voluntaria patientia omnium tribulationum et affligentium, hoc est spontanea perpessio omnium adversitatum et eorum qui inferunt eas : non quod pœnitentia sit essentialiter ista perpessio, sed quoniam efficit eam. Pertinet namque ad pœnitentem ut peccata sua in tantum exaggeret, ponderet ac deploret, ut dignum se arbitretur omni contemptu et persecutione, utque omnis creatura contra se insurgat et creatoris sui injuriam ulciscatur in se, sicque æquanimiter ferat pro suis peccatis quidquid afflictionis advenerit ei.

Pœnitens est propriorum tormentorum et pœnarum conditor, id est institutor et inflictor afflictionum carnis ac animæ suæ. Punit etenim in se ipso suos excessus, et intus ac extra affligit se ipsum, intus dolore et pudore, extra jejunio; et multas exercitationes pœnales sibi indicit, atque in Confessione imponi procurat. Idcirco pœnitentia est fortis tribulatio ventris: quia ad abstinendum ac jejunandum inducit; et afflictio animæ in sensu vehementi, hoc est in dolore quodam perceptibili. Dolor enim contritionis est maximus.

Consequenter auctor exemplariter declaraturus quid sit pœnitentia vera atque perfecta, et relaturus rem magnam, præmittit exhortationem devotam ac seriosam. Concurrite et venite, venite et audite, et narrabo vobis, o omnes qui Deum concitastis ad iram, id est ad justam ultionem seu rigorem justitiæ: non quod invariabilis ac simplicissimus Deus concitetur aut irascatur proprie in se ipso; sed quantum ad similitudinem operis, per modum concitati et irati se habet, qui utique in se ipso æternaliter æque tranquillus est. Unde in libro Sapientiæ fertur:2 Tu, Domine, cum tranquillitate judicas. Et ipse per Jeremiam testatur:3 Numquid me ad iracundiam provocant? Nonne semetipsos in confusionem vultus sui? Congregamini, et videte oculo interiori quæcumque ad ædificationem ostensa sunt animæ meæ.

Præordinemus et præhonoremus narrationem operum honorabilium inhonoratorum, id est, ordinate ac venerabiliter recitemus in primis opera pœnitentialia quorumdam incarcerationum et contemptorum, qui propter pœnitentiam suam ceterasque virtutes vere honorabiles sunt effecti. Audiamus et custodiamus et faciamus ea quæ dicam, quicumque passi sumus aliquem improbum lapsum non placitum Deo. Resurgite a vitiis, et sedete, id est, in actibus virtuosis quiescite, qui jacetis subtus positi, id est viles effecti et terrenis atque carnalibus rebus infixi, per casus et lapsus, hoc est per peccata in Deum et proximum, vel per spiritualia et carnalia vitia. Attendite, fratres mei, verbo meo; inclinate aurem vestram, volentes Deum reconciliare iterum vobis ipsis, et per veram conversionem commutare eum a rigore justitiæ ad effectum clementiæ.

Audiens ego infirmus, esse quamdam magnam et peregrinam, id est insolitam, humilitatem et institutionem degentium, hoc est observantiam Fratrum habitantium, in mansione singulari semota, carcere dicta, supposita præmemorato illi luminarium luminari, id est subjecta præfato abbati, qui fuit luminare præcipuum et lumen multorum perfectorum virorum qui luminaria erant, exoravi justum, videlicet dictum abbatem, ut me permitteret ibidem accedere.4 Etenim auditum præbuit meæ obsecrationi et consolationi, quæ consistebat in hoc ut viderem Fratres illos incarceratos, magnus ille abbas, qui nunquam penitus voluit animam contristare, id est inordinato mœrore aut injuste affligere.

Quum igitur accessissem in mansionem pœnitentium, et vere in regionem lugentium, vidi verissime utique, nisi præsumptuosum sit dicere, quæ nec oculus hominis negligentis adspexit, et auris pusillanimis non audivit, et quæ in cor hominis otiosi non ascenderunt, utpote verba et gesta Deum quasi violentare et superare valentia, adinventiones et figuras, id est dispositiones seu maneries, celeriter incurvantes, hoc est, ad se trahentes ac provocantes, benignitatem Dei.

Vidi enim quosdam illorum noxiorum innoxiorum, id est, qui ante culpabiles erant, sed tunc per pœnitentiam a culpis præteritis erant innoxii seu purgati, cunctis noctibus vigiles usque mane stantes sub æthere, habentes pedes immobiles, miserabiliterque confractos ex violentia illa naturæ et somni defectu, qui dejicientes se ipsos increpabant se ignominiis, id est improperiis, nullam sibi requiem largientes. Vidi alios miserabiliter adspicientes in cœlum, invocantes sibi auxilium inde cum fletibus et lamentis ac vocibus.

Alios vidi in oratione stantes, et more damnatorum tenentes manus suas retroligatas: qui vultum suum obscurum, discoloratum ac tristem declinantes in terram, judicabant se indignos adspicere sursum in cœlum; et aporiati, id est laborantes vel depauperati, a cogitationibus suis et confusione seu pudore conscientiæ suæ, nec habentes quod ad Deum dicerent, nec invenientes unde aut qualiter orationem formarent, exhibebant Deo solam animam sine voce, et mutam mentem sine ratione, id est sine rationabili consideratione divinæ misericordiæ, ad tempus repletam tenebris et exili desperatione, id est grandi mœrore et vitiorum suorum ponderatione mœstissima, ex quibus oriebatur in eis desperatio aliquantula. Considerabant enim nimis morose et acute propriam defectuositatem et culpam, absque permixtione considerationis pietatis divinæ, et absque admixtione consolationis ac respirationis internæ, quæ concipi solet ex inspectione et confidentia misericordiarum Altissimi. Idcirco aliqualiter desperabant per respectum ad infirmitatem culpamque propriam; non tamen simpliciter desperabant, nec jugiter inhæserunt præfatæ considerationi suæ iniquitatis et mœrori inde provenienti, sed tandem in misericordiis Altissimi respirabant.

Alios vidi in pavimento sedentes in sacco et cinere, qui faciem genibus operientes, percutiebant frontem in terram. Alios vidi pectus suum semper tundentes, etc.5

Alii demum quum essent sub onere conscientiæ prorsus perterriti, sincere dicebant: Domine Pater, si possibile est, nec cruciemur nec regno digni efficiamur, et sufficit nobis. Circa hoc quæritur, qualiter poterant dicere hoc « sincere ». Et respondendum, quod non absolute rogabant hoc, sed sub conditione, utpote si esset « possibile », id est non contrarium præordinationi divinæ. Arbitrabantur quippe sibi instare tantum damnationis periculum, quod quantum in ipsis erat, fuissent contenti de medio illo inter salvationem et condemnationem. Talis autem voluntas erat potius quædam velleitas quam perfecta voluntas; nec fuit culpabilis, sed potius bona ex sua radice. Verumtamen quod dixerunt, Nec salvemur nec condemnemur, posset dupliciter intelligi. Primo, ut optassent non esse, nec remanere post vitam hanc. Secundo, quod optassent esse quasi in statu infantium non baptizatorum, qui nec habent pœnam sensus, nec digni sunt regno cœlesti: quod utique desiderabilius esset quam prorsus non esse.

Vidi ibi animas humiles et contritas et incurvatas exsistentes sub pondere oneris, id est sub gravamine ex vitiorum consideratione, potentes compungere sensum lapideum per voces suas exclamatas ad Deum. Adspicientes namque in terram, ita dicebant:

Scimus ergo, o Domine, scimus quoniam digni sumus omni tormento et pœna, et juste. Neque enim de cetero sumus sufficientes ad satisfactionem et rationem reddendam super multitudine debitorum nostrorum, etiam si convocaverimus universum orbem ad flendum pro nobis et flentem nobiscum. Illud autem solummodo petimus, deprecamur et exoramus: Ne in furore tuo arguas nos, neque in ira tua corripias nos, neque crucies nos justo tuo judicio;6 sed parce, et sufficit nobis, et libera nos a multis comminationibus tuis, et a tormentis dissimilibus et innominatis atque occultis, hoc est ab infernalibus pœnis, quæ valde dissimiles sunt pœnis hujus sæculi, nec omnes distincte cognoscuntur a nobis: idcirco eas propriis appellationibus explicare nequimus, sed latent nos pro maxima parte.

Non enim audemus remissionem petere ad perfectum in finem, id est plene finaliter, ut scilicet dimittas nobis omnino pœnam cum culpa. Hoc dixerunt ex profundissima humilitate et peccatorum suorum acutissima consideratione, non ex infidelitate aut ignorantia, quasi putaverint misericordiam Dei non esse infinite majorem omni malitia hominum. Ideo subditur: sicut qui promissionem (id est professionem) nostram non custodimus, sed violamus ipsam post priorem benignitatem et remissionem, id est post gratiam conversionis nostræ qua primo religionem intravimus et veniam vitiorum in sæculo contractorum semel accepimus, præsertim in professione, in qua creditur dari gratia quæ in Baptismo confertur, ut quidam Patrum se vidisse perhibuit, et Thomas super quartum tangit Sententiarum.7 Hi autem devotissimi pœnitentes quamcumque inobedientiam reputabant suæ professionis violationem: nam venialia abhorrebant ac deplorabant quasi mortalia.

Sane, amici, ibi vere, ibi erat manifeste et efficaciter contemplari verba David, videlicet: homines miseros factos et incurvatos usque ad finem vitæ suæ, totaque die contristatos ingredientes, et putrescentes corruptis cicatricibus corporis, et absque omni sollicitudine exsistentes;8 qui obliti erant comedere panem suum, poculum aquæ miscentes cum fletu;9 qui pulverem et cinerem cum pane et pro pane edebant;10 qui ossa habebant adhærentia carni, et ipsi arefacti fuerunt ut fœnum. Nil erat apud eos aut ab eis audire nisi ista et hujusmodi verba: Ah, ah; væ, væ; juste, juste. Quidam namque dicebant: Miserere, miserere. Alii miserabilius exclamabant: Indulge, indulge, Domine, si possibile est. Porro quod addiderunt, « si possibile est », adjecerunt non quod divinæ omnipotentissimæ pietati putaverint aliquid impossibile esse, sed ad insinuandum enormitatem sui excessus, quem ineffabiliter ponderaverunt. Inter illos erat videre linguas adustas et instar canum ex ore projectas. Aliqui quoque in caumate puniebant se ipsos, etc.

Ista erant quæ ab illis continuo dicebantur atque ad Dominum clamabantur, etc.11 Itemque alius: Forsan Dominus deinceps consolabitur utique super nos.12 Forte audiemus eum dicentem nobis exsistentibus in vinculis insolubilibus, id est difficulter solvi valentibus, utpote in hac incarceratione perenni, aut in peccatis vel reatibus vitiorum: Exite de inferno pœnitentiæ, hoc est de hac gravi afflictione pœnitentiali, et indulgentiam ac absolutionem accipite.13 Forsan introiit clamor noster in aures Dei.14

Omnes vero sedebant habentes mortem semper præ oculis, et dicebant: Utique quid est quod a debito est absorptum? id est, quæ peccata indulta sunt nobis? Utique quæ satisfactio? id est, quæ vera et efficax est satisfactio nostra? Nempe quis finis noster? hoc est, quis scit qualem finem habebimus? Putas forte est revocatio? id est, estne reditus ad pristinam gratiam, et an poterimus reduci ad illam? Forte indulgentia est nobis humilibus, id est vilibus, condemnatis, id est huic carceri adjudicatis, exsistentibus in tenebris? Forte obsecratio nostra prævaluit in conspectu Domini introire? An Dominus juste eam avertit a se, et repulsa est et confusa et humiliata, id est vilificata ac reprobata? Et si introiit, quantum obtinuit? etc.

Denique talia inter se conquirebant dicentes: O fratres, an forte obtinuimus veniam? An forte exauditionis participes facti sumus? Forte denuo suscipiet Deus, forte aperiet? Alii vero responderunt ad ista: Quis novit, sicut dixerunt fratres Ninivitæ, si quo modo convertatur Dominus a suo furore, et redimat nos saltem a suo supernimio cruciatu, id est æterno supplicio?15 Nos nihilo minus faciamus quod nostrum est: et si aperuerit nobis, bene quidem; sin autem, benedictus Dominus Deus juste utique nos excludens. Verumtamen perseveremus usque ad finem vitæ nostræ pulsantes: forsan enim ipse bonus aperiet multæ nostræ importunitati atque instantiæ.

Quocirca resuscitabant se ipsos, dicendo: Curramus, fratres, curramus. Cursus enim nobis necessarius est, cursusque nimis magnus, quoniam bonam societatem nostram reliquimus. Curramus, non parcentes carni nostræ bestiali ac sordidæ, sed occidamus eam sicut occidit nos, id est, quemadmodum traxit nos ad mortem culpæ, sic quoque et nos mortificemus eam assidue per castigationem pœnitentiæ sanctæ. Quemadmodum et faciebant beati illi obnoxii. Si hoc accipiatur et intelligatur quasi prolatum et additum ore auctoris, tunc sensus est, quod sicut pœnitentes isti ex culpa præterita obligati et adstricti ad carcerem, sed tamen « beati » in spe et merito per emendationem condignam, sicut (inquam) dixerunt se invicem exhortando, ita egerunt. Si autem verbum hoc accipiatur atque intelligatur quasi prolatum aut productum ore pœnitentium horum, sententia atque sensus est, quod admonebant se invicem exemplo prædecessorum suorum, qui ita satisfecerunt.

Vidi in illis genua arefacta ex multitudine atque assiduitate genuflexionum, etc.16 Migraturi namque a corpore et protinus præsentandi justissimo Dei tribunali, quod est sine personarum acceptione17, illi boni cives regionis pœnitentiæ, utpote incarcerati præfati, deprecabantur cum jurejurando abbatem per senem eis præpositum, ne unquam dignaretur eos humano sepulcro, sed instar brutorum projiceret eos in flumen, aut in campum ad bestias. Cui petitioni frequenter consensit discretionis lucerna, videlicet abbas, jubens eos omni honore ac psalmodia privatos extra cæmeterium sepeliri.

Porro quam miserabile ac pavendum spectaculum erat, videre extremam horam ipsorum! Quando enim concarcerati sciebant et præsentiebant aliquem ex eis protinus moriturum, circumdabant eum mente ejus adhuc bene valente, sitientes et lugentes, et desiderantes, more nimium miserabili ac tristi sermone interrogabant agonizantem, moventes capita sua ex compassione, et pietate ardentes dicebant ad eum: Quid est, o frater et simul nobiscum damnate, id est huic carceri mancipate? Quomodo et quid dicis?18 etc.

Ego vero, o pater Joannes, ista conspiciens apud illos, paulo minus desperavi me ipsum, videns indifferentiam (id est communitatem, superficialitatem seu incustodiam) meam, et comparans eam ad differentiam, id est singularem compunctionem, satisfactionem atque custodiam, illorum malorum vere pœnitentium, qui ante mali fuerunt seu rei.

Nempe qualis erat statio et habitatio loci, hoc est situs ac dispositio carceris? Tota fœtens, tenebrosa, sordida et caliginosa: ita quod ipse adspectus loci fuit magister totius luctus et pœnitentiæ universæ. Rationabiliter namque et bene appellatus est carcer. Sed ea quæ aliis sunt gravia, contraria et insusceptibilia, sunt accessibilia atque faciliter susceptibilia his qui ceciderunt ex spiritualibus divitiis ac virtutibus, id est, qui a pristina perfectione virtutum actuumque bonorum prolapsi sunt. Anima namque privata priori fiducia, et lapsa a spe impassibilitatis, hoc est expurgationis a passionibus, frangensque et aperiens signaculum castitatis, id est votum continentiæ sive propositum puritatis, et passa deprædationem a divitiis charismatum, hoc est spoliata priori abundantia divinorum charismatum, et alienata a consolatione divina, quæ irritavit compositionem pactumque Domini, id est, obligationem et fœdus suæ professionis cum Deo initæ violavit, exstinguens pulchritudinem boni ignis lacrimarum, hoc est, sinceritatem divini fervoris, ex quo lacrimæ saluberrimæ profluunt, in se opprimens et offuscans per negligentiam suam et sensualem amorem, seu per quodcumque aliud mortale peccatum, et percutitur et plagatur horum memoria, id est, ex recordatione perfectionis fervoris et compunctionis suæ prioris rursus compungitur, ac dolore quodam interno salubriter vulneratur, non solum præfatos labores et dolores cum omni promptitudine suscipit, sed et pie studet invenire qualiter valeat et se ipsam interimere secundum fidem per virtutum exercitia, hoc est, quomodo possit se ipsam vitaliter ac fideliter mortificare per exercitationes virtuosas ac disciplinares, quibus jugiter se ipsam castiget, omnes proprias voluntates et sensuales affectiones omnino concalcet; si tamen in ea sunt scintillæ aut reliquiæ caritatis timorisve Dei, id est, si modicum quid dispositionis ad pristinam opulentiam spiritualem perseverat in ea. Quemadmodum enim in noviter conversis, post contritionem et abrenuntiationem manent ad tempus reliquiæ vitiorum præteritorum, videlicet pronitas seu inclinatio ad peccandum, et debilitas resistendi; ita in his qui a perfectione et internis divitiis corruunt, manent ad tempus post lapsum reliquiæ præteritorum bonorum. Quæ reliquiæ sunt quædam habilitates et dispositiones ad bona præterita. Quales erant vere isti beati, hoc est prædicti incarcerati.

Habentes enim in mente quæ diximus, et recogitantes altitudinem virtutum a qua corruerunt, dicebant:19 Recordamur fervoris et sollicitudinis quos habuimus in diebus antiquis. Alii ad Deum clamabant: Ubi sunt misericordiæ tuæ antiquæ, Domine, quas ostendisti animæ nostræ in veritate tua?20 Memorare opprobrii atque angustiæ servorum tuorum. Et alius: Quis (inquit) me ponet juxta menses pristinos, in quibus custodiebat me Deus, quando splendebat lucerna luminis ejus super caput cordis mei, id est apicem intellectus?21 Sicque recordabantur devotionum suarum primarum, et instar parvulorum lugentium hæc dicebant: Ubi orationis munditia? Ubi alacritas spei in Domino? Ubi dulce donum pro amaro lacrimarum? Hoc est: Ubi jam est pristina consolatio, pax pectoris, sinceritas conscientiæ, pro quibus amissis afficimur modo acerbis his fletibus? Ubi spes omnimodæ castitatis ac puritatis? Ubi exspectatio beatæ impassibilitatis, id est plenæ reformationis a passionum excessibus? Ubi confidentia ad abbatem? Ubi in nobis ipsis efficax operatio ejus orationis? Perierunt omnia ista, et defecerunt quemadmodum aliqua nusquam apparentia, et quasi non exsistentia exterminata sunt, et celeriter abierunt. Nempe aliqui ista dicentes ac clamantes, optabant dæmonem, id est a diabolo possideri, quatenus sustinendo afflictionem ejus in vita hac, eruerentur a pœnis vitæ sequentis. Aliqui vero orabant Deum incurrere magnam infirmitatem. Quidam optabant oculis monstruose erutis faciem perdere, spectaculumque miserabile fieri ac proponi. Nonnulli rogabant effici paralytici et contracti, et solum non experiri afflictionem pœnarum eis venturam, ut formidabant, nisi hic satisfacerent plene.

Ego vero, o dilecti, oblitus sum mei ipsius immorando in medio illorum degentium in pœnitentiæ regione, et totus pariter mente raptus, me ipsum continere nequivi ab admiratione, compunctione et lacrimis. Sed redeundum est ad sermonem.

Permanens ergo in carcere illo per dies triginta, redii ad cœnobium magnum impatiens quod in carcere diutius permanere non potui, ac contra proprias culpas indignans ac mœstus. Redii itaque ad abbatem, qui adspiciens me totum quasi alienatum atque stupentem, cognovit sapientissimus causam alienationis, et dixit mihi: Quid est, pater Joannes? Vidisti certamina fatigantium, id est pœnitentialia exercitia Fratrum incarceratorum se ipsos lassantium per exercitia sua laboriosa, quantum ad corpora sua, qui etiam dæmones fatigabant, affligebant ac superabant sua humilitate, pœnitentia, caritate, exercitiisque prætactis? Ego vero dixi: Vidi, Pater, et admiratus sum; beatioresque dixi illos lapsos et taliter pœnitentes, his qui lapsi non sunt neque lugent: quia per lapsum resurrexerunt resurrectione non periculosa.

Qui ait: Ita se habet res. Et retulit mihi verax lingua ipsius, Quia ante decem annos habui hic Fratrem operatorem et omnino sollicitum. Quem quum talem viderem et spiritu tam ferventem, tremebam ac formidabam invidiam diaboli contra eum; et inde timui ei ne forte ferventi cursu offenderet ad lapidem: quod evenire velociter currentibus sæpe contingit; sicut et contigit Fratri huic. Deinde redit ad me vespere jam profundo, et plagam seu culpam suam nudam mihi monstrat, quærit emplastrum, petit adustiones, id est duras correctiones, vehementissime turbatur. Deinde videns me medicum seu pastorem suum eo dure uti non volentem, quoniam et compassione exstitit dignus, se ipsum prostravit in pavimentum, pedes meos amplectens et eos sufficienter lacrimis lavans, ac postulans condemnari ad carcerem quem vidisti. Impossibile (inquiens) est me illuc non ire. Et ita vim intulit, ut transferret viscerositatem medici in duritiem, hoc est caritatem et pietatem mei (qui spiritualis ejus medicus fui) ad disciplinæ rigorem: quod rarissimum est superclarissimumque infirmis. Accedit ergo celeriter pœnitentes, fit eis communicator in planctu atque comparticeps promptus ac condolens. Itaque habens cor plagatum per caritatem quasi tristitiæ gladio, octava die migravit ad Dominum, petens non sepeliri. Ego vero illum tanquam condignum huc attuli et cum Patribus sepelivi, eo quod post servilem hebdomadam, id est post septem pœnitentiæ dies in quibus servivit Deo humillime, octava die solutus est a corpore et carcere pœnitentiæ, et liber factus est a reatu peccati.

Est autem quidam pro certo cognoscens, quod non ante surrexit a vilibus ac sordidis pedibus meis, quam Deum reconciliaret, id est, Deum sibi placaret per tantam suam contritionem et humiliationem. Nec mirum. Nam corde resumens fidem illius fornicatricis, id est beatissimæ Mariæ Magdalene, quæ ante suam conversionem fuerat fornicatrix ad minus spiritualiter, imo et corporaliter, ut sentire videtur Gregorius, dicens quod mulier illicitis actibus intenta, etc., et ipse promeruit talem plenitudinem certificationis de venia, quæ tamen certificatio facta est alteri de ipso:22 promeruit, inquam, viles pedes meos lacrimis sic rigando. Porro Dominus dixit omnia possibilia esse credenti.23 Vidi immundas animas circa concupiscentias carnis insanientes et furiose, id est cum impetuosa et libidinosa irrationabilitate, effusas, quæ animæ ex insani et carnalis amoris experientia sumentes occasionem ad melius, transtulerunt sancte eumdem amorem ad Dominum, id est, carnalem et turpem amorem mutaverunt virtuose in divinam dilectionem. Forsan enim sic cogitabant: Si tanto amore afficimur ad carnem mortalem, quanto magis Deum amaremus merito plus intense? Et confestim supergredientes omnem timorem, id est, carnalem et sæcularem timorem vincentes, a servili quoque timore ad altiorem caritatis gradum ascendentes, insatiabiliter actæ, hoc est inexplebili desiderio proficiendi motæ a Spiritu Sancto, in Dei caritatem insertæ sunt, hoc est, divino amore sunt informatæ et Deo ferventer unitæ, in bonam quoque olivam ex oleastro sunt insitæ.24 Quocirca Christus non dixit de illa casta fornicatrice, id est post fornicationem effecta casta, utpote sacratissima Magdalena, quoniam timuit, sed quoniam dilexit multum;25 et potuit opportune amore amorem repulsare, id est, Magdalena illa convenienter potuit a se abjicere amorem carnalem spirituali amore.

Ego, admirabiles Patres ac Fratres, non ignoro quod certamina illorum beatorum pœnitentium quæ narravi, videantur quibusdam incredibilia. Aliis vero videbuntur quasi desperationem inducentia; vir autem virilis, utpote vere virtuosus ac discretus, sumet ex eis magis stimulum et sagittam ignis, id est, illorum exemplis amplius accendetur, amorisque jaculo perfodietur, et zelum proficiendi portans in corde perget ad imitandum utcumque exempla illorum, certus quod Deus qui dedit illis gratiam tantam, possit et sibi aliquid dare. Qui huic promptitudini subjectus est, et deficit ab ea, id est, prætacta alacritate fervet et ei se subjicit, nec potest eamdem opere exsequi, aut ab ea refriguit, hic cognovit propriam infirmitatem: nam eam ex sua deficientia et insufficientia experietur; et possidens humilitatem per accusationem propriæ culpæ, ex qua accusatione humilitas oritur ac fovetur, priore posterius currit, hoc est, post hanc suæ infirmitatis recognitionem adjutus a Spiritu Sancto, « currit » cursu ac fervore « priore », utpote tam prompte ac fervide sicut ante in sua prima devotione. Ignoro vero si non et pertingens apprehendit: hoc est, si taliter currens non adipiscitur præmium Beatorum, tunc ignarus et imperitus sum.

Porro vir negligens non accedat nec audeat jam prædicta de incarceratorum illorum pœnitentia, nequando desperans dispergat et dissipet id ipsum modicum quod operatur, hoc est, ne parva opera bona ac pœnitentialia quæ peregit, a fructu et mercede evacuet atque postponat, desperando ex consideratione imperfectionis defectuositatisque suæ respectu fervoris et pœnitentiæ incarceratorum illorum; et fiet super eum quod fatur eloquium, hoc est, in eo complebitur verbum Christi in Evangelio asserentis:26 Ab eo qui non habet, etiam et illud quod videtur habere, auferetur ab eo, hoc est, qui promptitudinem perfectam non habet, imperfectam suam promptitudinem perdet.

Lapsi in lacum iniquitatum, hoc est foveam vitiorum, non solemus naturaliter inde trahi aut egredi, nisi fuerimus ingressi in abyssum humilitatis pœnitentium: hoc est, non ante relinquimus vitia consueta, nisi adepti fuerimus profundam pœnitentium humilitatem, per quam accusemus et dijudicemus nos ipsos, et confiteamur tantos nostros excessus.

Sane alia est mœrens humilitas lugentium, et alia est condemnatio conscientiæ adhuc peccantium: hoc est, humilitas deplorantium sua peccata atque vitantium ea, multum quidem differt a condemnatione qua conscientia permanentium in suis peccatis eos condemnat seu reprobat. Quæ « condemnatio » seu accusatio propriæ pravitatis vocatur quædam humilitas, seu humiliatio sui ipsius: non quod sit vera virtus aut actus virtutis, quum tales sint in peccato mortali; sed est dispositio ad virtutem, et similitudinem habet cum ea. « Humilitas » autem « lugentium » dicitur « mœrens », quoniam ad salubrem movet tristitiam. Alia quoque est ditans humilitas, perfectis adveniens per operationem Dei. Hæc enim humilitas perfectorum est altior illis duabus. Quæ dicitur « ditans », quia meretur abundantiam divinorum charismatum; advenitque « perfectis per operationem Dei », quia confertur eis per infusionem a Spiritu Sancto, tanquam præcipuum munus ipsius. Non festinemus hanc tertiam verbis invenire: hoc est, non æstimemus et properemus ad hoc quod istam perfectorum humilitatem adipisci possimus per sola verba, utpote pulchre loquendo de ea, sicut nonnulli blandiuntur sibi de humilitate, quum fuerint copiose locuti de ea. Taliter enim curremus in vanum, hoc est, hoc putando frustra conamur. Nam signum secundæ humilitatis, est perfecta patientia improperii et ignominiæ. Secunda quippe humilitas, est accusatio et condemnatio qua iniqui in vitiis permanentes dijudicant semetipsos; et signum quod ex corde hoc faciant, est si æquanimiter ferant injurias et tribulationes sibi inflictas, recognoscendo se dignos eisdem propter sua peccata. Vel potius secunda humilitas, est humilitas ex contritione lugentium.

Tyrannizat et super lugentem sæpius præsumptio: hoc est, ipsi qui salubriter lugent, frequenter tentantur de præsumptione, et ipsa præsumptio tanquam tyrannus eos importune molestat. Suggerit namque eis diabolus ut de meritis et viribus suis præsumant, magna sentiendo de se, eo quod habeant gratiam lacrimarum, quæ solet esse indicium specialis devotionis. Et non est mirum quod ita tentantur, quoniam occasionem habent ad hoc ex ne, et in his qui pœnitent circa finem. speciali hoc munere Dei.

De judiciis et lapsibus sermo tenebrosus est, hoc est, tractare et loqui de occultis Dei judiciis circa homines, et de variis hominum lapsibus seu ruinis, est valde difficile et obscurum, et omni animæ incomprehensibilis, hoc est, nulla anima viatrix potest perfecte comprehendere talem sermonem. Qui quidem sunt per negligentiam, hoc est, qui lapsus seu culpæ contingunt homini ex negligentia sua, qua omittit implere quod in Proverbiis scriptum est, Omni custodia custodi cor tuum;27 et illud, Memorare novissima tua, et in æternum non peccabis.28 Qui vero ex permissione dispensativa, id est, qui lapsus accidunt homini, Deo id permittente, moderamine pio, ex ratione occulta: sic enim lapsus est princeps Apostolorum ter Christum negando.29 Qui vero lapsus sunt nobis evenientes per animadversionem Dei, hoc est justo Omnipotentis judicio rigoroso, qui propter præcedentis peccati demeritum per pœnitentiam non deletum, permittit ex divina justitia cadere hominem in aliam culpam etiam quandoque graviorem: sic enim idem peccatum, est peccatum et pœna peccati.

Quidam autem mihi narravit quod dicam: quoniam celerem conversionem possidemus a lapsibus contingentibus nobis secundum dispositionem, hoc est, velocius pœnitemus de culpis quas incidimus ex dispensatione divina, seu permissione dispensativa.30 In tali enim casu Deus pronior est ad præveniendum gratiose eum qui corruit: siquidem propter majus bonum permisit cadere illum. Non enim permittit nos Deus supra multum detineri, id est, quamvis Deus occulta dispensatione permittat interdum electos suos in aliquas ruere culpas, non tamen permittit eos nimis multum detineri in eis: quemadmodum patet in David et Paulo apostolo, multisque aliis.3132 Interdum tamen permittit quosdam electos usque ad diem mortis detineri in vitiis:33 ut patet in latro-

Qui cecidimus, contra dæmonem tristitiæ præ omnibus pugnemus, hoc est, quando peccavimus, specialiter resistamus diabolo, qui conatur ad mortiferam tristitiam, pusillanimitatem aut desperationem pertrahere. Ipse enim tempore orationis adsistens, et priorem confidentiam rememorans, id est, diabolus adstans nobis quando oramus, et ad memoriam nostram reducens qualem et quantam habebamus in Deo fiduciam ante lapsum, vult nos evacuare ante orationem, hoc est, nititur nobis persuadere ut ab oratione cessemus, et spem exauditionis abjiciamus a cordibus nostris propter excessus nostros, quasi exaudiri non valeamus.

Ne stupeas quotidie peccans, hoc est, de hoc quod quotidie peccas non ita mireris ut cesses resurgere et actibus bonis insistere, quia humanum est peccare. Ideo subditur: neque resilias a bono inchoato et a prælio contra peccata, sed sta viriliter, et angelus custodiens te reverebitur omnino sufferentiam tuam, hoc est, merito patientiæ tuæ te honorabit, et tibi reverenter succurret.

Quamdiu plaga est recens et calida, medicabilis est bene atque faciliter: hoc est, sicut corporale vulnus curatur facilius statim quum fuerit inflictum, ita et culpa nondum inveterata velocius potest curari. Nam et plagæ neglectæ et temporaneæ neque curatæ, hoc est, quæ diu absque remedio medicinali dimissæ sunt, graviter sanabiles et medicabiles sunt, et ad medicinam earum indigent medicantes multo labore, et ferro, et rasorio, et igne. Ita et vitia inveterata difficulter sanantur, imo ad eorum medelam opus est certe haud exiguo « labore, et ferro », id est dura castigatione, « et rasorio », hoc est acuta correptione, « et igne » correptionis internæ. Hinc subditur: Antiquatæ et multi temporis, hoc est plagæ seu culpæ diu continuatæ aut sine contritione et confessione dimissæ, insanabiles sunt, hoc est difficulter sanabiles, sicut et vulnera putrefacta laboriose curantur.34 Apud Deum vero sunt omnia possibilia. Deus quippe est omnipotens medicus animarum : idcirco de nullo est desperandum.

Ante ruinam et lapsum, dœmones dicunt Deum esse benignum; post lapsum vero, dicunt esse durum : hoc est, antequam peccamus, dæmones loquuntur nobis interius, quod Deus sit pius et pronus ad indulgendum, ut per hoc ingerant nobis audaciam ad peccandum in spe; quumque fuerimus lapsi, suggerunt nobis quam justus et rigorosus sit Deus, quatenus ad desperationem alliciant nos.

Non obedias dicenti post lapsum super parvis defectibus et offensionibus, quia hoc aut illud non fecisti, id est, non acquiescas tentatori persuadenti tibi jam lapso ut excuses te de peccatis tuis « parvis » et quotidianis, dicendo : Non feci hoc aut illud. Istud vero nihil est, hoc est, excusatio talis nil valet; multoties namque parva dona fecerunt cessare furorem judicis multum : idcirco expediens est ut peccata talia humiliter fateamur, quatenus per hoc misericordiam consequamur. Vel sic : « Istud vero nihil est », hoc est, non acquiescas diabolo tibi suggerenti quod bona quæ agis non sint alicujus momenti ac meriti, propter quod debeant omnino postponi; sæpe enim « parva dona », etc. : sic quoque modica opera bona frequenter mitigant iram Dei, præsertim si ex magna caritate, devotione et humilitate procedant.

Qui in veritate vindictas et pœnas exsolvit, id est, justas correctiones et disciplinas sponte sustinet pro suis peccatis, reputat se quasi perdidisse omnem diem in qua non luget pro suis culpis, etiam si faciat aliqua alia bona in ea die : nam principale suum intentum, est culpas suas deplangere.

Nemo lamentantium se propter lapsus suos atque offensas, recipiet plenam certificationem repromissionis in exitu, utpote tempore mortis. In talibus namque remorsus conscientiæ urget, eo quod nondum satisfecerint plene : ideo cum formidine divini judicii moriuntur.

Ubi Spiritus Domini, ibi vinculum est solutum.35 Hoc videtur ita sonare quasi Spiritus Domini non esset in lugentibus suos lapsus, quum tamen sit scriptum :36 Beati qui lugent. Est itaque sensus : « Ubi Spiritus Domini », id est spiritualis alacritas a Spiritu Sancto infusa, aut testimonium Spiritus Sancti internum de remissione peccati, « ibi vinculum est solutum », culpa dimissa. Ubi humilitas inœstimabilis et invincibilis, id est pretiosissima atque fortissima, qualis est humilitas perfectorum, ibi vinculum est solutum similiter. Qui enim sine his duobus, videlicet spirituali alacritate et inæstimabili humilitate, sunt et decedunt, non seducantur, quia ligati sunt, id est, non putent se penitus liberos et immunes, quoniam etsi dimissa sunt eorum peccata quantum ad culpam, non tamen totaliter quantum ad pœnam.

Qui in mundo vivunt, alieni sunt a certificationibus his, quæ dantur his in quibus est Spiritus Domini, et perfecte humilibus, et maxime alieni sunt a prima certificatione, quæ est ubi est Spiritus Domini. Istud communiter ita est. Verumtamen quidam in mundo degentes sunt perfecti et sancti ex gratia speciali, quibus certificationes istæ donantur. Porro certificatio absolute certa et plena de remissione peccati non habetur sine revelatione divina, quia ad illam certificationem consequitur inevitabiliter caritas, quam nemo scit cum absoluta certitudine se habere, absque revelatione.37 Certificatio autem probabilis potest haberi ex bono testimonio conscientiæ bene discussæ. Quidam tamen per misericordias et eleemosynas currunt, hoc est, ad cœleste regnum pertingere properant per corporalia atque [spiritualia] misericordiæ opera, cognoscentes lucrum (id est præmium) suum in exitu : quia in hora mortis suscipiunt quod promeruerunt, et pro parvis ac temporalibus sortiuntur æterna ac maxima bona.

Lamentans ac lugens se ipsum, non agnoscet luctum ac lamentum, aut lapsum, aut querelam alterius: id est, qui propria mala digne et efficaciter deflet, tantum habet agere cum se ipso, et ita occupatur in propria causa, quod non advertit nec observat, neque inquirit nec superflue pensat culpam aut pœnitentiam aliorum.

Canis patiens morsum a fera, ampliori furore agitur contra eam, dolore plagæ sibi illatæ furens incomparabiliter contra ipsam. Ex hoc patet elici duplex doctrina. Prima est, ut et nos tanto vehementius accendamur contra diabolum zelo justitiæ, quanto gravius impugnamur aut læsi sumus ab eo. Secunda est, ut non instar canum irascamur injuriantibus aut affligentibus seu corripientibus nos: et huic sensui magis concordat quod sequitur. Attendamus ne stimulus et remorsus conscientiæ nostræ cessaverit unquam in nobis non ex munditia, id est puritate et innocentia vitæ nostræ, sed ex malitia, hoc est vitiosa consuetudine et obstinatione, quæ mentem ita excæcant, quod sua vitia non attendit, nec de eis habet remorsum. Signum illius solutionis quæ est in lapsu, hoc est judicium satisfactionis pro culpa, est te ipsum semper debitorem, id est peccatorem, existimare: hoc enim est signum quod humilis sis, et Deo complaceas, et per consequens quod tibi ignovit.

Nihil est majus vel æquale propitiationibus Dei, de quibus canit Psalmista:38 Misericordias Domini in æternum cantabo. Qua ex re, qui desperat, occidit se ipsum. Desperatio namque est mors animæ, et peccatum gravissimum et divinæ pietati prorsus contrarium. Effectus quoque divinæ pietatis excedunt cetera opera Creatoris, secundum illud quod Psalmista ait:39 Miserationes ejus super omnia opera ejus. Signum sollicitæ mentis et studiosæ pœnitentiæ, est nos ipsos reputare dignos universis tribulationibus et adversitatibus nobis advenientibus, visibilibus et invisibilibus, utpote exterioribus et interioribus, et adhuc amplioribus.

Postquam Moyses vidit Deum in rubo, hoc est angelum in persona Dei loquentem de medio ignis rubum operientis, reversus est iterum in Ægyptum (quæ quidem intelligitur seu interpretatur quasi tenebratio) ad operationem laterum quasi intelligibilis Pharaonis, hoc est ad filios Israel, qui servierant Pharaoni in operibus duris luti ac lateris:40 quod Pharao rex Ægypti eis præcepit instigante intelligibili Pharaone, puta diabolo, qui designatur per Pharaonem præfatum, sicut et mundus in maligno positus, per Ægyptum.41 Moyses quoque post visionem Dei prætactam, rediit ad aliquas culpas saltem veniales in Ægypto, quasi ad opera intelligibilis Pharaonis, cujus opera designantur per opera laterum quæ rex Ægypti imposuit Israeli. Sed rursus regressus est Moyses ad rubum, qui fuit juxta montem Sinai; nec solum ad rubum, sed et in montem, hoc est, post opera illa Ægypti rediit et pervenit ad altiorem Dei contemplationem in monte Sinai, quam ante in rubo. Qui scit hoc contemplativum verbum, hoc est, qui eloquium istud spirituale ac mysticum quod narravi de Moyse, sapienter intelligit, nunquam desperabit. Ex illo namque verbo datur intelligi, quod homo contemplativus ac sanctus interdum cadit post sublimes actus virtutum et post contemplationes præclaras, nec tamen mox penitus perit, sed surgens recuperat quod amisit, et altius crescit quam ante.

Magnus Job pauper efficitur, sed iterum dupliciter ditescit. Reddidit enim ei Dominus cuncta duplicia. Per quod figuratum est, quod vir virtuosus iterum peccando, perdit suam opulentiam spiritualem, sed pœnitendo, fit cautior perfectiorque quam prius.

Lapsus post vocationem sunt crudeles in his qui pusillanimes et negligentes existunt, hoc est, peccata post primam vocationem, conversionem seu professionem contingentia, gravius nocent pusillanimibus ac negligentibus: quia ad desperationem et vitiosum mœrorem sunt pronio-

Exod. III, 2 et seq.

Ibid. IV, 18 et seq.

Exod. XIX.

Job I, XLII, 10. res, nec alacriter ac ferventer resurgunt ut ceteri quidam qui bonæ sunt spei. Spem impassibilitatis alapis percutientes, hoc est, lapsus tales percutiunt, hoc est, ipsos pusillanimes ac negligentes inducunt ad percutiendum « alapis », hoc est ad colaphizandum ac dissipandum, « spem impassibilitatis », hoc est fiduciam quam ante lapsum habuerunt de perveniendo ad plenam reformationem passionum suarum. Quum etenim fuerint lapsi, pusillanimitate et negligentia propria fracti, suggerente adversario nostro diabolo, cessant a bonis exercitiis inchoatis. Et beatum persuadentes arbitrari, saltem totaliter resurgere de fossa, id est, lapsus isti crudeles sunt, etiam « persuadentes » negligentibus et pusillo animo exsistentibus, ut arbitrentur « beatum » esse et eis ad salutem sufficere, si « saltem » per pœnitentiam a profundo suæ ruinæ resurgant, et cessent ab hujusmodi casu, nec oportere aggredi opera perfectionis alta ac ardua. Ecce quam periculosa est pusillanimitas ista.

Vide, vide quia non revertimur ea via qua erravimus et seducti sumus. Oportet enim per aliam viam reverti ad patriam illam cœlestem, et contraria curare contrariis, utpote vitia per virtutes : via namque salutis contraria est viæ perditionis. Sed per aliam viam breviorem, id est, per arctam viam et angustam portam, quæ est via compendiosa, oportet nos ad Deum redire, videlicet per vitam pœnitentialem et salubrem afflictionem.42 Brevior quoque via est humilitas vera, seu obedientia sancta, vel cordis custodia : quæ omnia includuntur in vita pœnitentiali.

Vidi duos gradientes uno modo, id est in eadem observantia regulari, et victu consimili, et contemporanee, hoc est eodem tempore. Et unus senior erat, præhabens in doloribus, id est, plura passus ac sustinens graviores labores; alter vero fuit discipulus senioris illius, et præcucurrit citius sene, et intravit prior in monumentum humilitatis, id est, cum minori afflictione et labore magis profecit et citius introivit in abyssum humilitatis quam senior, quoniam ea quæ fecit, cum majori cordis fervore et diligentia ac puritate ampliori peregit. « Monumentum » autem « humilitatis », est ipsa profunda humiliatio qua optamus nesciri, abscondi, atque in cordibus aliorum, tanquam non exsistentes, pro nihilo reputari. Itaque non confidamus in temporis diuturnitate aut laborum afflictione, quasi in illis virtus meritorum consistat, sed totis viribus studeamus puritati internæ, diligentiæ incessanti, caritatis profectui ac fervori, et humilitatis sepulcrum intremus.

Attendamus universi, peramplius vero nos qui fuimus habentes et cadentes, id est, qui aliquid gratiæ ac virtutum habuimus, atque hoc ipsum peccando amisimus, in corde infirmitatem impii Origenis sine Deo, hoc est, attendamus ut infirma ac falsa doctrina erronei « Origenis », qui exstitit « sine Deo », infirmetur ac reprobetur a nobis. Et istud auctor intelligit de errore Origenis quo dixit pœnas inferni tandem finiri : qui error, imo quæ perfidia, præstat hominibus pravis peccandi audaciam, sicut subjungitur. Inquinata enim mens allegans Dei benignitatem, id est, credens et asserens Deum esse tam pium ut tandem remittat inferni supplicia, fit leviter receptibilis amoris concupiscibilium et delectabilium, id est, cito et faciliter admittit et recipit in se carnalem amorem ad sensibilia et voluptuosa objecta. Ecce qualiter sanctus vir iste accensus fidei zelo loquitur contra Origenem : de quo et simili modo loquebatur sanctus et magnus pater Pacomius.

In meditatione mea, magis vero in pœnitentia mea, videlicet in contritione, confessione et satisfactione, quæ sunt tres pœnitentiæ partes, exardescet ignis, id est fervor, orationis omnem silvam adurentis, hoc est, infructuosorum operum vitia tanquam ligna sterilia consumentis.43

Præmemorati sancti condemnati, id est prædicti incarcerati perfectissime pœnitentes, sint tibi determinatio, typus, ex- emplar et figura ad pœnitentiam peragendam, quatenus corde, ore, commissione et omissione sequaris eos in pœnitendo; et nequaquam indigebis totaliter libro in tota vita tua, ut ex libro formam pœnitendi addiscas (validiora etenim sunt exempla quam verba), quousque illucescat tibi desursum Christus Jesus, Filius Dei, verus Deus, in resurrectione pœnitentiæ sollicitæ, studiosæ, hoc est, quousque Christus tibi appareat per illuminationem animæ tuæ ab ipso, dum spiritualiter surgis per pœnitentiam sollicitam et studiosam, id est operosam ac diligentem.

Footnotes

  1. 1 Cor. xi, 31. ↩

  2. Sap. xii, 18. ↩

  3. Jer. vii, 19. ↩

  4. Cf. p. 82 in fine. ↩

  5. p. 138. ↩

  6. Ps. xxxvii, 2. ↩

  7. Cf. t. XXIV, p. 134 B. ↩

  8. Ps. XXXVII, 7, 6. ↩

  9. Ps. CI, 5, 10, 6, 12. ↩

  10. p. 139 circa finem. ↩

  11. ibid. in medio. ↩

  12. II Mach. VII, 6. ↩

  13. Is. XLIX, 9. ↩

  14. Ps. XVII, 7. ↩

  15. Jonæ III, 9. ↩

  16. p. 140 in medio. ↩

  17. 1 Petr. 1, 17. ↩

  18. p. 141. ↩

  19. Ps. cxlii, 5. ↩

  20. Ps. lxxxviii, 50, 51. ↩

  21. Job xxix, 2, 3. ↩

  22. Luc. vii, 37 et seq. ↩

  23. Marc. IX, 22. ↩

  24. Rom. XI, 17, 24. ↩

  25. Luc. vii, 47. ↩

  26. Matth. xiii, 12; xxv, 29. ↩

  27. Prov. IV, 23. ↩

  28. Eccl. V, 40. ↩

  29. Matth. XXVI, 69-75. ↩

  30. * dispensationem ↩

  31. II Reg. XI, XII; ↩

  32. Act. IX. ↩

  33. Luc. XXIII, 39-43. ↩

  34. Matth. xix, 26. ↩

  35. II Cor. III, 17. ↩

  36. Matth.v, 5. ↩

  37. Eccle. IX, 1. ↩

  38. Ps. LXXXVIII, 2. ↩

  39. Ps. CXLIV, 9. ↩

  40. Ps. I, 14. ↩

  41. 1 Joann. V, 19. ↩

  42. Matth.vii, 14. ↩

  43. Ps. xxxviii, 4. ↩

Chapter 15 of 100