Mémoires sur les progrès du jansénisme

MÉMOIRE SUR L’ETAT DU DIOCÈSE DE CAMBRAI.

mesures. Ainsi , dans l’état présent des choses, nous n’avons presque pas de bons choix à faire pour les places ; car tout ce qui a un peu île talent ef d’étude se trouve prévenu. Pour remédier à ce mal . il faudroit que l’on engageât, s’il se pouvoit, M. Gilbert à se démettre de son bénéfice, ou que, s’il ne vouloit pas s’en démettre , on lui manquât quelqu’un qu’il fût obligé de consulter pour les sujets à choisir. Il seroit naturel qu’il consultât M. d’Arras , qui est l’évêque diocésain de Douai ; mais ce prélat . préveiui par les gens qui ont sa conliance , sei’oit toujours favorable aux ecclésiastiques les plus entés. Pour moi , il ne me convient pas d’avoir cette commission, elle me brouilleroit avec M. d’Arras , et me rendroit odieux à tout notre clergé. D’un autre coté, il faudroit notre â Douai des professeurs qui eussent de la science et de la tète , avec du zèle contre le jansénisme. Il faudroit en faire venir plusieurs de France , mais bien choisis de bonne main. Il faudroit en mettre plusieurs à la fois pour renouveler ce corps. Aussi bien y a-t-il là de vieux professeurs peu en état d’enseigner utilement. Il faudroit que le Roi eût la bonté de donner quelques petites pensions aux professeurs qu’on enverrai.et faire sentir dans le pays qu’ils sont protégés. Dès qu’il y auroit un certain nombre de professeurs zélés pour la saine doctrine . ils seroient les maîtres de la Faculté. Alors on pourroit rétablir la liberté du concours pour les places des professeurs qui vaqueroient, parce qu’on seroit assuré des juges du concours, et qu’on pourroit attirer de l)ons sujets pour se présenter au concours dans les cas de vacances. Ainsi celle Université se rétabliroit et se purilieroit tout ensemble.

.3° Il est capital que ce qu’on fera ne paroisse point venir de moi , et qu’on ne puisse point m’en soupçonner. Ainsi si on donne une exclusion aux sujets de Louvain, il ne faut pas plus la donner pour le diocèse de Cambrai que pour tous les autres voisins : il seroit même à souhaiter qu’on pût couvrir cette exclusion de quelque raison de politique. Il faut néanmoins remarquer que si on n’exclut que les ecclésiastiques nés sur les terres d’Espagne . ou laisseroil par-là mettre dans les places beaucoup de gens nés dans les conquêtes du Roi. qui sont allés étudier à Louvain, et qui s’y sont terriblement gâtés.

i" Enfin j’aurois un besoin infini de pouvoir établir solidement ici un bon séminaire, mais tout m’y manque. Nous n’avons aucuns fonds pour le bâtir ni pour le fonder. Nous n’avons pas même de sujets pour le gouverner. Ceux qui le gouvernent actuellement sont entés pour le parti ; et il est si puissant que je n’ai osé jusqu’ici destituer ces directeurs du séminaire. D’ailleurs je ne sais où prendre en ce pays d’autres sujets pour ces emplois. En ce pays tout ce qui a du talent est dévoué à la cabale. Il ne m’a pas été possible, depuis trois ans , d’attirer ici des sujets de France. D’abord MM. de Saint- Sulpice m’en avoient fait espérer de chez eux. Dans la suite ils s’en excusèrent. MM. de Saint- Lazare ne sont pas estimés en ce pays ; les rigoristes les méprisent et les haïssent. Les pères de l’Oratoire seroient leurs bons amis ; mais ce seroit tout perdre que de les mettre ici. Depuis deux ans et demi mes affaires sur mon livre m’ont mis hors d’état de pouvoir attirer ici des gens de mérite qui se donnassent à l’ouvrage du séminaire ; cependant ce diocèse se remplit de plus en plus de sujets dangereux. J’ai la douleur de le voir, sans y pouvoir remédier. Mon vicariat mèine. qui est mon conseil. est ce que je crains le |)lus, et dont je ne dois pas néanmoins paroître me délier. Maintenant je pourrois travailler à renouveler peu à peu notre clergé , et à former des sujets zélés pour la saine doctrine, si j’avois un séminaire auquel on attachât quelques pensions sur des abbayes du pays : en ce cas je pourrois attire- des gens de mérite, et opposés à la nouveauté , pour gou\erner le séminaire et pour y mettre de bonnes études. Si cette grâce regardait ma personne . je n’aurois garde de l’espérer ni de la désirer; mais comme elle n’auroit l’ien d’utile pour moi , et qu’elle se tournerait toute au besoin très-pressant de ce diocèse, je souhaiterais que ma personne ne fût point un obstacle à un si grand bien. Je crois même que le service du Roi sur cette frontière demanderoif , presque autant que la religion , que des Français modéré et attachés à de bons principes vinssent travailler à l’éducation de notre clergé , pour le préserver des entêlemens d’une cabale très-dangereuse.

-:^<5>’5’&^

MEMORIALE

--oAo-

Si, mundam prudentiae obsequens, mihi consulerem , multa ab aliis (licence , a me tacenda essent ; nimirum ne perspicacissimus Pontifex me veteris injure memor ea loqui |)Ult. Sed nihil horum vereor : nec facio animam ineam pretiosiorem qmm me. Itaque ut ininhs sapiens dicam , quae solo \eri studio dici estis est ipsa veritas.

Ex innumeris per sex^rinta quinque annos experimentis. jam abunde constat , nuUam amples spem esse , ut Janseniana factio remediis ad mansuetudinem temporalis saveur. Jam lu- (librio verse sunt quinque apostolica* constitutions, innumera brcvia. Hegis edicla. libri denique quibus eorum doctrina luculenlissiniè ivtellitur. Quid si aliquando iVactis aniniis jacere videantur, neque animum despondenl . neque resipiscunt ; sed conti , siinulato conlioversiœ tire, in pace ficta adversariis subtiles illudere sperant. Ex boc autem uno facile conjii-ies, quanti sunt actions hujus nervi, quod I ouspirantibus Ponlitici doetissimo et potentistiimo Principi palàui ie[)Ufruent. At vio dum paterna benignitas asperiora remédie differt . contagium impure gi-assaut’. Prefect nisi petiilantem simul et subdolam actionem quaiupriiiiuui deleas. nihil est peiiculi quod Ecclesia’ non immineat. NuiKjuaui enim Cahinistaruui secta, dum adolesceiel , toi patronis el floribus usa est. Et bœc est simplex et ingenua rerum descriptio.

In Belgio nostro vix occuirit vel unusalicujusnoniinis theologus. si Ftegulares excipi , qui Janseniano dogmati non adbcereat , et cui tut commiltas prœcipua diœcesis bénéfice. Lûvanienses pleiosque, imo et Duacenses pudet ains cujuslibet doctrina; , quà Augustinianae,ut aiunt, sequaces se protiteri. Augustiniana autem, quam jetant , doctrina, haec est nuUum esse in statu nature lapsœ adjutorhuH quod sit sine quo non . sive , aliis verbis , nullam in eo statu dari gratiam sufficientem et inefticacem, atque omnebujusce status o^- jurium esse quo , sive , aliis \orbis omnem medicinam Christi gratiam esse per se efficace ; ita ut ex natura sive essentia sua regnet cum dissensu voluntatis. Ex quibus lique, voluntatem , si gialia adsit , dissentire non |)0sse ; si absit , perseverare non posse. Docent autem hàc genuinàet victrice, modo charitatis, modo cu|)iditalis delectatione, voluntatem ita moveii, ut motus ille sitipsamet volitionis essentia. Inde id quodampliùs non delectat, hoc sequamur necesse est. Quis autem unquam dixerit , boc esse liberum bominis arbitrium , quo salutem aeternam aut damnatorum pœna meres, nempe praniâ el indeliberatà delectatione . modo ad virtutes . modo ad \illa nunquam sui potens Ueclalur annis".’ Neque certè quidquam virulenliùs aul in quinque Jansenianis propositionibus Sedes apostolica, aut in Luther et Calvini doctrina concilium Tridentini damnari \luit. Thomistica autem lava objecti ea dogmata passim propugnant : modo bfcc a se asseri in sensu Thomistica , citra omne censura’ periculum se poils esse gloriantur. Dum autem cum familiaribus libercloquuntm-, depost quamirrident Tbomisticâ larvâ, puram tamque Jansenii doctrinam apertè pi’erunt. Sexcenties \erô ea dogmata . fum in familiari ojlloquio . lum in medio vicariat aul concursu , absqucuUo vocum temperamento , asserla audivi.

Porrù permultisuut nostriJielga?, tum cano-

MEMORIALE ^ANCTISSIMO D. N. DAM T,AGENDUM.

in3 ici , fiim pastores. qui annuain pecunia? summa penderesolenl , ut faotionis suinptibustiat satis. Bruxelles, Insulis, Duaci. Leodii, perinde ac Anistelodami, typis impure eduntur [iravissinia ejusmodi scripta; type|,’raplii quippe fer omnes action addicti sunt.

Neque silentio pra^tereunduui est coram tanto Pontitice. quodtamen cautissiniè celari potuto. Dum aetate ineunte hujusce aui Bruxelles Bavarieusem Electorem solus alloquerer, ipsefamiliarissimè questus est . quod Mechliniensis Archiepiscopus viros de Ecclesia meritos iniquissimè vexarel. Senex ille, inquiebatElector, Jesuiticœ societatis ope et grati l’retus, ab utroque Rege Christiauissituo scilicet et Catholica , suadentihus confessoris, hoc impetravil, ut ^iros doctrinâ et pietate gregis , alios cogeret exulare , alios in carcere viuctos haberet. Hinc compertum est, quin nialis artibus N. Ernest, D. Arnoldi olim secretarius, postea vero capellanus Elcctricis , homo in rébus agendis vertus et audax , benigni et incauti Principis animum assentatoriis dictis imbuerit.

Praeterea D. f/ç liaqnoh , prœcipuus Christianissimi Régis in aula Bruxelleiisi minister. vir san . si quis unquam , acutissiunis . et singulari dexteritale pra-dits. unà cum Bavaro Baron de Malkeuek, niultàapud Electorem grati pout. Francus autem ille in Portu-regens schola electus . Janseniana castra ita palàin secutus est , ut Rex tandem vetucrit . scripto ne quidquam in Belin . quod .lansenisiniini ait Jansenistas attinet , ab ipso tradetur.

Affirmant probi et sapientes multi. D. Bussy , apostolici Bruxellensem internunliuni . moUiùs quàmoportet. in bise prabuisse, sive quôd banc pcrniciem non satis ex[)loratam habeat , sive quôd a Melcbliniensi Archiepiscopo multùm in cœteris dissentiens , ipsi .lanseuisinum profliganti adhcTrere noluerit.

m

Quôd si Belgis rnntinem HoUamliam pelas . clerum invenies Janscniano errore ita infectujn,, ut scbismaticam contumaciam prie ferat. Eos omnes ut Pelagianos a sua communione pellendos borrenf , qui sut’lirientcm graliam , cui resiste possit . tuent. Ha^c est certè .lansenianœ aris oflicina ; bœc est sedcs nuesnelli aliornmque transfugarum , qui se nunquam Eormulae juramento snbscripturos asseverat. Ex 60 fonte latèdiflluunt libelle, (juibus vilipendunt apostolicns constitutiones. Ex HuUaiidia perBelgium. id pr.estant amicorum ope et industrià , in Gallias venenata scripta facile convectant. Ouidsit aulent schismacertè non video, nisi hoc ipsum sit. Neque enim licta comniunio veram fidei unitatem servat , dura a vera Ecclesiai doctrinâ dissentientes, constitutiones irriflent. Ouod si in |)ace totius orbis componende, Hispauense Bolgium Electi proprium obtingcrel . (piantiim imminent catholica;’ tidei periculum. luce clarius est. Tum certè Princeps benignus et facilis , prseoccupato animo , laxisque habenis, action blandienti et subdobe morem genere. Ita totus ille terrarum tractus, qui a mari Britannico ad inferiorem usque Germani patet , veneno inticeretur. Hàc autem vicinià freti France onnies qui idem sapiunt, extrariorumopem in civilitumultu commode accerserent.

IV.

Neque meliora peres exColoniensiElectore. A Jansenisfis quidem sese alienissinmm esse pr;dicat. et confessario Jesuità utitur. Verùm, ut mibi sa^pissimeab ipso dictum fuit , manet alla meute reposilum , quôd Societas in exordio belli , auctoritati su;e imperatoriam pra-- tulerit. Pra’terea leviusculus est , atque adeo incertus animi , ut fratri , si Jansenismo favre . ca’i’o stmlio obsequeretur. ("ancellario denique utitur Baron Karck , perfrictœ front liomine, qui suum [irincipem venientem ac invitum régit et irridet. Is certè. ut omnes uorunt, Huesnello caterisque secta ducibus se totum dedit. Hisconjice, quanto in periculo verser Germamca Ecclesia.

V.

Neminem ver fugit , princi|)em de Sal , Imperatoris jam regnant olim moderatorem , nunc familiam et ministrum , Jansenianœ factiouis promovenda causa, omnia moliri vclle ; neque vcrisimile est eum ita sibi tçnq)crasse , ut bax in augusti pueri aures nunquam iuslillaverit. Xvi equidem, utpote sornri jampridem amicus, principem de Sal, ex Parisiis ad Viennam acci\esse famosi Conf fratrem , ut filius ejusmodi documentisefformaretur. Inde viilde mclud . ne hoc virus in aula Viennent jam inolev(!rit.

YI.

Dux -Medinaceli , litterarum humaniorum sludiosus, ad delicias ingeuii et elegautiam serin

ME^IORIAI.E inonis excolendam , acta qu.Que Neapolifanorum ingénia pellexerat, ntJanseniana Forturegiensis schola scripta lectitarenl. Unde viri omni fide digni , qui Catholicum Regein per Italiam secuti sunt, affirmant Neaj)oli venu ire libelles onincs quos Parisiisaut Bnixellis a action sparsos novimus. AdjiciuntD. Casoni, dum in regno comnioraretur, actions introducendce fuisse patronne ac ducem. Id ver facillimè crediderim ; quippe jam plus quà a viginti annis ex litteris certissiniè no\i , quantum ab hoc sorte viro piicsidium antesignani sibi sperare.

VU.

Ex iisdem cordis et insignis viris , qui Catholicum Regem comifati sunt , audivi , Jansenisticam doctrinam et in Hispanias irrepsisse. Neque san id mirum est. Enimvero ex quibusdam scriptis ab ipsam action editis in lucem , apertè constat apostolicarum contra Jansenium constitutionuni promulgation , in Belgio perliciendam , a multis tuni regii consilii proceribus, tum insignis theologis , impugnatam fuisse. Porro incredibilc est hune errorem , qui cujuslibet ordinis religiosi plurimos doctes incessit, nunquam pénétrasse Hispaniani, in quidem ordines florentissinii sunt.

Vin.

Ausi-ne dicere idipsum, quod mœrens audivi a multis piis et sapif-ntibus viris, qui ex Italia in Galliam nevers , hoc maxime apud nos dolet, scilicet et ipso Romanre Ecclesiff’ greniio , jam ab aliquol annis hanc profanam vocum novitatem foveri. Hoc imputant U. (^ardinali Casanate, aliisque patronistum Lovaniensiuni , tum Francorum qui Rcgalia* causa Romam confiigerant. Is idem est , inquiunt , jam Roniœ qui et Parisiis, Janseniana dogmataamplectendi cacoëlhes. Prurientes auribus. junior theologi graviora ac simplicia veteris schola; placita fastidiunt : neque acre ingenium . aut multam eiuditionem sibi adesse putant , nisi noyelles opinionihus studeanf. Heu ! quanta erit pernicies , si sal terre infatualum fuerit , et lux ipsa mundi vertatur in tenebras! Quid spei nobis ultra sperent,si erroriscolluvies intima Ecclesifp matris ac maistre viscera peuetraverit? Neque certè id veroabsimilc dixerim; quidem ex pra^cipuis in nostro BoJgio Jansenistannn ducibu» multoties audi">i . Cardinales quosdam, clarissima Eccli.T Roman lumina, necnon et plurimos insignes Roman» schola Theologo, factionem afflicfam quà maxime adhortari, ne ab incœpto desisteret , et sinerestrictione decretis obsequeretnr.

IX.

Nunc autem oper* pretium) est , quis sit in Francia rerum status , per singula paucis explicare.

Procul esto omnis odii suspicio , si ea ipsa qu;e in triviis et comptes decantantur, candide coram Deo , solo sanctissimo Patri in extremo religionis periculo dixerim ! D. Cardinalis Noallius, archiepiscopus Parisiensis, a quibusdam actions ducibus , pietatis et severioris disciplina’ studio , in tantum pra^occupais est , ut jam a decennio nihil sit quod Jansenistarum laqueis eum expédiât. Nihil audit , nihil videt, nihil ratumfacit , nisi quod suggerunt aut D. Boileau , aut D. Dugup , autpater de La Tour, Oratoriensium prœpositus generalis , aut D. Le Vo/?", aut Rhhais Jienaudof , aut nonnuUi alii, quos Jansenismo imbutos esse nemo jam nescit. Quinetiam vulgô constat pnccipuos inter quadraginta doclores ipsi palàm exprobrasse , quod ad scribendam responsione illos compulisset. Autem facile credideris , si legs Mandatum pastorale, quo Catalaunensis episcopus, conscio fratre Cardinali , apertissime verbis docuit obsequio silentio constitutionibus satis tien. Insuper eos omnes fheologos , qui Jansenismo infini sunt, acerrimè versatur et inci’pat Cardinalis archiepiscopus.

Mitis quidem et cautiùs sese gerit D. Cardinalis de Coislin , magnus Francis; eleemosynarius, vir beneticus, paciticus , pins, dignus denique qui a cunctis ametur; sed deticiente doctrinà , totam diœcesis administrationem solis docforibus Jansenistis. quos miratur , hactenus permisit.

D. voi Cardinalis Le Cmnus . etiam si in familiari ad amicum epistola qusedam scripsit , quibus ea , quam facti vocant , quœstio expressissimè dirimitur, nihilo tamen minus ex multis aliis argumentis plan constat Jansenianam doctrinam et factionem semper ipsi arrisisse.

X.

L’namque impensissimc colunt Rhemensiset Rotbomagensis archiepiscopi. Alter quidem Sorbonae provisor, alter ver coUator mullorum in, urbe Parisiens! pastoratuum ; uterque tum Ecclesiae tuni familiae foitiinis abiindans. vasa? dices atque provincia’ pra-cst.

His ducibus adjuiiguutur coinplures e|»iscopi, exempli grati. in Occitauia Rivonsis. et Sancfi Ponti Toiueriarum , Monspessulaïuis D. dv Torcy tVater, et Mirapiceusis ; in Lugdunensi , Cabillonensis; ia Seuonensi . Altissiodorensis ; in Rhemensi, Catalaunensis : in Rothomagensi. Sagiensis; iu Turonesi. .Nannelensis et Rodonensis: in nostra autem provincia, Tornacensis, qui sponte suà loco cessit, et oui o[»tinuiiii sulfectuin esse gaudeo. Insuper et ia nostra, Alrebatensis plus quidem est , et ver addiclus Sedi apostoli , sed consilio et arte doctorum, quibus se suaque omnia eommisit , ex innnuderato rigidioris disciplina’ studio, in banc parteni sensiin abreptus est. Plerique alii incerti et fluctuantes, quoquolibet Rex seinclinaveril, caeco impetu runt. Neque id mirum est , siquidem Regeni solum norunt , cujus benetlcio dignitateni , auctoritatcin , opesque nati sunt. Neque , ut res se nunc habent . qiiidquain incoinniodi nietuenduni, aut prasitbi sperandum ex apostolica Sede existimant. Totam disciplina^ summam pênes Rcgeni esse vident , neque ipsa dogniata aut adstrui , aut reprobare posse dictitant , nisi aspiret aulica potestatis aura.

Supersunt tainen pii antistites , qui cœteros plerisque in recto traite contirmarenl , nisi multitude a ducibus inal affectif in pejorein partem raperetur.

Quid de ordinibus religiosis? Dominicani jam ferèoirnes pra^scriptos in congregationibus de auxiliis fines apertè pratergrediuntur, neque de sola physica pradeterminatione, scilicet opinione inerè pliilosophica , apud illos disputatur; sed contra, cum Jansenistis, icto veluti videre , conspirant , ut necessitantein giatiani fucato nomine, propter natura lapsum ad singulos actus necessariam , doceant. Discalceati Carmelitœ hoc idem acerriniè tuent. Augustin ordinis plerique tlieologi, specioso Hipponcnsis Augustini nomine capi , prens Augustino sonsiin adam’onf. Canonici regulares sancta Genovefa, aliorunique l’et’orniatioiuuu . uno eodemquc s[)irilu agunlur. L triusquo congregationis Bénédictin! ea dogniata pro virili ])repugnat. Ex i[)samet Vjpvhcvonhde Jam^e- )tismo Historia , coinpcrtuni habes Pramonstratenses Noibcrtinos abexordiô ( nnlnnersia; nnncupatos esse in Belgio (d,ho<; Calrinisfa^, eo quod Janscnisnium a[)crto tuerenliir.

(Jratorienses Berulliani , tum dugniatici^ scriptis, atque, exempli causa, Junii Theo-

/ugiâa.d usum Maglorieusis seminarii Parisiis in lucem édita , tuni scholaruni disputationibus, tum semine directione. quà pluriuu’iin in aula pra^nitcnt , hoc idem diserte insinuant.

Doctores in Belgio Capucin Janseniana vexilla passim sequebantur, unde superiores coacti sunt guardianos et theologiœ lectorcs otTicio suo prive. Quemdam illorum novi , qui eodrm errore deceptus . ad amorem sententiam paulatim redit. Neque desunt, certissimè constat, apud RecoUectos theologi . qui novitate et gratia procerum ineunda’ sludenles. boc nano inspersi sint.

Quinetiam San-Lazarienses missionarii, factionem olim averti , dum recordarentur monita inslitutoris Vincentii , qui San-Cyranensem abbatem erroris arguerat . jam tepidi et molles, in banc partem sensi inclinari videntur. Novi equidem seminarium in quo lecto theologus . ut affirmant testes fide digni Vincontiana- institutionis oblitus , Jansenianum virus disséminât.

Soli sunt San-Sulpitiani seminarista, quibus cordi si banc labe a se depellere. Unde a r’ardinale archiepiscopo viles et invisi habentur.

XI.

Hac est prima mali lacs , et caput omnium dissensionum. Scilicet , nemo nescit cbarissimos esse Cardinali archiepiscopo actions duces, quorum consilio omnia dirigit et administrât. Itaque illi homines , contra quos , in commis anni 1700 et hujusce anni 1785, acerrimc agendum erat, ipsissimi cant quorum ad arbitrium singula decernebantur. Anno 1600 , Qucsnellus Parisiis dam venerat, ut unà cum Boileau , Dugué , Couet , atque Oratoriensium proposito gêner i , dicenda et tacenda sugge • reret. Nec frustra : nanupie , si paucaquadam excipi , qua’ contra Jansenismum leviusculè dicta sunt in commis, ne mal audire apud Regem prasides , reliqua de verbo ad verbum ex ipsis Quesnel memorialiltus transcrit fuisse constat. Quicumqucaut tliosibus.autscriptisaut dictis factionem ejusque doctrinam espril . ut vilissinuis et soi-didissimus Mdlinista j)alàiii exsibilatur: (pii^^c qui gratiam ex suapte nata mdcclinabilem , cui nunquam rcsistitur, nonadstruit. etiamsidecateronilidissimcdoceat omne mciili initium a gratia piolluere . neque ipsam secumliini ulla sdliiis natura* mérita dari. frustra dixeris . graliaui qua secundum propc- >lum datur. ila congruam et contemperatam esse . ut vocatus banc non respuat . et prœdes-

![EMORBLE tiuatio Dei surin effectum insuperabiliter sorliatur : nisi adjeceris graliain singiilis actibus necessaria , hanc esse cum qua disseiisus pugnet , et sine qua regnet justos perseverare, ut impurissimus Pelagianuscliniinaris. Hisartibus, juventusnovitatis amans, et mundo favori obsequens , Iaxis habens, in pestiferam doctrinam ruit. Sic dei’us venenato scholarurn fonte contaminatur.

Pleraquegymnasia et schola;,in quibus pauperesclerici instituuntui* , .lansenianarn doctrinam redolent. Quanta fuerit Gilotinorum pernicies , incredibilc est. H;ec est jam gratior aura, et veluti crions ingenii ros elegans , ut juvenes hœc dogmata sibi arriere glorietur.

Caret-ne magistro puer quispiam nobilis ? nihil quod est factio non macbinetur. ut ab Augustiniano prîeceptore, ut aiunt, rudimenta litterarum hauriat. Si junior abbates , licentia; thèses propugnaturi , repetitoris aut doctoris domestici egeant , contenu nullum lapidem factio non movet, ne ab alio quin Augustiniano dirigantur. Hinc tlt ut plerique postea facti antistites, tl\logis consultoribus, generalibus vicariis utantur, qui episcopos ac diœ- ceses veneno corruinpunt. Hinc fit, ut clericos in seminario ad hanc formani institut curent. Quod si sapientissinuis Pontifex, et Re\ Christianissinius hoc contagium diutiùs serre permiserint, nihil nisi Jansenianum dogma scholis omnibus tandem insonabit. Quod autem jam ut nimisarduum videtur, tum demum niultô diflicilius erit , ita ut forte tune serin tentes, quod nunc certissimè pcrfici posset, Nunquam certe scholarurn exercitia pm-gabis, nisi omnibus omnino pateat, Cardinalem archiepiscopum in his moderandis arbitrii non esse.

XII.

At verôsi a scholis theologiœ ad regiani aulaui oculos convertis , videre est principissam de Condé, quee, suadentibns Carmelites virginibus, factionem pio mentis affectu colit et miratur,

Principis f/<" To»//, Régis lilia. medicum iJodart, insignem actions ducem , domi cba~ rissimum habet, cui circa religionis cultuui totam se penitus crédit. Ha^c est apud quam ipse Delphinus|)er singulas diei horas familiarissimè assiduus est, Quis autem ignorât , principem de Conti a Portu-regionibus, dum mater viveret , institutum fuisse , ita ut venenum cum lacte fuerit. Is autem est , qui ca’teris omnibus rcgii generis apud Delphinum grati pra:stat.

Nullus praeterea dubitandi locus est , quin nobiles quodam feminîc, qua.’ honoris causa Ducis; Burgundia; adsciiptai sunt Domin palatii, et quai Oratoriensium spirituali direcfione utuntur, rimaruui plen» sint . et multa gratiam actions insinuent.

Neque dicendi modus esset , si recenserem singulos regni proces, et insignes alios, qui dogmati \el action addicti videntur.

Francia? Cancellarius et Régis minister se in Epistolis ad Procincialem scriptis , prima litterarum elementa a puero didicisse palàm gloriatur, unde seMolinistis infensum , Augustinianis amicum déclarât. Hujus nutu pendet cujusque libri , tum pessinii editio. tum optimi prohibitio. FiliusCancellarii , Status, aiunt, secret’us est et minister , qui classibus instrnendis,regi domui componendœ , et omnibus qua; clerum spectant negotiis rendis praeticitnr.

D. de Tore y , exterorum , ut vocant , secretarius et regni minister , Pomponii filiam Arnaldmaî gentis uxorem duxit. Conjuges Arnaldinum actions amorem pectore fovent ; neque dam Rege est, quantum huic administro hac in parte diflidere oporteat.

Xlll.

Parisiensi Parlamentum ab hoc morbo immune neexistimes, Primus prises miris artibus mentem dissimulât ; at \erô si ex liberioribus colloquiis, quando cum amicis factus videt , intiminn illius sensum explorare l’assit, action dam fovet. Quelles autem de theologia aut de disciplina Eccli<e concionem habuit aut scripsit , dum procuratoris generalis munere fungeretur, doctorum actions consilio uti consuevit.

Ille ver qui nunc est procurator generalis , paternum mater neque in factionem studium ita hausit , ut i|)so Jansenio , si ita dicere liceat , Jansenistior existimet. Cùm autem legum perit et ornatissimo dicendi génère clarus sit hinc majus imminet prions doctrina; periculum.

<’.onspirant advocat générales, necnon et compiures, tum prœsides, tum consiliarii. Quamobrem nihil est mirandum quod Parlamenti j)rincipes \ehementissimè coram Rege obstiterinf ne Sanctissimi brève contra Respoiisionevi (juadrafj’wta Doetorum solemni regni ritu acciperelur, Inclamitabant scilicet actum esse de <îallicanis libertatibus, si rata sit in Francia Romana constituto , qua a nostris petita non fuerit : quasi vero medicus a’gratum non sane.

lo7 nisi sanitatem pcfiorit! quasi ver omnhiiii Ecclesiarum sollicitudine conipulsus , N’arius Christi ubtuinescei’f ac opere posset , si (iallicana Ecclesia in taiiluin a^grolaret , ut el medici opem aspernaretur ! Multi denique sunt libelloruni supplicumniagistri; ac provinciarum pra;tecti , quos [tenentes appellant , qui idem sentiunt.

Idem ter dicendum est de quibusdam [nn- \inciarum Parlamentis. Xonnulla; ver sunt province et civitates m quibus magis succrevit eafactio, exempli causa, Remis , Catalauni, Loudun , Aureliani . Hothomagi , Cadomi . Rupellœ , Tolosa^ . Massilia* , et Claromonti.

XIV.

Verum quidem est, Cardinale archiepiscopum non ita afl’ectuni videri. ut Ecclesiam discindere velit , et sdiisma mediter : sed illi omnes qui ejusmodi facions auctores t’vere, hoc monstrum primo aspectu exhorruissent. Ad exlrema sciisim venies, nec est in lubrico, ubi certum pedem ligas. Forsan alius erit qui schismati impiudcus viam senat, alius qui rem incœptani malo animo perticere non vereatur. Ut ut res sit. nus(piaui in histor occurret exemplum, e\ quo plus malum [)i’a’sagien(lum videas. Satur Cardinalem repente tlecli , et omnia incœpla susdeque ventre, simul atciue Rex jussit. sed inc(pptum sexcenties repudiatum sexcenties repetit. Pulsus iidem lacilè. nunquam lixus. \iii)us eadem alternis esprit et proraovet. Quod non audire, qna’so, si aliquando, de medio tolleretur ea suprema quam vertu Régis auctoritas ? Quid autem miserabilius et a sccuritate Ecclesite magîs alicnum quà pra’suis obstinata ha-i; pra^occnpatio ; ita ut inquam non [)ra’sto sit ad lueresim tutandam , nisi iaici Hegis manus ipsum comprit? Dum ita se gerit, arbitratur obsequium se pripslare Deo. Pnctcrea ex suapte natura propositi tenax est. et delicat. qui vel levissima; injuria* impatiens est ; a action denique vehemeutissima , cui se totum dedit , acerrimèexstinmlatur. Illi autem frequcnti usu jam compertum est, multa qua; Jansenismum affine, a Rege indocto investigari uon |)oss(; ; aliaquc loviora innumera silentio pra’termitti ab adversariis, ne Rex tandem dol’atigetur. Insuper sensit ita an’eclum esse beiiignum legem, ut nialè ac temerè lentata facile ignoscat. His experimentis fretns , et a action impius, nihil intentatum relinquit; neque quidquam in hoc sibi metuit, etiamsi repulsam quandoque ferat. Pra^tidil scilicet eminentissinxc dignitati, sedi amplissinue , et aulica- gratia’ quam ex aftinitate iniit.

Episcopi certè, exceptis paucissimis, qui occultiora perscrutautur, Cardinalis archiepiscopi favorem et potentiam, mullo majorem quà reverà est, sibi aftingunt. Quamobrem versailles animi , servi adulatione ipsi sequuntur. nuinetiam, ex intima, quie videtur exteriùs, Gardinalcm inter est Nuntium Parisiensem consensione, conjiciunt multi homines, aut Nuntium action propitium esse, aut ab ipso ignorant quantum Cardinalis bac in parte Régi suspectus sit. AdjiciunI Nunfiuni Fiescln, etiam si forte mim^s aculum et sortem, nmltô tamen paris ac decenti, Gardinalem cuisse, imo et meliùs explorasse quà deminutus sit illius favor.

XV.

Nihil est prorsus, unde schisme plus metuendum videatur, (piàm ex ipso metu scliismatis, quo cunctabundus monstrum ascen non intcrfeceris. Impudentissimè pranlicant Jansenist» Romanam (^uriauj meticulosam esse, atque diflidere sibi i[isi. ita ut nihil deliuiat. nisi anibiguis vocibus. el regia’ potestatis pra’sidio munita. Duni inlirmior est factio, quà ut possit coUatis signis decertare, alii captiosè subscribunt et poterant ; alii in HoUandiam se recipiunf. ut Sedem apostolicam atrocibus libellis impugner. Quôd si sentiant se metu , nihil eut certè cpiod sibi non permitlanl. Dum Romani tre[)dam putaiit, in apertam defectionem audaciùs prorunipuuf . unde schisme sensi oritur, l’^x Hollaudicis numismatibus , qua; Lulheranaui impietatem ada-quant , id facile coiijicies. l’orrô ha^c niera esset ludilicatio , si crederelur schisme declinari . quand non al»rum[)tur exteriores connnunionis vinculum. Ha’c est jjernicies aperto schisme mullô acerbior, nempè si catholicum dogma evidentisimè répudient, si tôt Ecclesia" definitiones irrideant, si catholicos doctores ut Pelagianos palàm deteslentiir. t binam , (jua’so, superest vera unitas, dum lidcin ipsam negant, neque intra Eccli;c nuiros rcMiiauent , nisi ut eam suo arbitrio corrumpanl ? VA lege Ariani, Nestoriani , Pelagiani , l’riscillianista’ , Manichfei , a schisme len)eussent. Eà lege , tôt Calvinistîu , in Francia lict conversi , uuitatem libentissimè sinnilant. Eà lege , Sociniani , (pii >ic. jinri/iras et iDtUarios esse gloriantur , intra Ecclesiam, Ecclesia idem pessumdabant. 0 utinam ab ipsfs

MEMORIALE non servetur falsa, nulla et fiinestahfcc cotiiniunio !

At ver cave ne credideris, citra scliismatis periculum rem posita esse. Quid mirum, si actio nondum a nobis apertè discesserit ? Si id lentarel vient Ludovic, statini protrilani cerneres, neque quisquam est, qui. duin ipse vivit, id niolii’i audiat : omnia solo nul tempora. Sed jam 1ère septuagenarius est. Quôd si aliquando , extincto Rege , exsurgeret , quod absit, civilistumiiltus, tum demum exploratam haberes actions impolenliam. Kx Hollandica protervitate Franciam coiijice. Hos autem civiles tuniiiltus in Francia fréquentes esse historia monet.

Animadverte, qu;eso, Jansenistas eo priccisè loco sitis esse, que homines, etiamsi bene nati, ad scelesta qua^iue abripiunlur. Formniarii genuinum sensum, nonnisi horrendis perjuriis hactenus eludiint. Tanta est autem h.TC conscientiariim actio , tantusque remorsus, ut cessant, quà premuntur, inauditâtriumphantis Ludovici auctoritate, ad excutiendam Formula elFrienes irrumperent. Tum ver necesse esset^ aut instanti action jupiter obtemperare et Formulam juramento ut tyrannicam abolere, aut deserta^ action anathema pronuntiare. Luce autem clarius est, sectam faciles aclutiùs deleri posse, incolumi Ludovico, quà si alienissimo tumultuum tempore. banc viribus auctam pervincerc velles.

XVI.

Nulla unquam felici tempestas serai potest ad rescindendam banc tabeui. Heu ! quandonam tanto Pontifici pius et invictus Princeps opem tulerit ? Sedi apostolicee devotissimum crede Ludovicum. Ad omnia, praesertim contra Jansenismum , décréta suscipienda venerabundus presto est. modo ne Parlamenti principes ipsi fucum faciant, et prrntexant EcclesifE Gallia;!’ libeitatem, regiamque potestatem hcdi. Probe novit Ludovicus. quantum (".ardinalis archiepiscopus action indulgeat , eanique hactenus fuerit : sed scandale declinandi causa, innumera sui pastoris mena bénigne dissimulât, Ipsi tamen neque lidil in bac parle , neque suos post se fidere , imo quà maxime diffidere cupif. Quôd si hoc totum, Omnis procul distantibus . nnudum pateat, tandem ex eo uno perfectum sit , quôd orationem a Cardinal i in processu verbali comitiorum, repugnantibus compluribus episcopis insertam, deleri, oblilterari, toliastjue delli Rex ipse jussit. ^j; uno disce omnes. Domina ipsa de M., suadente Carnoteusi episcopo, Jansenianam sectam in tantum versatur, ut, posthabità aftinitate, Cardinalem, quem tanto dignitatum splendore ornari studuit, hac in parte mandai, corripe. afflige pariter studia.

Carnotensis artiste uiuis est , cui tum Rex tum domina de M. nullain idem non adhibent. Is ver et Jansenisnuun acerrimè impugnat, et Sedi apostolicie toto mentis alfectu part. Quamobrem nihil est dubitandum , quin apostolicis decretis efticacissimè subscribat.

Delpbinus optimus est , et Ecclesiam vero cultu reverer. Confessario Jesuite liens auscultât, neque novitate indiget. Dux Burgundiai piissimus est, et litterarum apprimè gnarus, ita ut Jansenianum dogma penitus discusserit, et intimo erga constitutiones apostolicas obsequio factionem exosam habeat. Neque minore candore animi Rex Hispaniarum sectam hanc deleri cupit.

Itaque a multis rétro scECulis inaudita est, neque in posterum audienda est faustissima ejusmodi rerum conjuncta; Quod si sapientissimi Pontificis cum piissimo Rege pia conspiratio nihil perfecerit , quid postea sperandum sit certcnon video. Iterum atque iterum dolens dico : fer septuagenarius est Ludovicus : natu major est domina de M. adversa est Carnotensis "\aletudo. Quid ver, si Sanctissimus immaturà sorte nobis pra^reperitur ’.’ quid pra’sidii superest, si suftlcereturPontifex ad tolerandam sectam pronus ac facilis ? quid, si Clementis undecim loco toti Ecclesiae pra?riceretur Cardinalis quispiam Casanatœ persimilis aut Norisio? quid si Pontifex optimè fletus quidem, sed eà quà Clemens pra^stat , doctrinà carens . ejusmodi Cardinalibus sese permitleret ?

XYII.

Jam quœres quibus remediis tanto huic morbo occurre possit. Et liaîc suntquœ pro modulo excogitaverim : alii sapientiores id melius expédient.

1° Quà maxime interest, ut Sanctissimus et Rex Chrisfianissimus quasi ex. concentu non obscure signilicent Cardinalem archiepiscopum , nullà circa Jansenismum grati et auc- Inrilale pra?pollere imô in bac parte , ut ita dicam, capite mini, ut omnes episcopi et doctores, in tuenda palàm contra novatores Ecclesiae causa, securi sint, et prsemia sperent. Quôd si aerius esse hoc remedium existimes, memineris \olim. de summa rerum bic agi, neque i-iO leviusciila remédie adhiheuda esse, ubi extrciua pernicies jamjain ininiinet. Neque qnidqiuiin damne vel incommode pateretur Ecclesia : iiiiô in oplandiim commodum res cedre, si Parisiensis archiepiscopi, qui veluti patriarchalem in Francia principatum peiiculosissimè alTeclant, tuni apud Kegein. tiim in tfeneralihuscleri commis , tant [)ra\Mninentià dcoideieiit . et intra priai oflioii tenes coorcerenliir.

2° Mihi videtur singulos . nullo evcepto , clericos , antequam subdiaconi ordineutur, ad subscribendani juramento Formula cogendos esse. Id enim constitutiones apostolica’. id Régis dicta fieri jubet. Hor etiam in aliis cunctis communionis catholica’ gentibus execution niandanduni cinerem, ne Jansenista; deinceps inclamitent, uti hactenus dictitarunt, constitutiones ab univers Ecclesia non esse recepto, quandoquidem plena-que gentes dissensionis ignar» , rem hanc, quasi a se alienissiniam, minime curat.

3° Singulos superioris ordim’s clericos, aut beneticiatos , qui simplicem et absolutam formulaesubscriptioncm negare. ofticio vel bénéfice privandos arlntraiei-.

4" Neque dubilaverini (juin coutumes , peractà trin mnuitione cauouicà . (nroiuinunicaudi sint.

5° Eos autein onnies qui redeuni ad voniitum, el post snbscriplaui siue restriction Formulam, captiosà distinction. sei’ poil’s effi/f/iis nd cirrnmventionem erron’s excogifatis , jm-amentum aut verbo aut scripto coram testibus eluscrint, tanquam in liseresim relaps homines pœnis canoniois severissimè plectendos estime. Quèd si . nullà omnino e\ce|)tione factà, fidei catholica- ita cousuleretnr. splendor ille intemerata> virtutis. (pio a[)ud viilgns imperitum prariitet actio illa, brevi obscuraretur et marcesccret. Gloriantur enim se veri et recti intrépides esse defenses : atqui evidentissimè constaret , eos omnes aut per’ugas esse , qui contra Ecriesiam oiilatrant : aut bypocritas , qui metu s(M"vili pejerautes, sacra omnia vilipendunt. Cùm auteui optima , quà gaudoiit apud vulgus existimatio, sit prœcipuum secte praesidium , facile el funditus rueret secta , si hisce experimentis pater, quàni subdolosa sit, et a cbiistiana sinceritate aliéna. Ha^c est autem onniiuin Catholicorum cela cnuscnsio. quèd si .lauseuisla» aut absolutissimam aniiui docilitalemnegarent, aut in pncstando absolutissimo mentis obsequie pejerasse viderentur, animi consensu illos nemo non exsecraretur. tJnde multùm interest . ut juramento coganlur, amputatà omni cavillatione . aut jugum apertà defectione excutere . aut ita aperlè pejerare, ut amicos ipsos connu inqiudentia" tandem pudeat. lunumeri autem sunt corda viri , pique temina^ quibus cordi est quidem eam actionem colère, et amantcr amplecti, dum sibi aftingunt pbantasma esse banc Jansenianani luoresiui . neque quidcjuam ccrlum ac pra’cisum ab apostolica Sede contra illorum sententiam esse delinitum. Al ver si, amputatis omnibus avilis, certissimè pater, bos sensus quos Jansenistaj ut Augustinianos asserunt, ipsissimos esse ques apostolica Sedes condenniat, pleni(iue hominum, qui ca’cà mentis praN)ccupatioue action jam alia-rend, ab ipsa continué divellerentur. Ouamobrem , dum tempus est , bos quanqu’imum divellendos estime.

G° Hune certè tlneui , nnllà breviere via consequens, quà pr.Tcisè assignanda sensus singulos. in (piibus damnata» sunt singula^ propositiones Janseniana’, ut prœcludantur suiîugia quibus constitutions eludunt. Promptuni vero esset assignare, tum tictities sensus ad ques censura detorquent, tum germanos sensus quos Ecclesia condamna. Hioc omnia tribus aut quatuor paginis a doctissimo Ponlilice ex- [danai’entr. Ejusmodi conslitntio non solùm ah omnibus aliis Catbolicis gentibus submisso anime acciperetur , scd etiam ab Ecclesia Gallicana , laudent l.novice, rata baberetur. etiamsi sulnnurmurarent nonnulli antistites.

Fateor quidem minus (jpportunum videri bec tempus , quo tota Europa luctuosissimo belli a’sfu incenditur. Verùm nonne decet san- (tnm Pontitlcem, ut instar Leonis et Gregorii, in ter miserabiles Italia’ ruina, lidei tende iuvicto animo iu\igilel? Ila’c erit illius laus senqiitcrna. quod lunuiuani non repuUulaiifis bydra^ capita \nio certissimè ictu coufecerit. A rcligiosis ordinibus nihil ecclesiastica; paci adversum metuendum esset ; namque asela Sed ai)ostolica \ves onnies, bonorcmquc suum sibi tribui , optiinè uoruni : neque dia jam apud i[isos superessel congrcgatio . si ad arbitrium episcoporum convenu singulos régi necesse esset. Multo minus autem dissensionis periculum imminent ex parte Francorum anfistitnm, si [teremptorià constitution confroversia stirpitus evelleretur , siquidem omnes aut unitatis amore, aut mel principis , a Vicario Christ desciscere nollet. Sed conlentio t’aciliùs oriretur , si constitutionem sibi viam ambiguam et ancipitem , captiosà interpretatione edere possent.

^ifmtfftttttttttttitt.tttititiftttfntmtfitift4isittf3itfs4ifttitiftfttfttfttrtttifftttttttttt^ttttttttit-ti**

LETTRES