Sectio 7, art. 1: Conclusto: Aetus humanus ex hoc qiiod est bonus out

nialus habet rationem rcctitudinitfr aut pcccati, seenudum ordincm ad flnen%.

Arl. 2. — Conoluslo; lionum et nmlum in solis actibus votuntariis constitiiit rationem laudi* aut cuJptr, in quibus idem est malum, peeeatum et culpa. EIoc proveuit ex eo quod lii actus sunt in potentatc eolitntatis.

Art. 3. — Conolusio; Aetus bonus aut inultis hnbet intionem mcriti ant demcriti secundum retributionem justitiar ad altertim, vel ratioue ejus, vel ratioue coimuunitatis, prout adjuvat aut offendit sive olteram personam, sive. communituicm.

Art. 4- — Concluslo; Aetus humani habeut rationem mcriti nut ilemcriti per comparationcm atl Deum judicem et retributorem, seeundum Iievelationem, cf. v.g. Ucelc., xi, 9 : « Cunctn qua? Uunt, addueet Deus in judicium, sive bouum, sive malum », Hoc uonstot 1" ex eo quod Deus est liuis ultimus ad qiiem debemus orrfiuure nmues netus nostros, et 2° es eo quod Deus est gubernator totius uuiversi, alioquin sequeretur quod Deus non habet eurara de actibus humanis.

Vide respousiouem ad 3U1U: « Homo uon orilinutur ad coiuniunitatem politicam secuudum se totum et seeundum omiiia suu, et ideo uon oportet, quod quilibet aetas ejus sit meritorius vel demeritorius per ordinem ad eommuuita.teiu politieiuu. Sed totum quod homo est et quod potest et habet, ordinaudum est ml Deum. Et ideo oinnis actus hominis bomts vel malus habet raliouem meriti vel demerifi opud Deum. quantum eat ex ipsa. ralioue aetus ».

Ad iuteiligentiam hujusa doctriwe distiuguendus est homo iu quautum est indiriduum. et hi quantuin est persona. Juste dictum eat: w omnis persoua est individuiim, sed nou omne individuuia est persona (v.g. eauis est individuuni et non est persona): et non tractnndu« suut persona> ad ipsum Deum enguoscendum et amandiim ordinatie, nc si essent solnm individna », Ita Etienne Gilson. optiine forniulans id quod seusus communis ouinium admittit.

DE CONSCI ENTI A seoundum princtpia Sanctl Thoms

(Supplementuni quaationis XIX et XX)

II Sent., d. 24, q. 2, *. 1 : dist. 39, q. 3, a. 1, 2, 3. — Quodl. III, 26-27; VIII. q, 1G, a. 13 et Tabnla anrea- operuin ejus, ad v. Conscientia. — 8. Antonlnus iu Sutnma. — S. ALpnoxsca, Tkcol. Mo falis, I ; Honio Apost. I. — Joannes a S. Thoma, in lam-II^, disp. XII. — Bu.li'aut, De Actib. bumanix, iligs. V et VI. — luter recentiores auctores theologia» moralis, PnuMMEti, Mwikdi.iiach — Bkatoouin GabniaiL, Travtatus de Comeientia, Paris, 1911; H. D. Noble, La etmacicncc morale, 1934.

Conscientia moralis differt a eonseientia psychologica, qna* est actus qno anima nostra se suasque proprias operntiones et affeetiones percipit.

□ennltlo consclenths moralls: Eti JttdicUim ratioiiix praotida} ea principiix coinmunibitJt dictatt» dc bonitate vel malitia actus faeiendi hic ct nuiw, vel aetits facti. Cf. P, q. 79, a. 13; &e Ycrit., q. 17, a. 1; Bii.htabt, De Act. hum., d. 5, a. 1.

Ewplicatur definitio: 1° Dicitnr judieium seu dictamen regulons electionem et consequenter executiouem. Sic distinguitur a prudentia, qua« est babitus seu virtus cujus sunt tres actns, scilicet consiliuni, judicium, imperium (1P-I1", q. 47, a. 8>. ITnde jmiii-um prudentia' coincidit eum recta- et certa conscientia, id est cnm conseientia. recte, ac virtuose formata. quamris couscientin existnt etiam iu hls qui noudnm habcnt prudentiam iicquisitam el pruiieutinm infusam, sed tuuc eonseieutiu nondnm habet i>erfcctionem ci debitam, ut possit ut in pluribus reete et eerte judicai^e de actibus faciendis hie et nuuc nut jam factia.1

1 S. ThouijiH Ulcit I», q. 79, a. 15, ad 3"»»: « Ilnbltns « aulbus oonselcntla Infonnatur. etal multl sunt, omne» tnmen elllcnclam hnbeut al> uno prlmo prlnelplo, scll. jib habltu prliuorum iiiiiieli»Iorom. qui dlcllur xundcrvsis. Tmle s)»eclallter hlc hnlittus uateixiuiu conavientia nomluutur, ut supra dlctuui ml (artlc nnpced.). — Et JiMSTtts a S. Thhma, in I.un-IIae, dlsp. Xll, Dv Conscicnttti. alt. 1, n. 10, dlclt: o Conscicnlia bona nrojirlc ct fonanllter iirm-edit a prvtlcntia, fpia> recrum pnebet c-onHillnm ot dlctmnen de ageiidbs; inala vcro tjontoicnlia pr<wx-*lit n vitio opposlto impmdcntiac... o. Si vero umlttltur virtus prudentiie.

LiK HHMTATE BT MALITIA ACTt:i'M nVMANOUI'M

Notaiidum est quod iu Iinj^iii.s vernucuiis conscientia siguiiicat jiolius hubitum quain actum. Attamen <licittir: <c Oportet sibl fornmri! eonscientiiim uuto nctionem : scilicet formare sibi rectum judicium ».

2° Subjectum conscientiuA est mtio pratim, non voluntus, uec intcllecttis speculativus, ut SE pru-dietis putet.

Ex principiis eommunibiis dietans; Kciliect ex principiis eommuuiliiis, sive fidei, sivo rutionis nnturnlis, sive etinm ex eonclusiouibus scientiie moralis. Ergo conscieutin minime judicnt de ipsu lege naturaii vel divinu; sed solummodo judieut num uotus fnelendus vel factus couformis sit justis lcgibus existentibns. Sic couseicntia distingUitOP et a legc nnturali et a synderesi, qiue e-st bnbitus primorum priueipiorum nioruliuni; et a scieutiu morali.

Comeienth potext errare, minquam autem synderesis, quni est « scintilla accensa nb ipso Creatore iu iutellectu nostro ITice. sciutilln. ltie.eus et urdens est in mente omuiuin hominum, itit Fins IX (DuNziNa., 1677): « unturalis lex ejtiHque pneceptu in omuibus eordibusu Deo insculptu «. 8. Tuomos dicit: « Scintilla ratiouis extingni DOH potest lumine iutellectus remnneute, sed iuteJlectus numquam per peccntum tollituri»; reuiauet in diunnatis tit « vermis qui OOD inoritur». Cf. F-II", q. 85, a. 2, ad 3»m; n Scnt., dist. 3!), q. 3, a, 1; rfc Verit., q. 1G, tota est de s.vuderesi.

Ncque proprie scientin niorulis, neque virtus prudentire errant : OMB error tttnc uon provenit ub istls uabitibits, sed ab alia catisa, v.p. a pnw ipiUitione voluntatis qiue non utitur scientiii inornli (Rtt prudentia ut oportet. ldeo jndicium imprudens niimqunm procedit u prudeutia, sed ab impmdentiu. Couscientin, e eoutra, ut uciiik potcst esso erronea, scilicet errouejt applicatiu priueipioniiii nd casuui particularem, ut videbimus.

4° De tronitate vcl /natitia actus facimdi ccl faeti. Quidquid uamque, post debilam diUyenl hun, a couscieutia judicatur jtistis legibus conforme, est actus subjecticc bouus, licet forto ait objeotivo malus, sellicet si eouscientia sit invincibiliter errouen. Bic eouscieutia est regnta subjectiva et quusi cojj Dei nobis intiinans ct npplicans Kegem divinam.

quld reninnet dc i.rniHelentlu? Joannes u S. TUomas respoudet ibld. : « Bomnnet Laiueti oonsclentln quoad Judleluni tn communl et prlneipla uulversnllu, ex qull>u« romordet et reDiurniurat contrn pravuni ilirtameu o.

Addlt ibitt. Jiiaiui<« a S. Thomffl : o Sed QOll urtHleuUn balvt tres nctas. hcII. ronalllarl, Judlcniv et imeclpeiv, tid dttos prlmos [>ertinet conceleutln... At vero unperhint. qnml est nltlmus netUM prttdeuUie, hnuetqiie executlonem ratntn, non est Ijikii «xiuKelenUu, sed qnld cousecutunj nd lllnm. ct b! elHens sit. tminfrlum. Don eonttuglt coutra Ulud ui:ere, «lCat "eitnr eontm iNiuscleutiuui n.

BUXOABT, Dc Cori.«*/i.'nffu, a. 1, dlelt purlter : o Consdeiitlu rectn colneidlt ■•ubi tietu prudeatln qui dleltnr Judlelum *.

P. B»uD0um, op. olt,, p. 0; P. PnfUMDi, op. clt.. p. 177. et F. JIniKtLB-vcn, I. I, p 183. eodem niodo loquuutur.

divikio conBcmmjB

Dlvl8io consciontite (Cf. liiLu-AUT. loc. cit. Cf. Fbummisu O. F.. Mamial. Tlu.nl, \lor.f I, p. 170). Conscieutia potest consideruri aul objeclive uut subjective.

/ cttm i ubligatloiiv

I c. prnetlce rern «u rcctn ex |trtndplls verls vel luvlncibllller reputntl* ut verls rnttoiw otit4u"ttunUf u.

l obligationc

. ratlonv actns .

I pcr Pfvnaum ngons , c. praetlce vrronw ex prln- 1 clpils fulsbt vel i vlndblllter i IKUuUh vurls

\pcr ilcfcctum rigorin .

c. pracciplcns vel proh ibcns r. pormUtens vcl r. conaulons o. ttntccedeiw (do nctu faj clendo).

I c. con*etjuenx (de nctu pntrnto vel omlssoi.

' c. Hvrnpolom ex futlllbtifi motlvls Uuieus ne mni lti att jietlo.

I c. perplesa qaat cx utraque parie peeentum nppreiiendlt.

j c. laja. quie levlter Judlcnt non utlesse peccatum.

I c, cmilerlala, quie ex con- ' nuctudlne iieccondl j jieccata parvlpendit.

' i'. pliarittaica, i\iuv uni(rnn IHJccatn imrvl raelt, et \ uihiorti uiugni faelt.

Isl

| c. certa, qoa> slne prudenti formsltne errundl nrmlter Judlcat ullqueni aetum chsc fueU>i»duui vel vltandum.

c. protiabWv. qme dlctat ulli|uem actmu esae probnbl- Hler llcltum vel illk-ltuui ; seilieet est cum formldlne errnndi.

c. dubla — susieuslo IntellectUH neuU-i pnrtt contrndlcl lonls oHHentleuUs.

Melius e« tumen loqul de « dabio morali aulcvntlo u, qtila cum cotifH!leutlu flt uctus. nou iwtest ese mern nusix.'nHio JudiciL Consekentiu nutem dubln ( "peculativc diibia est duplex l practl*: ttulita c. /ioii ocrta

, Notnndum est cum Bnxr/ABT, loc. eit.. qnod couscieutiu probnbilis (et etiam couscieutinm doUa) subdividitur in OOnscJentiH speouiaMve probabili et eonscientia pratioo probabili. Kt infru dleetur quotl consciendu specnlatlve pi-obabilis (sciticet eX judicio speculutivo-

IIE IIOXITATF. ET MAl.ITIA AITUIIM IIUMAXOIirM praotico ln abstructo) potest BerJ pratieo ecrtu liic et nunc Der a|i quod prmcipinm rcflexnm. Si vero remnneret prucliee probnbilis non posset. essc rcgnln mornm, ut Infr» dicetur. V.g. possum judieaiv «pcciatuc qnod probaMUm, est UUdtam oonferre bMtUnmn enm uqua rosucea. Uoc est judicium speculativo.pructiciim iu abslri.cto !>ed instaute moite lufautis. deticienle nlia inutei-ia, judico prattfca qiiod liic et nuiie, in bis eireiimstnntiis. licitum est conferre bap. tismuin sub condit.one cnm bac mnlei-u, dubia, quia udest priucipiun, i-elleyuui: Sacramcnla sunt propter homines; ct iu casu uecessiiutis dubi i™ m° C'!rta'' >)oss"n""1' sllb rondJtioue, etiam mateiiu

DE CONSCIENTIA VERA seu RECTA.

doctriuuiu'"" dUbia """ Ama l,"oaa terminologiam et quoad lum Dublum: Vtritm omnis conscientia practice vcro sit reofo.

Bcsponitcttir affirmatice: Ratlo est quiu veritas practica sicut rcctitudo «amttor per eoiiformituteiu nd intentioneni reetam secundum legem.

Nolandum esl tamen cnm BrLLfAirr, loc. cit., quod qnniidoque uliquod judicinm polest esse spectilative rmim et iiiliilouiiiius temenimim. nc proinde, ex bnc pnrte, uon mornliter rectum, et influere 111 formuliouem cuiisricntiic ; v.gr. rnnscieutia qun judcx dainnat od ■nottem bomineni ,|uem m (cum verifatei sed tcmerc (ex lcribus lnilniis) credit esse oceisorem, est conscientin speenlutive vcra et tanien non innmliier recta. ITic judex peecatj dum nemo peccnt seqnendo coiiscientinn, reetem.

Item ille qui tenwre judicat (scllicet BX insulliclenlibus signis) uliqneni esse traditorein pntrim, polest judicare id quod veiiun est, et lumeu temcrune judicnt, nou seciinilum rertnni couscieutlnm.

F.rgo vidctur quod qiinudoque detnr eonedentla «peeulative vera et simul non recta.

jum Dublum: CiVuro conscienlin practitr vcra et recta. possit. esse quandoqne spcculative falsa.

Bcspondetur affirmaticc ax bis qua> iufra dicunliir. I"-1I" q. 5T, n. 5, nd I!'ni.

Duplcx est verum: ccrum spei-ulativum unt etiam specnlutivopracticum. quod altenditur /icr conformilalem ail rem . ut scilicet judicmm sit de re sicuti cst: r.g. bic bomo est bomleidn, IVram prm-tin,practiciim, seu prndentinle, quod nltendirur per confonnitatcin ad appctilum rccturn, scilicet nd intentiouem rectam cum debita ilillgentia et nttentloue, scilicet ut intellectus concipint et judicet id quod est vere coufomie appelitni reclo vel rectai intentioni.

Atqui solum rernm prncticum est objeclum conscientia', quiu lpsa est dictamen de ngendi» Uc et nnne. Urgo omnis conscieniia praclicc rcra est reeta, quia est conformis oppetitni recto.

UE OOXSCIEXTIA VEUA KEI' UECTA

Sed eonscicnlia praticc rciv seu recta potcsl essc spcctilatice ftilsu proptcr invincibilem crrorem ret ignurantiam. V.g. si jude.v ex inviiieihili ignorautiu. judicet liuuc lioniinem esse liomicidnm et dumiuiiiduui. judicut falsu, sed priitlcutcr. Tunc non est coiiforinitns ad reui. sed est conformitus ad appetitum rectum, nd inteutioueni rectam cum debitn diligenlia et atteutioue. Sic .Tacob accessit nd Liuui, qnla epeculatlve eri-avit, licet prudenter jndicaverit bnuc ecce suuiu. Propteree delinivimus conscieutiiiin practice veram seu rcctain : en quie est ex priucipiis veris, vel invincibiliter repututis ut. veris.

Objcctio: Videtur quod sit Btreului in piwdicta delluitione veri prnctico-pratici per conformitatem nd appetitum rei-tum. !Nain, ipse appetitus est rectus per conforiuitulem ad reclum ratiouein, ut dictuni eat q. 1», a. 3, nd 2"m.

Rcspondetur: Non est circulus vitiosus, quia est sub diveraa ratione. Nam judicitnn prudcnliale dc mcdiis eligendis dicitur vcrtnn per conformitalem ad nppelitum rectnm ftnis debiti. Et uppetitus linis lit rectus per virtutes uiorules eecondnm dircctionem syndcrc&is et soientia' utoralis, qunrum veritas est per conforniilaten, aA rcm. scilicet ad iiatumm liuiuiinum seciindiin, se coiisideralnm et ad bouuiii rationale ei proportionatnm secundiim legem snlteui uuturulem.

Sic babetnr btBO biernrciiia: 1° Verilas spcrtilatica-practico per conforiniiateni ad rcm in synderesi et scientia morali: v.g. lempeniuliu. est ab nomimhne stTvninlji.

1? Appctitus rcctus per virtutes n ■dentJa Dtorali regulalns: v.g. per

Virtntem teinperantia*. 3° Veritas practico pnti-licu per coufotmitntem nd appetilum rcctuin :

v.g. bic et nunc pro u,e temperuutiii cousistit iu boc justo me- dio inter excessum et defcctum. iHstantia: Seil in ipsa geueratione virtnrum leinperantin initinlis regulatnr innnedinte uon n- scientia moraUj sed u pnidcntlii initiali. Krgo est circnlus vitiosus.

Bespundctur: Temperantia Inltiall» regulntur in genei-e quond linem a s.vnderesi et n scientin moruli (INP, q. 47, n, i, in corp. et ail 1'im). At bic et nune quoad inedin temperantiii initialis regulntur ii prudentia. Causte autem sunt nd invicem cnusio, sed ui diverso geuere. Tdeo nnn est circulus viliosus. Iusuper qnntuor virfutes cardmales creseunt siuiul. pront sunt conuexa? priiuo iu lieri et deinde iu fucto essi!. creacnnt simul ut digiii inuuus. dicit .S. Tbomaa, I II". q. 01», a. 2.

PRINCIPIA DE CONSCIENTIA VERA stu RECTA.

Duo sunt principia quoud conscieutiam vernm seu rectam. Cf. 1'llUMMEll, op. ett.j I, p. 180.

lum prinoipium: Homo tenctttr adliibcrc scriam sollicittidiifin ov/ sempcr habcndam conscientiam rcctam , scilicet conformem prin-

I)E BONITATE KT MALITIA ACTI :|'M HIMANORUM cipiis moraUtutis scu legi Dci : alioquin conscientia non erit appli. catio horum principioranL, nec 00« Dei. 10eo omncs liomines obligantnr seriam adMbere diligcntiam eognosceudi et servandi Uln Icges, qino illorum vitara nioralcm regnnt. Sed snfficit diligentiu ordi. unria, relate ad gravitatem legis et conditionem personnrum.

2um Prinoiplum: Homo tenetur sequi eonscieiitiam prweipientcm M proMbmtem, si est reeta. Pfttet, qula consclentia nihil cst aliud quam npplicatio legis iu casn purticuluri. unde. sicot Iex justa ohUgat, et quidem gruviter vel leviter sicut et ipsa lex.

De his S. Tliomas loquitur iufra, q. 5T, u. 5: q. 58, na. 4 et 5, et. in traetatu do prudentin. — Jiodie in mauniilibus Thcologias Montlis practica; trnctntus de virtutibns in gencrc et de prudcutia ad imncu reducitur, et ca qrne dixernt S. Thomns in his tractatibus po nitur nuuc in tractatu de conscientiu. Hoe est quidem magis practico practiciiiu, sed mnitO minus appurent mtionrs rerum quns sumi de bont ex objectO formnli prudeulia;, scilicet ex vero prnctico, et ex ejus rebitiouibus ad alias virtutes.

DE CONSCIENTIA ERRONEA.

Circa hoc S. Thomns duo iuquirit: 1° Au liceat ugere ranfra coneeientiam erroneam ; 2° An liceat srqui conscientiam erronenm.

UTRUM VOLUNTAS DISCOROANS A RATIONE ERRANTE SIT MALA

(ef. Billlaiit, loc. cit. ; PntjMMEu, I, p. 181) seu utrum conscientin errans obUget.

Slatus quffistlonis. — Munifestum est, qnod qtiamvis syuderesis uou possit orrnre, tamen conscieutiu errare potest in applicationc principiorum. V.g. si quis ex verbo Christi : « Dico vobia, nou jnrare omuino » judiccl quod non est hic et ntutfl licitum jurare coram tribunoli, etiam jubente legitimo superiore. Vel es hoc quod Deus praxipit succurcre proximo periclitanti, aliquis judicat qnod etlani per mendacium succurreudum sit ad vitoni proximi .salvandam.

Itespousio cst efflrmativa, scilicet :

Conolusio : fSimptieiter oinnis roluntas diseordane a ralioiw. ftoo reeta, nive errante, semper est mala.

Scnsus hujns conclusionis est: Xnmqunm licet agere OOtttra couscieulium probibcutcm. sive vcram, Hlve crroucam, rtiauisi rincihiliter erret.

Hiec est eententio- comnninis.

Notnlldlun cst quod dicitur: Non tiect aijere eontra, quia. ut di-

1>C CONSCIENTIA EnnOSEA cetur in a. 0, non Ucet scqui conscicntinm cincibititcr erronenm. sive pneeipiat, sive perinittat; sed error deponcndus est antc. actimieui.

Hu*c quaistio uon est sine relatione ad quaestiooes de liberalismo.

TJnde sensus conclusionie est: Xuuiqunm licet agcre contra conseientium etiamsi vincibiliter crret.

Probatur V Auctoritate 8, Pauli in Epist. ad llom.. xn, 23: ii Omne quod HOn csl to fidc, peccatum est ». Hic autem p6r fidem, ut ex contextu npparet, intelligenda est nou lides thcologica, sed conseieiilia. Sic conimuniter intcrpretnutnr esegctac. S. Poulus enim hic loqiiitur de nsu ciboruin qui iier se non craut maU, et dicit : n 0»i disceruil (vcl iliibitat), si manducarerii , damnatus est quUi non cst eu fidc ». Sdiicet qui dubitans manducavcrit cibos quos rcputnt immunilos secuudum lcgem mosaicam, peccat, quia non agit es conscientia.

Eodem modo loquitur Apostolus de cireuineisione, ad Gatat., v.

2° Ratione: Voluutns est mala, prout fertur in boc. quod a ratione proponilur ut malum eitandum, etiorasi Ulud sit BX natura sua, bounm. Aiqui conscieutia etiam viucibiliter errans, proponil atiquid ut niahim vitandum et alind nt. bonum facienduni. F.rgo omnis volnntas diecordaus a eonscientia, sive recta, sive errante, etiam vincibilitcr errante. semper est mala. ^

Major patet ox hoc qnod bonitns vel malitia volnntatLs snmitur ex objecto, non secnudum suam natnram considerato, sed secnndum quod proponitnr a ratione, quia nihil volitum nisi a ratioue pneco gnitum. cum volnntns sit potcutia coxa.

Minor cuustat cx ilettnitioue conscientia;, quie est pmxima et iiumodintn regula actuum hnmanorum, prout applicat legem, prOpOnendo, etiam dum vincibiliter errat, aliquid ut malntn ritandum et oUud ut bonum facieudum.

Stat ergo conclusio: scilicet omnis voluutas discordans a conscientin etiam vincibiliter errante est mala : HMD est contra id quoil propouitur ut bouum pneceptum snltem ab esistimata lege.

TJnde uunqnam Ucet agere contro conscieatiom, etiam vincibi- Uter crrantem.

Ut notat. S. Thomas iu Bne articnli, aiquivalenter hoc jam dictum fuerat ab Aristotele. .

S. Thomas duo allert esempla: Si obstinere a foruicatione proponatur ut mnlum n ratiouc emtute, voluntas discordaus ab isto dictauiiue cst mala. Item « si credcrc in Christum proponatnr ut malnm o rotioue errante, voluutas fertnr iu hoc nt. malum, non quia illud sit malum sccuudum se. sed quia est malum per acc.deus cx appreheusione rntiouis a.

Confirmalur, proponendo idem a.gumcntum sul, aliis verbis: Hlo pcccot qui v.ilt peccutum ct ei aOlcitur. Atqu. dlc qtu »!rt "™» conscieutiam etiam vinc.ibiUtcr e.'.-antem ™lt i.eccaturo, q.ua vull id quod judicat pcccatum essc^. Ergo [icccat.

DE IION1TATE ET MAEITIA ACTTCM HUMANOIUM

Solvuntur objectiones:

/• Objeetio: Id quod non (lerlvatur a lege a>terua uon obligat. fced ratio errllU uou derivufur u legc loterna. Ergo ratio ermns non obligal.

Re#pondetuv: Disthiguu niajoreui : Id quod non derivutur «cc vrcditur dcrwari n lege a>ternn, nou obligat, concedo; id quod ereditur derivari a Ivijc /rterna, nego. Distinguo niinorem: Ratio errnus uon derivutur a lege ieternn realiter, eoneedo ; sed judieium propouit ut derivutuni a lege *terua.

& Ohjvctio; Pneceptum inferioris potestntis, si sit eontra superiorem legem, non obligat. Atqui pneeeplum ralionis errautis est contra superiorcm legem. Ergo pneeeptum rutionis ernintis uon obligat.

Reapottdetur: Distiuguo miijorem : Pneceptum inferioris potestatis, si «it eonira sujieriorein legem, non obligat, quando luvc eontrarhtas vognoxcitur, eoneedo; secus, nego. Contradistiuguo minorem : Pnecepltiin nifionis errantis est contra snperiorem legem, et hoc cognoscitur, nego; et hoc non vognosvitur, concedo.

Dnde si quis credeivt quod pneceptuni proeonsulis e&sct pne- COpttun imperutoris, contemnemlo pneceptnm procousulis contemneret praNo|>tum impenitoris. Et hoe est conflrmntfo nostr» thesis.

Ad 9**: Mnlitia voluntatis discordantis a ratione ermnte redu citur ad malitiam existimntam.

Infttantiu : Potest quis eiTore invineibili credere csse peccatum uinore Di-um siiper omnia. Atqni tunc ainando Deum super oinuia, agit contru coiiscientiam. Ergo potest quis peccare ninando Deum snper omuia.

Resjwnditur: Kego majorem, quia hic homo judicnndo amoreiu erga Deum esse peccatnni, judicnret hoc esse couti-a Deum. Implicnt iiutem quud quis judicct qiiud amor Dei sit contra ipsum Deum, cuin sit incliuutio ad ipsum.

Ergo stat prhua couclnsio de conscientia etiam viucibiliter errunte; qiiod scilicet uou licet contra ipsnm ngere, quia hoc esset fncere id quod a ratione iiroponitur ut malum.

Oorollarium : Qui iuviiiHbiliter vel ctiani viucibiliter erraudo putat v.g. hodie esse jejuniiim pneceptum, et agit contra hanc conscientiniu. pcccal furmaliter. quiu speruil EccIeKia? pneceptnm quod pulat existerc.

Qui putat, etiam vincibiliter errando, cbrislinnismum non esse n-velutum a Dco. nondum potest legitime credere, quia illi deest sutllcieuH vrvdibilitas . et nelus ejus non esset prndens. Scd, ut statim diceiur in articulo se<pienti, quamvis hic homo non possit agere contrukiiuiu >'ouscientiam vinribititvr errouenm, nou potest licite eam sequi, sed prout liabet jnin quamdam serinui probabilitateni de origiue diviua chri«IiauiBini, tcueriii' ulterius veritatem inquirere et orare.

DE CONSCIKNTIA EIUIONEA

Quoad conscieuliam erroneam attente oxplicandus est in P-II", q. XIX, Summa* Theologica* Saucti Thomne, nrticulnm VI

UTRUM VOLUNTAS CONCORDANS RATION I ERRANTI SIT BONA.

In articulo sunt dua* conclusioues prout conscicntia est vel invincibiliter vel vincibiliter erronea.

1* Conoluslo: Voluntas convordans rationi inrineibilitvr crranti ent bona; imo tenemur sequi hanc conseicnlinm pneeipieutem aut prohibentem, sicut tenemur uou ngere conti-a eam.

Probatur; Bonuni et malum nmrule suut in actu prout sunt volita. Aiqui inviticibilix error facit quod maluiu non slt volituin ut malum, sed ut bouum. Ergo voluntas concordans rationi invincibi- Uter erninti, nou est mala, sed houa; imo si objectum propouitur ut pneceptuin, debemus hauc conscientiam sequi.

Confinnatur; U&c conscientia invineibiliter eiTonea, quamvis sit jtpwiilative falsa, est practice vcra vt recta, quia est conformis uppetitui recto seu intentioni rectai secuudum legea cognitas. Ergo dicitur exeusai-e n jieccato: uam peccatum iu hoo casu non est formale, sed materiule (autum.

Corollarium : Qui iuvlucibiUter errans, putat sibi esse mentienduni pro amico salvnndo : tcncretur mcntiri; et mentiendo, coinmitteret peccatuni materiale tantum. Quod si in isto casu non meutiivtur, coinmitteret peccatuin, quia ageret coutra couscieutiani licet erroneam.

2" Conoluslo: A'on Uvet svqui vonscicntiatn vincibilitcr crroncam, tivv pnecipiat, #ire pcrmittat; nev. tamen licet conti-a eum agere, nt dlctum est art. pwcedenti ; *<■(/ vinvibitis vrror deponetidun cst antc avtianvm.

Secnudum verhn S. Tluim» voluntns coucordans mtioni vincibiliter errunti cst mala.

I*robatur: Ronum et malum morale suul iu actu pruut sunt volita, Atqui rincibilis error non eTtcusat, seu uon fneit quod miiliim lint involuutariuui. Ergo voluntus concordans rnlioui viucibiliter ernuiti est mala.

Unde homo agens cum conscieutio vincibilitcr erronea numqimm excusatur a peccato, sive ngat juxta vel contra hanc conscientiam. quia semper se expouit perictilo pwcaudi.

Nec tamen est perplexns, ut dicitur i»l 8m; scilicet nou est perplexus simpliciter, Hed seeundum quid. Xam homo in isto casu tenetnr deponere hnnc conscleuUain aute nctioiiem (cf. nd 3«™); et hoc facere potest qmereudo verilatem [»er oppfirtuua media, y.g. per orationem, deliherationfm, ]>etitionem consilii. Quutl si neqnit illam

DE BONITATE KT MAI.ITIA ACTCUM Hl'MANOnrM deponere, supersedeat nb netioue. Quod si nec Kuperwdere possit ab acttoue, eligat id quod securius appnrent; v.g. id quod est minus lanluiu. Et si peecntum adflit, boc oritur ex rulpu pra;e.edenti, sdttcet ex negligentia eulpabili, ratione cujus ignorat ea qute seirc deberet. Cf. Bii.i-rAHT, de Act. httm., Dc conscicntia, a. 2 et 4; Bkaudocin O. P., Dc conseicntia, 1011, Paris, p. 25.

Quoad spceics oofUOienHa orTXmea vido npnd tlieologos inornles practicos; de conscientia laxu et cauteriala, de eouscientin serupolosa et perplexa. Y.g. Pkummeb, I, p. 185.

Corollaretim : Ideo Ineredulus, jani hnbens serinm probabilitatem de origiue divina chrislinnismi, nonduni quidem eredere potest, sed delK*l- ulterius inquirere veritatem et orare prout cogooscit orationis co n ven i en t in m .

Dubium: In quonam seusu verum est dicera: Debemus habcre qttundam vencrationcm pro omni conscientia vel c.onvictione ».

Sensus est : Nunquam licet agcrc contra oon&eientiatn etiam cincibilitcr erroneam. At ex hoc uou sequitur quod liceot sequi couscientiani vincibiliter erroueam. Debemus euim eam reformare et corrigere. Alioquin esset liberalismus et negatio juris divini, seu obligationis moralis, ac sl diceretur: Quod Deus loi-utus fuerit ueene in Evangelio, quod doctrina catholiea sit revelata necue, parum refert; gaudeo mea libertate. Ac si libertas ut sie esset semper inviolahilis; ae si in societale error ut talis jura haberet slcut veritus, et sectie erronea» eodem modo ac veritas reveluta. Tnnc. sub PggtBXin libern-- litatis intellectualis, quffi dicitur amjditudo criterii. minus cognoscitur rcritatis prwtium, quod quidem in tine tandem negatur. Sub prwtextu earitatis uemo udversatur iucredulis cuutra verani tidem lnborantibus ; et denique multi dicunt quod uulla religio sulncienter manifestat suain divinam origineni; et proinde quasi excusatur ab omni peccato, snltein gravi, ille qui dicit: « Non credo » aut: « Credere non possuiu ». Ha*e libertas erroris est Ubertajt perditionis, ut niebat Pius IX, Denz., 1090. Cf. Dict. de Theol. eath., art. Conscience (A. Chollet), col. 1170 ss. : Fausscs prttetUiotts de ia coitseienee: contra Mvy-Brulh, secundum quem conscientia pnblica esset snprema regula morum, — Sed lnee regula earet unitate et immutabilitate, variatur secnndnm loca el tempora, ideoque non potest esse suprema morum regula.

DE CONSCIENTIA EX PARTE SUBJECTI scilieet pront e*t cel certa-, vel dubia, vel probabilis.

DE CONSCIENTIA CERTA.

Cf. Billuaiit, De Act. kum., de Conecicntia, n. G; Bbacdocin. p. 27; PitrMMEn, I, p. 1S9.

Conscivntia ccrta ea est qua> absque prudenti formidine errnndi judicat aliquem actum esse hic et uunc faciendum vel omittondum.

DE CONSCIENTIA CEItTA

1» Conolusio: Ctmscicttlia moralitcr scit praetice ccrta omnino reqiiirihir, ita ut nuniquam liceat agere cum conscientia praetiev dubia, iint practice probabilL aut eliuui prohablliori.

H«?c conclusio est commnuis etiam apud pi-obabilistas. Cf. BxL- LfAiiT, loc. ctt., a. 6, paragr. 2.

Probatur: 1° Auctoritate; a Onme quod tton est 09 fidc, pcccatum est » {Rom.j iv>, scilieet omue quod nou cst ex pea-suasione quod sit licitum. Atqui ille qui dubitat aut tautum probahiliter seu probubilius judicat aliquid esse licituni, formaliter non bnbet persuasionem quod sit tale, setl timet op{K)situiu. Ergo peccat.

Ita Augustiuus dicit. dc Baplistno contra Donatintas, c. B, n. G: « Efflcere enim id quod incertum est au sit peecatum, certum peccatum est ». Et S. Alphonsus, Theol. Mor., 1. I, n. 22. dicit de illo qui opcrntur cum conscientia dubia : « Peccnt, et qnidem peccnto ejusdem speciei et gravitatis de quo dubitat, quia qui se exponit perieulo peccondi, jam peccat, juxta. illud: » Qui amat prrinilum. m Hio peribil ». {Eceli.t in, 27). Quare si dubilat an illnd sttmortale, morta^Iiter jwccat ». Attamen peccntum est minus grave quam si certus esset.

2* Uationc probatur: 1) Qui non agit prudenter, peccut. Atqui qui agit cnm conscieutia praclice dubia aut [»ractice probabili vel probabiliori, non agit prudenter: actus enim prudeutiie est semper pi*actice verus et certns. Ergo qni agit cum conwientia pructice dubia aut practice probabili vel probabiliori, peccnt.

2. Qui ita agit, se exponit periculo proximo formalitei" x>eccandi ; faciendo id. quod rationabiliter suspicatur esse peccatum, vult virtua- Hter peccatum, sicut si eumeret potnm probabilius non venenatum imprudentia. se exponeret periculo mortis.

2" Conclusio: Ad Ucitc operandum suffieit ordinaric ccrtitndo moralis imperfceta, seu practica, etiam indirecta, si directa habcri ncquit.

Ad bnjus principii intelligeutiam notandum est quod certitudo moralis distinguitnr a certitudine metaphysica et a certitudiue pbysiia. K"nm cetiitudo mctaphi/sica excludit oinnem falsitatis possibi- Htatem, prout contrnria proposito in so repugnat: v.g. bonum est faciendum, Deus est colendus. Ccrtittido phi/sica excludit falsitatem staute ordiue physico : v.g. certum est me esse moritnrum, vel solem cras esse oriturum si non est miraculosa exceptio. Certttitdo moralis excludit falsitatem. attentis dispositionibus moralibus bominum : v.g. certoa sum amicum meum, mihi perfecte notnm. mihi uon dicero mendacium bic <'t nnnc.

Sed certitudo moralis est duplex: nli» est speeulativa, alia vero est solnm pmctica.

Oertitudo moraU* spvculativa est de veritate judicii p<r conformitatem ad rcm objective spectntnm, et potest esse dc aliquo facto moralitcr certo ex testimnuiis hominum: v.g. hic homo est homi- tm BOMTATB KT MAUTU ACTUfM IICMANOItVM cida; vel e«t dc Itonestatc actionis in m objcclirc spcctatir ex principiis objective certis: v.g. post jmedlcta testimonio, iionestum et jtisluni e«t pro judice huic homini inlligere jwnum mortis.

Ccrtitudo moralis proctictt est de vorilute judicii proclici ftcr conformitatcm ad intentioncin rectani et ud debitum diligeminiii iu pflgnittone legum, ita ut siiuul esse ponsit cmii invineibili ignoruutiu. vol errore speculativo dc aliqua eircnmstantia actioni^: v.g. inferior obedit iu conscientia, invineibiliter cn-ando cirea legitimaiu electionem BOperiorU, qui revera uon est legitimus superior.

Htec certitudo practiea polest esse timul cum ccrtitudinc morali specutatica de honestate nctionis, qunudo scilicet de hnc honestate habetur plus quam probabilitas specuiativa. sed proprie eerlitudo ex principMs direetis vel intrinsecU: v.g. homicida meretitr pu-ntmi mortis. Tunc hnbctnr certitiido moralis practica.

Vel luec cerlitudo practica est sinc ccrtituilinc spccntutica ; et tunc iiabetur per conformitatem nd intentionem rectam, ct ex principiis reflerfs: v.g. in dubio an res pneccptn a superinre sit licita, jirujsumptio stat pro superiore. Tunc Imbetur cetitudo moralis iui perfeeta.

Ad hauc ulUninm reducitur ccrtituilo moralix latc dicta, quro nititur grari qnidem MOMOO, sed contra quam militant qwvdam leves rationcs de quibus dicitur: PttfHm pro niliilo rcputatur. 8. Tliomas hanc certitudinem moralein late dictain vocat « ecrtitudincm probabilem » 1 et advenicnto conformitute cum inteutione recta habetur certitudo morulis pructica.

In Coneluslone autem nostra dicitur: Ad licite ugcndum siiffieit, ordinarie loquendo, eertitudo moralis pnu-liea, etiam iudirecta. si directn haberi nequeat ; scilicet certitudo moralis imperfecta.

Katio est, ut dicitur II'- II*", q. 47, a. !>, ad 2™°: n Certitudo uou est simllitcr qiuerendn in omnibus; sed in uunqunqiie matcria Becnndum proprium modum. Quia vero muteria prudeutiat sunt singularia contingentia, eircn qiia» sunt operntiones humanie, nou potest certitudo prudenth» tanta esso, quod omnino solliciludo tollnlur». Suflieit ut judicium prudentia» sit conforme appetltui recto seu recta? intentioni debitjim diligentinm impcmnti, etinmsi eit error speculativns, quia tuiic est praeiiee invincibilis. Cf. P-IP, q. 57, a. 5, ad 31U".

In Conclusioue autem dicitur « ordinaric loquciulo », quia. ut videbimus agendo de conscientia probubili, in quibusdmn casibus, usus probabilitatis non est licitus, sed requiritur iu his casibus ccrfi-

1 Slc qanndoque Arlstoteleit vocnt prahabitc Id quod sntls txiummniter Qdmlttltur nb Iioniloibup, qunnivb» non nit denimiMmtum. Hodie dicoretur: Hoc admilterr cit votimuibilc. In IIMI", q. 70, a. 2, dloltur : « Probulnli* OBfHtltao «t qiue ut ln plurJbiif* verltntoiu nllliielt. «l nl lu pautiorlbus a verltate de- Qclnt ». Vaiiv upud untlquon. vt etlnm npud S. Tliomnm, rerlunn • probabHc J icu verislmllo. sumitur IntliiA uuam npwl modeni<w. In termlnolOBln «|Uie uun< est ln uau couimunl i ccrtilutlu iirobiihHin n vst coutriiillt.-tio in tenuUiIs. Ideo uiellu-s e*t dlcere art-rtUudi moralln latv dlrtao. Cf. Pkuwmhi, I, i». 1U0; BUOnavty, p. 45.

DB COSSi lHNTIA PtTBIA ndo monilis speciiluliva per ronformitatem ad ipsum rem, sine qua tune uon haberetur certitudo moralis; v.g. uuuqunm licet sumere potum minus prnbabiliter veuenosum.

□ E CONSCIENTIA DUBIA.

Sic uomimuur xuxpeuxio inlellevtutt neutri parti coutriulietionis assentientis, scilicet quoad liceitatem vel illiceitatem actus. At plures moderni, nempc probabiiinta), nou satis distinguunt inter dubium et opinionem, et qunndoque opiniouem vmyint probnbilem id quod nou est proprie assensus. sed dubitim seu suspenaio judieii. ut notat PitrMMEa, I, l!tS.

Ad intelligentiam doctrina,' tle conwiientin dubia cousiderandas suut divitionc* dubH:

dubiuin juris: proul non certo ranstat dQ • exlatentla allcujutt jurls vel legts; v.g. ) nam bupUiunus Ita eollatUB ntt valldu^.

/ dublum /acti: prout aon certo constnt de exiriteatln allcujus fuctl.

dublum apcculalirum, MjU, de objecavu moralltnte aetus in unlvernalt; v.g- nam l ploBere slt opus servile.

, dublum practico-pvnct >•'•'■■ . oell. de morall- / tate actus hic vt nuua; v.g. num Ilceat Inlem llbruni periculofmui legere hlc et

BUDCi iiuhium piivilivum: nltltur gravlbus ratloalbus iK>^itIvls et pro et eontra.

\ •tubium acaativum: fundnlur huirt levl c;

lDsuOlcicnti motlvo neaatlvo : v.%. sncer- 1 dos qul ■Otot bene illcere mium brevln- I rtam, uon reeordatur iui dlxerlt allquam UiHeli dlvhii pnrtem. Hoe dablam De«ativam est BperDcnilnm.

Concluslo: \unquam ticit aycrc ctim conscientia praetice dubia, saltem si remanct dubium positivum. Ar dubium pnsilivum tolli debet saltem per prinripium rellexnm, ut bubeatur certitudo practica.

Ita fere omues tbeologi catholici. etiam probabilista;. Est corol larium piieeedcutis conelueionis, iu qna dictum est qtiod ad ope C&ndum licite, oniuiuo reqniritur couscientia [iractice certa.

Probalur: V Qula « id <|Uod non est ex Ude. jieecatum est » ; acilieet peccatum est id qnod uoii est es perstiaai-ne de liceitato.

2° Quia secui* non esset prudeuter agere: num judieium prudentije esr practice certnm.

a° Quia est se exponere peccumU periculn. sicot hiiiiiei-e potuui [irobubiliter uou veiicnatum efit se exiioiiere mortis pertculo.

rx parte objevti quoad cjus natvram quuad cjtta univcrnalitutcm nx partc motici uuiwuoc-Humjiih Uf DtalUuainr.

DE BONITATE KT MAl.lTIA ACTUUM IIUMAXUltUM

Corollarium ; Peceatum sie eominissuin est ejusdem npeciei ac idem pccentum commiKHUin cuui eertn conscieutia : scilicet ti quis dubitet an pcrjuret, peecut poccuto perjurii ; ct si dubitet de peeeato morliiH, peccat mortnliter, quin vult interpretativc peccatum cui ne ex[H>uit. Attumeu hoc pOOC&tum raortnle est minuH grave in hoo ge nerc, ijiuiiu si ex eertn conscicutia couunitteretur.

Objcctio; Kcrupoiosi ise[ie agunl. cum formidine peccati. Sed tamcn uon existiiuuntur peccare.

Rcxjionttcfiur; Distiuguo majorcm : Scrupolosi sjcpe ugunt cum foniiiiliiie tpwntMioa ct oontcmnenda peccati, concedu ; cum forini diue praetica et raiionnbili, ncgo.

Kx direetione euim coufessaru cognoscunt eorum dubia contemucuda esne.

□e modlls ad solvendum dubium proctioum.

Cum nuiu|uam liceat cum conscientui [iracticc dubia ngere, dnbium HOlvcndum est. Hoc lit dupliciter: 1° dircetc, per cousultationem siipicntts vel libri probati, vel pcr propriam investigntioneni circa rci veritatcm ab intrhiKeco; 2° indirectc, si via directu est impOKHibilis ; scilicet pcr principia rcflcxa, ab extrinseco dt-Kuuipla, ut Htutim dicelur. Si vero neque huc via indirecta haberi possit certitudo pructica, nec etiam aclio differri possit, tunc pars tutior est cligeiuln; ncilicet p&rs quio hidudit ohHcrvantiam legin el periculum pcccnudi exclndit.

Ked sittis facile est invenire principium retlexuiu.

De jtrinciiHilioribm principiis rcficxi» - Cf. l*itoMMEn, I, 194:

Pritwipia rcjlcxa seu indiroctu, itmt uormo) geueralcB veno et clara?, qmo quldem directe et intriuHece rein qunesiUira non probant, wd ab cxirinBceo solvunt dubium.

Priucipaliorn principia mint Hequcntia: qua» (anieu non ab omnibus eodera modo intelliguntur, et quos nequeuut indifferentor in omni umieria npplicari, ui infra dicetur ageudo de uhu prolmbililatiH.

Euumerantur ha>e principia non Hec.undum ordinem dignitatis; et pOHlca videbiiuuK eoruin Kiibordinatiouem.

tum Principlum: Lc# dubia non obligat, Quid boc principium valcat : Hoc erat fundnmentale principium laxisturum, ut Caiiiuiuel, Dinna, Taiubiirini ; el illud siue ulla exeeplione upplicabnnt in umui materia. V. contra, rigidioren probabiliorlstaj, ut plures Doiniuicnni susculi xvn, et postea, sa»eulo xvin, Concina et Patuzzl, hoc princifiium prorsuu rejiciebant. tiancta Sedes, sub Iunocentio XT, anno 1671», imte nativilutem 8. Alphousi (1GJHM787), dumnavit exaggerntjnn npplicationetn hujus priucipii in pluribus ninteriis (cf« Dbnz., 1151-UM). Secuudum hanc damnationcm, non licet sequi opiniouem probabilcm, relicta tutiori, si agitur: ]■ de valore sacramentorum eoufereudnruni ; 2" dc his qmu sunt ueceHsaria ad salutem, ut actus tldei et caritatiK neeeBsnrii ueccHHitnte medii ; 3° de certo jure tertli Ber-

IHfi CONHCIENTIA DOTDU vando; 1* de vilnudo gravi jiericulo daiuni s[tiritualis vel temporalis, sive [iroiuii, aive alieni,

Cf. Infra, de usu illicito probnbilitati».

Bujb suut quatuor exceptioneH appoucndu) famoso principio « Lea> Hubia uon obliyat n,

Hi aatem agitur dc vcro ct serio dubio de cxuttontia tegis, nihil obstal quuiuinuK huc principiuui adhibcatur ad dubium practicum elirainaiidum. Sed tunc (scilicet quuado uhus proliubiiitatis licitus cst) ilivcrHimode boc principiura aji[iiicatur a probabiliKtiK et ab aliis theologiH. Nam pro prubabilistiH tuuc HuQIcit hoc principiuiu ; [iro aliis vero uoiri debet cum altero, v.g. meiitir cat OowMo ptM-nidentitt.

Ut dicit S. Alphuiisus, lex dubia non obligat, si agitur de dubio 8tric!o. seu hi es( aM[ui[>robabiIilaB de inecptione Uuitt, scilicet quod les sit latii ; qoJa tunc libertan possidvt. Hecus autem, si est duhium strictum neti ic*|uiprobabilitas dc ccssatione vcl de adimplctionc icgin; quia lutic lca pKmnidel.

2um Prlnoipium comuiunitcr receptum : In dubio tttandum cnt pro co pro quo stat praaumptiu; Ka niilic.ipata probulio ex argumeulin cl signis qom vuleut donec coutrariura clarc probetur.

Ad hoc prineipium rellexum ieducuntur alia plum, uempe; 1) nQuilibet piwnumilur bonut, nvri probctur matwt », hcu 2) « Delictum non prasttmitur, ncd probari debct » ; 3) « Jn ttubio favcndum cst rcoa; 4) « ln dubio de rcotitudine mandati faoti a «upcriore, pwvnumptia Mtat pro Ntiperiore»; 5) « /« dubio ntantlum eat pro valore aotuso; v.g. pro valorc profesHioniB religioBu, si religiosus postcji dubitut num habuerit Hiilticieutem intcntionem et cognitionem obligalionum : (1) n In dubio judicandvm cnt cw ordinarie contingeittibus ii.

3um princlpiumi In dubio mclior cst conditio paxsidcntis.

Hoc principium est funduracntuin a^quiprobabiliHrai s. Atphonsi, et dicltur <« principium possessionia ».

OmncK tbeologi tenent hoc princi[>ium csse practice verisHimuin in mateiia justitias 1° quia liomincs, rcrniu avidi nou Kolent rcs buoh apud alioe reliuiiuere, et vir probus non solet acquirere [lOHsessiouein huih tituio; 2° od bonum commtine statuerunt leginlatorcB in dubio posseHHorcni |iusse rt^tiucre, tumquam sua, boua qOJB pOBHidet, ne tooerta remanerent rerum domiola et nc lites forent interminabilcs. Hoc ab omnibuK theologiB admittitur. Sed probabiliurista* doceut couimuniter hoc principitim uon valere, nisi iu inateria juslilijc: cf. BiLwrART, de Consc., disa. <i, a. 2, obj. 3. E contra. axiuipmba bilisUh illud extendunt od alios etuim malerian. ut iufra dicetur.

8. AlphonBUB hoc priucipium continuo adhibet ad disccmendiim utrum aliqua lex obliget nccne. Lex cuira et humaua UbOTtas, juxta ijisum, couslderari [losauut tamqua dUO [HisseHsores. Lcx habet vim obligaudi, dum non constat dc ojus ceHBUtioue, vcl de ejus udimpletione. Llbertaa huumua habet facnltutem libere agendi, servato tumcn ordine Buls, duni non constat de iuce[>tione legis. Sit* homo uon tenetur, Btrictc loqueudo, couliteri dubium peccatum mortalc, quia fH! BONITATB »T ICALEEU ACTUtlM HfMANORUM tuuc libertas ponsidet. E contra, t*i cortua est de peceato inoruii commisso, et serio dnbitat uum illud eonfes.sus sit, tenetui' id iterum eonfiteri, quia tuuc possidet Iex coufitendi peccata mortalia- cni qmdem obligatioui non aatiRfit per dubiam adimpletionem. Ubi enim dubic possidet libertas, certo posaidet lex, et nbi dubie possidet I«i eerto possidet Ubertas.

De subordlnatione principiorum reflexorum. — Ha;c divesa priacipui reflexa, ut ostendit Prummbu, I, p, 198, reduci possunt ad unuin, sciheet: « In dubio standum e.«t pro quo stot prtvmmptio » ■ propter hoc enim nioiior est couditio possidentis-, sicut etiam ideo stau' dum est pro valore aetu», et propter boc pariter delictnm non pn&ra mitur, aed probari debet.

Insuper sic limitantur abusus prineipii a pluribms rojecti: « Lex dUMS non obliffat « ■ scilicet valet solum dum vera pnesuniptio stat pro Hbertate, nempe si agatur uon de cessatione bgtft sed de ejns existentia seu inco?ptione.

Denlque pncdictiim principium reflexum « prwsumtionis » ab omnibus theologis ndinittitur. a rudibus facilc intelligitur, iu foro civili adbibetur, ante controveraiae circa probabilismum a schohwtieis admittebotur, et demum, ut ait Prdmmeu. I, p. 198, ex ejus recta applicatione fo* eat sjterare cessationem inWrmiuabilium oltercationum inter diversa systcnmta mornlia.

tiic ergo scribi possunt

Principia refloxa ttt appareut eorutu suboi-dinatio et justihYatio: 1* Jn dubio standum ent pro BO pfo quo stot prwsumptio. & In dubio melior est conditio possidenUs. quia pro eo stat pnesumptio.

3° In dubio favcndum 9tt rco, quia pro eo stat pnesumptio.

•i° In dubio prtv&nmptio stot pro supenori.

5° In dubio judieandnm est cx ordinarie continaentibus.

6° In dvbio stonduin est pro valore a-ctus.

7° In dubio facores sunt atnpliandi et odiosa restriiu/enda.

8° In dubio legis. tex non obliaat, dummodo vera pne*umptm stet pro libertate. scilieet si agitur uon de ivssatioue Iegis, sed de ejus existentia seu ineieptione. 1

1 Ut merito uotat prjueinalui exaininaior Uujusoe llbri, It.mua Puter Micbael Brownc, nuue Majrister Sacrl 1'alatii. eflntuiu : « Lex dubla nou obligat o, non ect proprie prlnclpluui reiiexum pertlnens ad fonnationeiu eousclentia'. Sed est »ilutIo nlterinm qumatlonis qune perttnet ad DtuV Iosoi»hiam ot atl Jartetas. i:ertiun «t. quod loi i-ero ilubia non obllgat, sed de hoc uon agttnr num-, v.g. dum circa mediani noctem Inter feriam Viun et feriam vJKD nllquls dubitat an poslt nuimlncare carnem, tunc lei abatlueotla prv ferla Vla non eat dubla, «d est ftora noctis quie dubia est.

Imniper, ul uotat idem examlnat..ir. manirestum ent pro omnilnw quod 0DOaolentia formunda cst ^rHdenfrr, et ubi deest wrtitudo, prudentfa iudieat » hl fliw uf in plurtbua rccnlunt et pro quo atat prtrsumptio.

Hoc fit autem dupUclter inqaic S. Thomas. aut per synesUu In rebus ordi-

1UC POSKriEKTIA PIlftpAPIM

Dubium; Quneuam cst relatio borum principiorum reticxorum cum doctrina S. Thoma? de ivritatc judicii prwtmtfatte per vonformitatem ad appetitum rectum. cxpositft pnesertim in i'-IlM. q. 57, a. 5. ad 3ttm-

Rcspoudetur: Piiedicta principia retiesa •utilia BWfU ad hauc eonformitatem statucndarn. Dicit enim S. Thomas qnod veritas judicii pmdentue (pra?sertim ad statuendum justum mcdium in vir tutibus morulibus in singulari pro me hic et uuuo est per conformifatcm imI appetituni rectum. seu od intentionem rectam. Atqui ha>c inleutio applicat intellcctum ad dcbitam diliacntiam habendam in vogniUone legis et faetornm ; et ubi desunt principia directa, ad principin reilcxa commnniter recepta est recurrendum : scilicet consideraudiini est pro quanam partc stct prwsuinptto. Ex his principiis ssspe non habei^etur nisi major probnbilitas, dum ^3061^1* certitudo moralis prnctiea per eouformttatem ad appetitum rectum. nam u qualitt unusquixqu? eitt, tolis finis eulctur ei o : V.g. si qnis eet castns. ea quie ad coatitatem [>ertinent videntur ei bona et convenientiii, quia suut couformia BOO appetitiii per virtutem rectiflcato. Sic rectitudo princjpiornm sfrientiai moralis vitaUter pcr voluntatem rcctam dcnvendit ad judicium dc singuiaribiiK actioiiibiiK.

DE CONSGIENTIA PROBABILI svu de usu probabilitatis ad fortnttndam conttcicntiatn practioe certam.

Status qusstionis. — Ojwnio est atttus intellectus qui unam accipit coutradictionis partem cum ftirmidine alterius {dc Verit., q. 14, a. 1). Et ut mtionabilis sit opinio, debet habere rationabile motivum. ita ut i» ea major sit rationabilis adlwsio qnam formido errandi. Of. BmAriiouiN, p. 67; Biu.t'AnT, Vursutt theol.. De Conseietttia- probabili; F. Bklkiiub, C. 8S. R.. Le Hysteuie moral ds S. Alphonse, 102D, 8t. Etienne. p. 97133. Voir aussi H. D. Noole, Le discernement de la consviencc, Paris, 1034, c. 19. Item Divt. de Thcol. cath.r nrt. Probabilinme (Th. Deman). Etenim in ilellnitione opinionis, adhiesio [Kiuitur in recttt. ct formido erranili in obliquo.

nnrilK. aut |*r guome ln rebns cxceiitlonalilias: nynesin et gnome snnt partee lirudentUe. Cf. I»-II", q. 57. n. 0; IIMI» q. 48, o fln: q. 51, u. 3. 4um; q. 53. n. 2. -'(/«ca/ est. vlrlu» Ihmic judleattvn de a^riblllbuh sec leneni conuunnem, pnumr vero eecundum althira i-rlnelpta. sctl. Jnrl» naiurallB; et Ideo est nltior. Gnome Inu»ortat quamdam persplcacltutem Jodli.'li. dieit S. Doctor, et est virtue bene Judleativu 0m upendis pecnndnm Ipsam ratiom-m. In uis in qulbus delielt lex eonununls.

In rebiiB ordinarlls suflicit syni-siii; In rebUH exceptiounlibUB retpilritur ffimmr. qua? perflcltur pcr donuin conefUl et qWB conoeetltur cum vpikcta seu aciiuitatc; nam bl qutbnsdam eaBinim nlmls dnruui o.^-i appllcnre littenmi legiH, oportet eonnlderure Biiirltnm lcirig et lntentlonem leglslntorls, alloqum « muumnm jus poBBet eflse snmiun injurla n. — Hif diversa? eoiutlderatloneit Beneralltei- admlttuutur ut vene, et wuperant systeiuata mondln de formntlouy connclentiie. quae s>-atemata non rnro nlmls atwtrohuot ab boc prfncipio: rrritan pravtiva prudentia acdpienda ctt tccunduin eonjormitattm ad inlcnlitinxm rtctam. Slc aolum judicimn e*t proprle prndemr et virtuotmm.

140 BONITATR KT M ALlTlA AITPIIM Ht'MAM)HI'M

Opinio cthicc probabitin ea eet qua* fundamcnto ijravi uUirur quoil niereatur viri prurieutiH usseusuni, cum formbline errnnrii. Ita ojrinio tcnuiter nrobabilis noii est uisi impropric prohahilin, quin in ea imtjor esl formidO quaui arilnotrio opinutivn (cf. DwgWI.. 116%, 8eri riiversimorie intelligitur, Hocuuduiu riiversa Hystenmta, illud yrave fundamcntum. Vro probabiliorinwo wtud fuuriumcntun. grave non est nisi in opinione probabiliori. Pro lequiprolmbilismo ent ctiam in opinionibua uujuo vel qimsi teque prubnbilibus cum principlo posses siouis. I'ro probflblUamo enl: etiam in opinioue minun probabili, dummodo sit adliuc sorlo probabilin.

Ad boc probabilioriritio rcHpondeut quod opiuio mitiu* probnhUU, in conllictu cum probabiliori opponita, non cnt propric probahilu pro homine cui apparet niinus probabilis qnum altcra: nnm stnnte hOG contlictu, in inclinatioue ad opinioncin minuB probahileiu, major csr formido errandi quam rutlonubilis inclinatio ori ariluereiulum et niajor cst etiain quam uflUawio. tSi ijritur cst ariliawio opiuntiva, tiaec cst mere voluntariu, et non rutionnbilis.

Ad banc diniruliulem nolveudam coiisidei ;imla ent divisio opi nionis probabilis:

Diwisio opinionis probabllis: Cf. Ubauoouin. op. <Ht., p. 66, 74.

Opinio probabilin dividitur rationc objcoti in opinionem probabilem abmluta, et opinionem proiiabilcm comparatiri ■; rutionc motivi vcro opinio probabiliH riividitur in opinioiieni probubileni intriimrce, et opinionem probabilem cxtrinncce.

V Itationc objccti: Opinio abxolutv probahilis, «eu secuuduin M in BtatU solituriinm, ea est in qua formido causntur taiitum nb iutrin soco, quiu nou «st Hatin probata. Opinio vero comparativc probabili*. hcu in coHCQrao cum altera opiniono proliabili, ea est in qua fnrmido cuiiKUtur non tuntuin ab intriiiHeco, seri etiam ab extrinsero. scilicet ojc gerio uiotivo pro opposita opiniono.

InHUper opinio compnrative probabilit* est voi probabilissima, vel probabiiior, vel nsque aut fere «'.que proiiabiliH. vel ininus pro babiiis.

3° Rationc nwtiri opiuio probnbilis dividitur in opininncm intrin- 8ccc probabitvm , Hcilicet ob rationes inl.rinsecaa; el opinionem extrin sece probabilem. Hcilicct ob auctoritatem doctorum prolmlnrum, qui eam tencnt.

Quld sit oplnio tutior. En, est. qnaj legi favet; opinio WW minus tuta ca est qua> fuvet libortati.

Non scmper igitur probabilior opinio eut tutior; unm mujor pro babilitiiH iiotest. esse in favorem libertatiB.

Quld s» oplnio probabillor. Ka est pro qua stant gravionw rationes.

Mclius ergo nuuc apparet diHcrimen inter probabilismum et ptO bubiiioriHmum, ad quem quodnmmurio roducitur je^iuipifriiubilii-mnH prout coujungit asquiprububileni oum priucipio powuwiioniK.

IU9 IT8U 1'UOUAIIILITATIH

/>ro probutiiliori-imo fundamentum grave, necesHarium nd opinionem othico probabik*. non est nisi in probnbilion opJrfW», » opiuio mm probaW (B), i» vo»fiuu «» opvuonc ertp« habitior (A) uon solum pro nliis sed p» meipHO, »on >' KUMWlto. In isto1 cooflioto Hi rutio inciinavet ad minus probnbilcm, relicla probabiliori. major esset form.rio erraudi quum rationabUis inclinatio.

Iloc esl crtu llrltmn

A Olt iirobablllUB licltuiii

Unc ^Jtt certo illlcHum

II probablliun <*t IllWitun»

opinnnaum, bOO non «t »Uou«taUter opinulu o «n etU« P"» |5o, wd potiun voluntarie wseptuln kiuo pnuuutu.

DE USU PROBABILITATIS.

Sunt du» concln-iono» prtedpolei, prout hic ubus e»t qnandoquo Ucituu, ct quandoque non cxt uettna.

KotatSb^ et ITolmWMorlnta.: gnn»lo Jlta« ",.",,/ „s!,„„h. rlum oon OM nmpllu» nrobrtlle, pn. J» ta uo ilc» uuw n „nUlB .Bopondent t^nUW»: ™»""'™'„°2o ^Jo.llcto lp»l «ulnOM*- mu», «mc.i uon oM probnblle » """" " , , ""h,,,. ,,n» ,«uminr h, qulbu» tlonlbu» srnvibu». .«M.: « rntlonc» ox ttjjan r ^ ^ ^,,,,,,,,,, OT„„., tundntur H.nlwilln probnW.lor, rel »1 m«

««■n», iicbo .. ,i,.,initio phiiofophlvn ip«i,i» orOboWBtotta

AltomonwMUimlilm pMOeWUortlt '"■',' ' ',' ,,„c prObabUltate mornll et i„ commnnl TkWtnr onmiuo "r^^l'SS«un4uni ,,,uronnii„tum »<i Inttmpmdcntlnll, prudcntiu cnlm <l«b»t Jml ur< ^MMlU„ „t ll. ltn, pr<„»»Utlo Uoneu, rtH.|„in, ot »1 B^"*JiJgS£?£Z m laitur UlWtn, ContnUUcUHia It «Btaret ut proboHOtter jam u

DE BONITATP. ET MAI.lTIA ACTtTM BVMANOIirM

1" Conclusio: UntU pmbabiiitulitt cst illicitii*, quundo adc*t periciihim niali ttbnolutr ritandi ct u forinatione eoilttcicntia' indcprn dentis. 1» his ttitior jmrs citt cligenda.

Iloc commonitcr udinitiitnr. 01. Pbuioor, i, 196.

PrubaPur ex dumiitttioue laxismi (Dbnzinq.. 1151. 1164). .luxta hnnc dainnntiouem «on- licet ttcuui opinioncm probabilcm. rclietu lutiorc: lp In Rttcramcntis confcrcntlis, ai agitur ilc ralore. mcraincntorniii. nisi tirgeat gravis nccessitas, ut periculum mortis. Nnn enim depeudet a formalione conseicntia? quod Buernmcntuiu sit validum. Hi tutioc relinipieretiir. forte sucruuieiitum esset liivalidiim. et esset gruve damnum inferre proximo necnon irreverenlinm ergn. Denm.

2° &i agitur de necemtariiit atl sulutein : v.g. de veritutibus erodemlis uecessitute medii, de perieulo proximo poccandi fornialiter et amitteudi cariUilem. Nam si ugitur de periculo damnutionis leterna), pars lutior est eligenda; nnm n HuBO nimia seeitritas ubi periciitatur wtcrnitan. Sic dnmnatur lnee propositio : n Ab inlidelilate excusabitur intidelis non credens, dnctna opinione minuit probabiii » (Denking., 1154). Iste intidelis eniin debel ulterius veritatem iuquirere ct orare ad perveniendum ad evideutiam eredibilitalis et ad verum fideiu ; sccus pcccat contra tidem, nou udliibendo mcdia necessaria ud pervenlendum od eam. Ita S. Alpbonsus.

3" Si agilur tle eerto jure tertii. Hic in cuusa cruninali reo favendiim est qiiamdiu criincn cjus non ost prolmtum. Alioquin judex sese exponeret jiericulo damniuidi etiiim ad mortam homineui innoeentem. lu ciiusa rivili judex tenetur sequi opinionem [irobabiiiorem. Damnata est propositio luxistnruni dii-cutium quod sequi potest opiuionem minus probabilem : ef. Deszini:.. 1152, 1120.

4" 8i agitur dc grar-i pcriciUo dunitii ttpiritunlis vcl tcmporalis abnolulc vitandi, sive proprli, sive alieni. V.g. mcdicus tcnetur udhibere remedia tutiora; non potcst dare rcmedium solum probubilius uon toxicum. uon uoi-lvuni; quia est jHiriculuni vitro proximi, et etlectus uon dependct a formutioue conscientiie. Iteni non lieet nbsque gravi necessitate, sese oxponcre mortl probabill ; v,g. dUcitnm cst snmere |iotum duhic vcueniitiim. Sic limilatnr valde principium retlcxum ii Lr.r ditbitl non ublitjat i>.

6fl rnlorc saetamcnlorum. dr ncccwaartin itd aalutcm. de crrlu }urc tertil.

ile araci iierlculn damni apirltuolla vel /rmjKiruII* BOflmMC cttamtt, jiroprll vel altenl.

Hu'c prima couidusio sic etiam expriini poteet: Quantlo aijitur dc proliabililiilc facti , pars tulior nrrnp' r cligenda est. Cf. Ueau douis, p. 85.

Para tullor nci/urmda eat ct usus [irabnblUtiitls est Mllcltus quanilo iiBltar iie rsr rnonAPii-iTATis

STtS ltatio c«f quia tuuc certa est lex et obliiratio, seu eertum est jns; non i-st dnbinm juris, nec prububilitns juris ct idexi dubia aut probabilis sutisfatio non snaicit ad obligationem certani adimplendam.

1'. Bbauihiuin, pi>. 81-87, hanc conclusionem reducit ad aliquod magnam [irinripium S. Thoma) dicendo: usns pi-ohabilitatis cst ilhcitus quaudo uieusura, seu medium actionis est. mcifiiiiii rri, si:iliecl eommensiirutum non secundiuu iutcriores dispositiones orterantu (ut est iu materin fortiludiuis aut teinperuniiie. quarum cst metiium rationis), sed tmmulum rem cxti-riiam, vel tccundum ccrtum /M alteriu». Tuue. enim ad prudentiam uon (icrtinet constituere mcilium actionis, sed solum dirigere executionem actus, eujus medium jam determiuatiim est a parte rei. Cf. I'-U". q. <W, a. 2, q. 61, n. 2 : utram mediam virtutis morulis sit medium rci vel medium raUOiWi; obi respondit S. Tbomas: In juBtitia, quia est ud ttlterum, mcdium actionis est mscUuni rt-i coiistitutum u jnre alterius. V.g. pro isto objecto empta debentur ecntum libelte, nec plus, uec minns. Et boc independeuter a pussionibus vel u formutione conscientia' ipsius emptoris, a suu mtote, u suu dignitate. Duiu e contrn in tcm|ieruntiu et fortitndlne non cst medium rci, sed solum raciiinwi raHtmU, scilicet a rutione et u pruilcutia detcriiiinunduni ■eoandom interioren dispositiones et pussiones. et leUilem oj>erantis. In his enim ■ uiwliam non potest coustitui eodem modo, propter hoc quod bomines diversimode se liabcut ad passinues «. Sic uon est idem mediuin teraperantia.' v.g. iu cibo el in potn, pro pnero et pro viro, in aistate vel in byeme etc. Et nbi est medium rntionis a prudentia deteminandnjo, prudcutio potest uti probubilitate, et seeundum inobabilioristas potest seqni probubiliorem relieta tutiore.

S. Thomns frequenter loquitur dc bac oppoaitiono intcr rncdium rei et iiicdium rationie: v.g. I--II", q. «0. a. 2: jusUtia cst circu opcrutiones ud alteruni, temperantia vero circa passioues; II» II", q. 58, IV. 1«, utrum medinm justitiie sit. medium rei ; q. 57, a. 1, quid sit jus.

Mcdinm rei cst uon solnm in jnstitia, sed etiam in praidicUs materiis in quibus pors tutior Kcmpor c«l eligenda; nnm 1° Vulor Kucrumeuti est valor rei externa! non mensnrunda) a prudentia; 2° Item ea quiB snnt neccssaria iieccssitntc medii ail salutem et Jatt sunt a iiartc rei deterniinaUt ct Biiuplicitcr csequenda; 3° Itcm de gravi dumno vitnndo qnod tlepeudet. e.x mitnru alicnjus rei, v.g. potus forsnu venenosi.

2' Conclusio: Ouainio agitur de prolmbilitatc juritt, Mu de Itonestalc objcctiva acUonit, ums probabiiitati* c«t Ucitwi. Cf. Ueaudouin, pp. 04, 99, 119.

Scilicel lieitus cst uslis ,,robabilitatis quando non ilgitur do matcriis ennmeratis in pmseedentl eoncluslone. lune cunii jus et eorrelntivum oulcinm uon sunt certo determinata a purte r«, et ad prudentiam pertiuet mensuruui actus determinare.

Sed baie s<*nndu coucliisio, seu nsus ,,robubilitatis Me hcitns, diversimode intclligitur secuudum varia s.vstemaUi moraUa.

DE «OSITATB BT MALlTlA ACTIMTM HfMANORIM tfotandum est: 1° Sunt duo avstema extrema damnuta, srilicet rigorismus et Inxisinus. Riyorixmus dicit qiiod in dubio scmpcr tutior sequcnda est, qme scilicet ett iu favorem legia: o Non Ucct scqui opiuionem (probnbileni) vel inler prolinbilcs probubiliHHimnm » (Dhn- BHo., 1293). Hoc daiunatum cst. Non enhn est ratiouabile dicere quod ubi cxisteutia legis. sou obligntio est dubia, debcmua Bemper tutiorem sequi. etiam si sit minus probabiliH. lloc uon est incliuatio rationis quio tendil. naturalitcr ad probubilius udiuiltcnduni. Insupcr seeus vita ileret iutolcrabilis.

Laxismus cx alia parte daninatns ab lnuocentio XI (Dhnzinu., 1153) diccbot : ad prudenter ageudum sufflcit Bequi tcuucm probnbilitatem in favorem libcrtatis, seilieet benignior opinfo, dummodo sit aliquoliter probabilis.

Hoc est irrationnle, quia conlra incliuatiouem rocta* rationis (cf. Beaudouin, p. 71). Nam « tenuiter probabile non est vcre probabUe et contemuendum est a viro prudenti» . Hoc eeset ngere cnm conscientia practice dubia, quod cst illicitura, ut supra osteusum est, agcudo dc consciontia dubia.

Systemata qun? doceri possunt in Ecclesla: sunt pra-sortim tria: 1° Probabiliorismus, cujus principium est: oTutior vol proha bilior opinio ». ScUieet : Quando licitus est usua probabilitatis, ad relinqueudam tutiorem reqiiiritur probabilior. ita Billuaut, Dc oonscientia, diss. VI, a. 4. et multi Dominicunl.

Ratio est qnia 1" Minus probabilius non meretur o.sKeusum viri prudentiK: nou est enim seruiiduin inclinutionem recla» rutiouis sequi minus proUtbilem opinionem. relictn probabiliori. Cf. BiLLUAitT, loc. cit.

2" Quia uou licct incurrere pericolnm grave et fundatuin trans grcdiendi Icgem. Et hoc adesHel periculum si quis soqueretur miuus probubilcm opinionem iu favorem Iibertalis, relicta probabiliori, qua? tunc esHet nimul tutior, seu iu fuvorera legis.

2" Acquipvobahiiismus. Hujus priucipium est: Quundo licitus est usus probabilitatis, seilicet in probnbiUtate juris, rclicta tutiori, sequi possumus non solum probubliorcm, sed teque ant fere ivque probabilcm . si pro ea stat powxsio.

Naiu in dubio, melior est conditio poHsidentis.

TJnde in dubio cirra leijis cxiatcntiam , seijui possumus icquipro babilein faveutem libertati : in dubio cirai linis cessationcm, sequenda est opinio a-qiie probabilis favens legi.

Hoc systemn im[iugnatur a Bii-lcaut. loc. cil., ct e coutra admit titur a I'. IIealtdouin, O. P., p. 9&.

Et revera ndmitti potest et eouciliari cuin 8. Thoma 1° propter magnuin auctoritatem S. Alpbonsi qni deeliirntiis est Doctor Eeelesue. L1* Sic ugero cat prudenter agero, ciim conscieutia practiee certa, qnin semper cst sequi probnbiliorem, vel protmbiliorcm secnndum se, vel lequiprobnbileiu, pro qua stat pnesuniptio et possessio. Unde neqiiiprobnbiliKnuiH e«t Hpecien qincdnm probabiliorismi, prout prudenter

Dfl PIIOBAUILISMO utitur prhwipio posxesxionis, cnmmuniter ndmisso in niateria justi tia), et quod transferri [lotest in aliis ma-teriis rationc altioris prin cipii [rra'sumptioiiis, scilicct: » iu dubio stivndum est pro eo pro quo atat pmsuinptio pru.'sumptio autem stat pro co qui possidet.

rerllcitur insuper usus Uujus priucipii possessionis et pin;sum|i tiouis |)rout veritas judicii prudentialis nccipitur per confonnitatrm ad appetitum rcctttm seu ad irctam intvntionein , quu) debitani dili gentiam in formatione cous*:icnrije Lmperat, et qum fundat rebitionem conveuieiitiai inter tale particulnre objectum ct lcges quibux rcrtift catur intriitio (IMP*. q. 57, a. 5, ad .'!IU|1). Sic babctur judiciuni pipff moduui incliuatiouis. Knt quat-i tuvtn* virtutis. OftStUB euim iucli uatur per snam virtutem ad recte judicandum dc bis qme ad casti tateiu pertinent, lla AristoteleH, 17 Ktkic, e. '2, Ioquebatnr dc prudente, exponciulo principium : Qualis unuttquUquc est. talix finis vid<<tur ci convcnicns. (L'thicif l. VI, c. 2). Cf. etiam Thomam, P-II'% q. 19, a. 3, ail 2-"".

3° Probabilismus — Ilujus priiicipium cst : Quuudo usus proba bUitntis est licitus, relicra tutiori, poseumus sequi miivus piobabilem opiniouem, dummodo remancjit serio proImbUis.

Katio est quia lex dnbia uon ubligat. Adduut iuHuper prababili stas quod hoc non est aorma pcrfectionis. scd minimum obUgationis. ad peecatnm \itanduiu.

Critica (ef. Mandonnkt, Rev. TIioik., 1901, ti-es articuli circa dettetum lunocentii XI contra [irobabiiismum ; LteiB ibid., 1H02; cf. etiam Bi^rooi-is. op. cit.. 119: Bu.LrAHT, ioc. cit.).

Ita ogere ent agere uon prudenter, non solum coutiu |ierfectionem, sed etinin coutra essentiam prudeuti». Tnnc. enim nou sunt principia directa uec indirecta ad Htatueudam reetitudineni actus; ot non est se<:iindum naturalein rectitudinem rationis relinquero tu tiorem probabiUorem ad sequcndam minus probnbilem et niinus tn bUD. Neque boc est i:ouforme appetitoi recto seu inteutioui rectie. Et hic agitur non de consUio, sed dc obUgatione judii^nuda. Contrarium csscf non solum contra prodeutia» perfectionem, sed contnt cjus eKsentiam. Cf. Reaudoiiiu, p. 121: V4r prudens tenetnr ad Ucite 0[M-raiidum in rcbtiH ilubiis veritatem inqnirere et Hequi. At ubi veritas clare inveuiri uequit. fenrfur ainplecti snltcm iltam partcm qua propinquin ad vcritatcm accedit »», virtute principil iuawum[ttionis scil. « iu dubio standum cst pro e»i pro qui) ntat pnesumpUo ». Jaro quidem ubi est a?quilibriuiu uou est amplius opinio probabilis, sed dubium. Ideo [irobabilismus videtur esse via ad laxlsmum.'

Oonfirmatur: Iusuper contra probabiUsmum cst niagna aucto rifa» R. Alpbonsf, qnl prox-iso snnm systema comptisuit nd probaoi-

O. P., Le Probabiliw momt rt I" phwmsmw, iiki do Thilot. eath.. an. l>n>baWlme iTb. DemtUl). - >*• l^t-Eiier. L. **- • ' ■'" Syntnnc morul Ar ,lfpAo.ie. 1020. P. OT-W2. p. 1«. - ;m-'V. W«m ' . 86.

eJuwkMu nuctorU* Manvil,: tHootogioe morall*. Ilrugea. 1852, t. I, De Lonm !Hiitin. p. 14:i-lS7.

I>E BONITATE KT MAMTIA AQXXJVlt HTMAMWUM liHmnm vifandurn; illc prius fuit probabilista, sed deinde eonfutavit probabilismum.

Denique, ut notat Mandonnet, Revue Thomisle, 1902 p. 335, si v.g. aliqnis niercator ad ue#otiuni sunni elifjcret id quod est miuns ntile, ralicto medio ntiliori, judicai'etur insipiens aut negliffens Erim I«iriter probabilista. ' s

1* Objeeth: Lex dnbia non obligot.

RcHpondelmr: Cf. Beaudouin, p. 322: Lex qua* certo probubilior est, uou est ainpIiuB dubia, nec contra ipsam possidct libertas. Imo si est proprie iequiprobobilitas, tunc contra allatum priiieipium de leffc dnbia non obligante dicenduin fiftt: Liberta* dubia non libcrat. Et ideo reeurrendum cst ad principia reflexa pra?sumptionis nc possessionis.

Confessarius probnbiliorista vel leqniprobabilista debet judicare secundum quod sibi videtur verum, scd non potcst imponere hanc senteutlam contra probabiliBmum qucm poenitens tenet, quia confessarins non esl judex opini(mnm : cf. Bcaudouin, p. 138.

2" Objectio: Sed imperfectio distingnitnr a peccttto veniali prout possumus eligerc minus bouum. Ergo etiam et minus probabilem.

Rinpondelur: Jiunc agitur de obligatione probabiliori et non de majori ponerositate non obligatoria. Ergo in hoc non eat paritas. Possumns eligere niinus bonum pro motivo ndhuc booo. Nou autem possumus dicere: Ceito uullo est pro me obligatio. ubi est prohabilis obligutio.

DE PASSION I BUS

DE PASSIONIBUS IN COMMUNI

QuaMtiones XXII-XXV.

Pnssiones in commuui coneiderand» suut breviter : 1" psydiolo gicc, 2° moraliter. 3° ascctice.

1" Psychologlce. — Passio recte delinitur a M. Joanne Doma sceno, nt refert 8. Thoinua in IMI", q. 22, o. 3: « Jfo/UA- appetitw. semitici ea imaijinatione boni vcl mali » eum tratutmutatione eorporali. Moderni saipe voeant passioucs «emotiones» et utuntur voce u passio » nd dcsignaudns emotioues vchemeutes seu tortcs et persevcrantes.

Duo itaque importa-t passio, scilicet actum appetitu* scnsitivi, et hoc cst qimsi forniale. et transmutntionem corpoream saltem cordis, quft se habet quasi ut materiole, a qua tanien dicitur passh.' Brevius, passio est actnn appetitus sensitivi, quo quis ad aliqohl afficitur vel ob eo fugil.

Divislo passionum (q. 23). — Appetftns sensitivus qui unitur organo, habet pro objecto bouum sensibile, et dividitur iu appetitnm concupixcibHem , qui est inclinatio ad proseqnendum bomuu sensibile convenicns et ad fugieudum mulum disconveniens, ct oppett tnm irascibilcnfpqai est inclinatio ad resiBtendnm controriis vel ini pedimentibus. Sunt nutem dua* facultates )Ia, q. 81, a. 2) propter diversuni objectum formnle; nam ohjectnm irnsribiHs cst bouum ar

1 i '!'!■■ qnnndo voluntali Irlbuimtnr nontinn pnsidonuui. v.g. Ira, tinior, non siBnifleaul pnssioneui whI shnplieem netuiu vel «ffeetoui vohuuntifi. — (jua'tlani ]>ns6ioui?r» habcut Domeu propriuui et solunt uietupborlec «Ucuutur de uiotlbus voluutatLn, ut ha. Alia vero, ut nrooT, deaWtTinm. spes, eodem nomine deslgu.<mrar oc suulles motus volnutatls.

Hwc deflniUo imsnionJa reinnnet gujini i-ndem apu<l «tmues eeolanUcos. upiul Bossuel., et etlnni qaodnmmmlo npuil Cnrtesiuiu et SpluoJin. Imo npod n,uosd!iui modernou, ut .Innet et Benouvler.

Sed ju.xt!i plures modernos \ox panxlo defllgnat vlviuu luellnntlouem. vete mentem, domlualrieem, qujp potest ess*' bonn vel mnln pront est aut nou «nt «ecuudom rwiani rnUonem. ldeoque mnlU modoml voeaut cmottoncm- iii qnod 8. Tbomas et anUqnl vornbunt pnwiioaem. Tn-super mnltl modernl nou distlnguunt ut oiwrtet appetltu senslUvum et volututem: ideo loquuntur de j>assione flcleutUu, iiun> taiueti non est lu appetltu wuslUvo.

nrc FAB8J0NIBU8 dnaiu proseqnenduin eL nin.lun, ftrtnun. MpeUeadmp; dum obiectun, eoucupiedbilis est bonum delectabile et maluni uocivum verJu''nntU8 ^ d"idit"r' 1"ia «I«-cifl">tui- a bono nnl-

Ista «t divisio Aristoteli». sei.vota a scolaetici» et * Bossnet.

/ld vonvupiiteihUcm pertJutmt

Iiertlnent

0<nw malum tK nnibUt fugivnditm vlrva bonim ardumn crtva malum arduum fppettcndum- siuipUeiter:

amvr.

absens :

dvalderium.

prncseiD* :

\iaudlum.

slmpJleUer:

odium.

iibsejm :

/W<M, UVtFKio.

praeseus :

Iriatitia.

Bpe».

ut hiniwnjnnigu eslsliDjjitnm :

deaperatio.

repulsu faeile :

audacia.

repulsu diffleite:

ttmor.

maluni pruoseu:?

vJudienndum : ira.

Amor seiieitivus est priina umnium passionum et nliarum oriffo Naffl gol» ahqous -.nmt uhquod bouum. illud desiderat. postea de fflO pudet, odit malum oppositum. vcl fugit aut tristatnr de eo. Pariter passumes iroscibihs fumlautur >n ainore. Num speratur bo oum quod amutur. timetur malum quod bono nmuto contrariatur, et c.ontra ipstiin insurgit ouducia atqae ira. Of. Bossiet. Dc la connai*. mncc 00 Of$u tst dv xoitttfme, c. I. pai-agr. (!.'

IlrlnHn^r.1.,.'IrMlwUQ "UfWirum Stolcl W0« suut quatuor paBflloneB mil^um iZoriT Umor. «t dolor. At ipsi Wm sntls vldeut prl-

^in!.«lr^!ri.in,.3'r''"t'»C* P™8!0"- enumorut soluin «ex passloiu prluiltivns.

d W , 2? "f"" ''asaloJnam « '""oren. antecedit. Boc eonfutntur a Bossud OteBnte «jtiod «UmiruUo n-daeitur vel ad gaudlum de re visu et ud d^iUeriuD. cosnosecnul ejUH 1 oHuHam. vel stu|H>ra<-tio od timorem periculi abseondiii reduv^;!.- ?lrr ndm,irilH,> D"n «* P»> J'rimarm. qnin posHumoB nliquld omare „ ^ £££ B0D SP* a*1^^-. Et i-Iorw mint fflta pos-

Sft»! ScibL aull,i^atlon,•- lnta,t*r C.rte.siuB non nKsi-junvit pus-

Bpinuwi euunierat -«.lum trea ^Bsione» prindi>al*«: desiderlom. guudium. dfrmStT' **n,^r oonfumlit Iios pnwioues t-nm tpm> judirfo de bono nut

_ J^™ fnodfcrni ^>"f"»<li'Ut r-nssiones vel cnm pewatte. vol eum virtutibus: et divldnut iKifirtlouo» iu iwsHionw pbyHk-os, ut gula. ebrleias, et pastdoneM mo

Hajc BUfflciant ad recolU-^RUdum id qnod docet jwychologia de pussionibua iu communi.

4° Moraliter. — Quoad couKiderationem moralem circa passione^, fnit duplex error, acilicet per defectum et per excessum.

Per defectum erraverunt Hklonist<r, pro quibus Ethlca in delectatioue fnndntur. Ipai tenent ijuod omnes passionex ,vun( bon natura;. Ita Aristippun iuler antiijuos, Fourrier, Kaint Simon iiiter modeiuo8. Ho3c eat apologia passiouum.

Per excessnm ermvernnt Stoioi qni passiones damuant diceutes eas esse motum uiiimaj rectoa rationi et nntnrae oppositum, atque eradicandaa enae nt anima ad impassibihtatem perveniat et ad immuuitatem perturbationiB.

Sed Stoici sub nomine voIunt&tiB ponebaut pasBiones quie cum recta intione concordant.

Arietotctes antcm tenet quod paBsionea secuudum bc, morahtor nou sunt neque bome, neque maloi, qnamvis qnaedam bx ipsis ait laudabiliB ut comniisenitio sensibiliB (cf, P-H**, q. 24, a. 4), vel etium pudor; sed tiunt monihter bonu? prout imperantur aut diriguntur a recta rutione, stvns liunt moraJiter inala*.

A". Thomas evolvit baHG doctrinam.

PasBiones suui sub imperio rationis pohtico. non despotico. Cf. P-IP", q. 24, a. 1.

Qu. 24, a. 1 et 2. — Sic dupiiciter passiouea considerari posaunt. : 1" Hcvuwlum nc, 2" ut sulijacvnt impcrio rationis ct voluntiitis.

1" Passioncs seoundum se considvrata , ut motus appetitua aenaitivi, indiffercnter ae habent ad bonuui vel malum morale, quod depeudet a mtione, bcu a lege a ratione cognita. V.g. potest esse rnala ira neu iracundia, et bona ira per zelum, quahs fuit in Christo.

2" Posffionc* fiunt votuntartir vel ex eo qnod o. ratione ot volnutate regulnutur et imperantnr, vel ex eo quod non tempern-ntur ut oporteret. V.g. amor BeuBibilium non refrenntus degenerat in guhim vel luxuriam.

3* 8i wro impvrantur wt modcrantttr a rveta eolitntate, passioncs sunt moratitcr bona ct adjumcntn. virtuturn. Sic fuerunt in Chriato, ut constjit ex ejus verbis in Oethsemani: « Tristis 9ii aniina mea ralce, quju sunt vel deordlnubn, nt funatlHmiiH. fulHUH zelus. • ._■>■-:. >u-. vei onllnnbe, ut amleltia, patriutiiuniir«, amor humunliatis, altrulBiuw. Ut paiei, multo nuperior est liapnliicatio arlHtoteUoa.

Cf. H. D. Mobus, (). P., Lr.n Paaiioim ftow* li vir morale, PariH. Letlllelleox. 2 vol., 1932. Of. t. I, p. 15-05: I-t paaaion ncte de l'appetit senettlf. Son a»i«ct psycblque et sou uapert physloloirldae. — p. 181-101 : La passion entrolnant Ja volonte*. — p. ltM-aio ■ J,a volontt- malrrisuiit in i««Hlon. — p. 2Sfl sh. ; L*babltud^ passlounelle, — p. 150 sh. : puihotogle de la pusslon: iisychopathies. — Ibid.. t. II, p. 11 ss. : La respQnsabilll»- pnsHionueile, — p. 71 «s. : l-'t morullty de In pasalou. — p. 100 bh. : PHyrhojdithle et resitonsabJlit^ — p. 1S0 «s. : Ripresslon de riiubltude passionnelle. _ p. 207 ss. : Lu iiasslon «Vvenue vertueiwu twns la tcmpernnce et la foree. — Bibllojrrnfie aur le sujet, t. II. p. 323 sh.

1<E PA.-SIOMlll S usque a4 mnrlcm ., iMatt., vm, 38). Pariter cum ira Chriatus ven dentea o lemplo ejec.it. F.t iS. Paiilus, Rom,, xu, 15, dicit quod de bemus c gaudere cum gaudentibus et rtere eun deutlbus „.

8i e cuutra pussiones iniperantur a uiala voluntate, aut iiou teui perantur aecuudum rectani ratiouem. siiut moruliter maue. Tunc di cuntui' passionrs imtitoderata? , et sunt m$Um vitiorum. pnescrtitu eapitalium. Cf. q. 24. a. 2.

Qu. 21, Art. III. — UTRUM PASSIO ADDAT VEL OIMINUAT AD BONITATEM VEL MALITIAM ACTUS.

Videtur quod pussio .seinjier diuiiuuut iiouitatciu : 1" quia per turbat rationem : 2° quia dcbemus iiuiluri Deum iu quo uou sunt pns sioiun: Uisuper ■S" niiuus peceat qui ex passione peeeat; ergo pariter miuus bonum operaiur qui cum puasioue operatur.

Conolusio: A.d pcrfectiotivm boni moralis pvrtinet quo>J liomo ad honuiii moreolur hoii soluitt sevumlum roluntatcm . ttcii etiam secun dum appcliluin sensilivum.

Prohatur: Bonuiu honiiuia ex recta ratioue proveuiens e«r tauto perfeclius quanto ad pltira quuf lioiniui eonveuiuul derivari iiotesl. Atqui appctilus seusilivus. quodammudo sicut membra, potest obe dire raiioui. Ergo ad peifectionem boui niorulis Uomiuis pertinet quod ei ipwr passiones sittl imperat-v ct rcgulalac pcr ratiottem; si eut melius est quod houio et velit bouum et fuciat exteriuri actu.

tlbjeotio: Sed |>assio imiiedit judicium rectas rutionis a quo pro veuii mornlitas. Ergo minuit seinper bonitatem actns.

Rcspondetur |ad lamj : Passio antcceuctts rationem et vohmtateui non esi voluntaria, imo potest obuubiiarc judirium. et sir dimintiit bouitutem et uialitiam actus. l'assio eonsequens voiuntatem per tnotlum redundanlvr est siguuni inteutioris voluututis. sii'i|iie iniiicat mnjorem bonitatem uioralem: nou lamen augei. 1'assio eomflgWffM voluntatem pcr modum elvctiottis auget bouitatem vel mulitiiwii actioni*. Xuiu ad perfectioueui jiertiuet qiiod etiaiu pussioues auima* slni regnlate per ralionem. sicut iiiotus niembroiuni. l ude iliriiur iu l'ts. 85: « Cor mctim et caro mea cxultarcrunt in Uettm vivum ><, Virtutes teinperuntiu? et fortididinis poiinnt jnxlttm tncdium in jias sionibus vitaudo defcetum v.g. tinioris ei > xcvssum v.g. temerarue audaciot. Xihil iiiiignuiu lii ubsqtir saucta pussioue iuspiraia u zolo gloriie Del et salutis uuiniiiruui.

3° Aaoetioa. — Cf. Valliioiineua, Thcoloijia mtjstica 8. Tltom-r-. q. 2. disp. 7.

Cnui passiones secuudum se ad bonum et ad mulum inorole iu diffei-euter se habeant. aoo stlnt vrailicantUr m vitia. nec ceacuandir ad iustnr peccatorum, sed sum rvgulandtv. moderonda*, educandae. discipliuaudie, ut equi diriguutur ab uuriga, iuxta .licuiuien rationis lide illiistruia'. Nani si siiu luuuoderula»,, sunt i-adii-es viliorum. ui

Ml 1'ASSIONIBrS IN PAIITICCI.AIU dictum est; si sint moderatn-, suui adjumenta virtutum. Imo plurcs Tirtutes versantnr circa virtutes reguluuilas, ut lemperanti» et for titudo.

Corollarium: BJK moderalio pasaiouum lleri debet uon niato rialiter, sed proportionuliter «d linem obtinendum. seciinduin quod considerulis objecio el circumstantiis recta rutio exigit pusionem inleuili aui remitti. „ Xon ergo sempcr percat. nit Billuart, Dc pas sionibtts. a. 1, qui veliemeuter vel irascitur. vel dolel, vel timet. sed qui nltni quod exigit recta latio in his vel illis eircumstantiis iniscitur. dolet aut timel. ITndc Moyses in 1. Exotli, sxxn. 19, legituifnisse vulde iratus propter adorationcm vituli: et iu lib. Numcr.. xxv, uHdatnr scIiik et indignntio Phinees, et in I Reg.. a, 3, reprc lenditni H"u I1""1- non ^1'8 tuelit filiis "ai" """S""*118- Jeifmias vulde Irislatur ct merito. Tundem ipse Christus cuni ira ejec.it vcndcnles e lemplo. trislis fuit usque ad mortem, tlevlt super .lerusalem (Lc, xix), turbavit semetipsiim et lacrimnlus est (Joann., xii. Et Apostolus, ud Rom.. xii. 15. jubet gaudcrc aum gaudcntibus et flerc cum flvntibus ».

DE PASSIONIBUS IN PARTICULARI

DE AMORE

(Ju. XXAl, XXVU, XXVIII.

Quld slt amor. — Est i-omplaceutia boui, em inclinntio in bonuni «ei iiuilum se, abstrahendo an sit (inesens vel ubseus.

Occosione hiijus passionls S. Thomas plura ilicit de amore, iu genere, sicut agendo de angelis plura dicit de crcatunv in genere. Quotuplex slt atnor tu. 4).

g , amlcttlae 700 amlcuoi proptir liwmn «illlgo et vnlo

• £ [ latiwir sun- el bonuin.

5 C 1 ctmcupisccttlla" nuo volo bOttOBI mlht.

= i ' tiimor Beeundiim g .= . qulill

S s ■ >Mt0iMM «einHiWi». tuudulae In tiono sensiblll. lnter anl-

| | i malla. Slc sidUna coneresat pultos «OW «ut> alna et

^ | J els appetll bonnm-.

g f cotiruiilsevntlitv.

. I antcccdll c«nlll«ueiu. et est naturalls lncllnatio eujusenm-

5 l o<H imtnne rel poU-ntta-. s've «wnoscltlvao slve non.

Z E ] an Ain-lore naturae tnillta. in lionum slbl convenlcns, i. = . t ,a ta all oegtrnm. Ita mislerni loqunntur etlnm In

= Ordlno manlmnto de attnictlouc. afflnlUte, ColllBstone,

V — GABUOati-I.tQBt?ti>E - Ue BtiltUUtltnt.

lfB PASHinKIIU.Ttt

Quainam sit causa amoris (qo. 27, aa. l-3( — Cousa praeeipua eet bonura, quod ent objcctom umoris et couso motiva UHuk. Dua? aliu? cansa> seu pottus conditiones mint: cognitio, quio objcctum non movct ad amorera elicitum, nisi prout est eognitum : et ctiam aimilitudo, secunduni illud Eccli., xiu ; « Omue onimul diligit sibi siiuile n.

Siniilitudo uetualis, v.g. inter duos humin.es, inter duns philoeophos, causat amorcm amicitia?, quio sunt quodainmodo niium in specie, vel iu objecto sctentia3 dileclo, et ideo affectus uniiiK tendit ad alterum, Hicut in uuum sibi, et vult ei bonum sicut sibi.

Similitndo potentialis cuusat polins amorem concupiscientia? in eo qui est iu potenria; v.g. in diseipulo relote ad iiragiKtrum, quiu discipulus desidenut pnesertim seientiam eibi. 8ed in magistro ergu discipulum 6Bt stepe amor oiiiiritia\ quia mugister desiderat Bcieutiam discipulo. Undo sicut patres mogis diliguut lllios suos quum diligautnr ab iliis, ita mugistri diseipulos. Hoc apparet v.g. inter Platoiieiu et Aristoteleni. Plus euim Ploto diligcbot Aristotelem quaiu diligcretur ab ipso. Jtem Christus rebito ad Petrum.

Objcctio; Hcd Aristoteles dieit i « Figulus ligulum odit ». Ergo tdmilitudo uon est causa amoris.

Reapotidetur; DisLiuguo couscqueus: Similitudo non est causa umoris per ac, nego; por accidctm, eoueedo. Noiu per nccideus cx siniilitudine naKcitur odium, quando nempe similltudn in uuo cst impeditivum boni aut excellentb» in ultero. Unde unus fit ullcri odiusuB, non quia Biiuilis, scd quia impcditivus illius boui. Bio dicitur in lib. Proccrb., xui : » Inter superbos semper sunt jurgia ».

Quinam slnt efteolus amorls (q. 28) — tiex effectus amoris assignanLur a S. Tlnuna: 1° Unio, scilicet unio affectiva, qua) coustituirur ]>er i|wuui ninoreiii etiamal objcctum dileetuui sii aliscna, et unio rcalis per pncscntiaiii ohjecti dilecti eausatur cffoctive per ouiorem, quiu umor movct aniuntem ad qmerendani realcm prieseittiain nmuti, uL siuiul convcrseutur. Ita caritas nostra erga L)eum dcKiderut vlsionem bealiricom, scu uuionem realem perfcctam.

2° Adhwaio, prout amaus vult per cognitiottcra Bcrutare interioro objecti dilecli, ct per affeeLuiu in co delectatur. Et hoc dupliciler prOut amor cst concupiscienlhc ct nmicitia', in qno nltimo babetur mutua itiluesio per moduni redamotionis.

3° Extasitt prout omans extra se |>onitur: nnin Hecunilum vim ttpprehensivum cxtro coguitioncm sibi proprium rapitur ad cognoseendum dilcctum, et seci:udnm vim nffeclivam exit qundnmmndo extra seipsuui, jam <[Uodammodo in amore coneupiscieutiie, sed inultn mngis iu amorc umicitim, ei sit valde intensus. 8ic extnsis snucLorum cst effeetus normalis nrdcntis curiiotis ergu Deum.

4" Zclut*. qui est nrdor aiuoris, excludcns omtie id quud nibi ropOgnat, aliler et ullier existcus in amorc concupisceuti» et in amore aiiilticia?. 8ic. zelns iuvidue seu zclotypio, pertinet a<l unioreui coii-

cupiscenttoe. E cout]*a, zelos glori» Dei et Kiilutis onimorum per liuet o<l amorem amicitia;.

5° Ijtrxio otnanti*. Kicbardus u t*. Victore videbotur dicei-e quod orauis umor iutensus est violctitus. Sed amor Hummi Boni etiom iuli'UKii« nun est violentus per se. Attamen etium amor Dei, propter passionem concorailantcm cst j>er a/'cidcns violenttiH et luiBivus amsintis propter excessum immulotiouis cor|K»ralis.

Paritcr snnt effcctus ujuoriN Hquefactio OOTtfil ut ainattim in ipsum subiutn-t; fruitio. si amutum sit pru?senB; languor seu tristitia de ejtM abscutin : fcrror seu inteiisura deeiderium de ejus consecutione.

tiu Orncralis infiuxuK in oraniu qua? ogit oiuans, quia amor est radix omnium affeetionum, et quia omne agens ugit propLer bouum omatum.

Qu. XXIX — OOIUM eflt aversio a malo disc«iuvenieuti. Oppouilur aniori et dividitur, sicut anior. in odium abominationis, quo aliqueui vcl aliquid aUiminamur, v.g. supplicium, et iu odium inimicituc, quo alicui malum volumus.

Odiiiui na0eitur ex ouiore: naiu ex eo quod uliquid ametur ut couveuieus, ejtis contrarium. ut diBcouveniens. odio hobetur.

Qu. XXX — DESIDERIUM sen concuputcentKi est alT«:tufi teudens in lK>num ubsens. Ei opponitur fuya, qu» est aversio a muhi fuluro.

ln art. IV 8. Thoma^ qutorit utrum concupiifcentia sit infitiita, el respondet cnm distiuctione. Naturalis cancnpUtcentia, v.g. cibi et VOOOreorum, quaj est etlum in brutts, non jtotcnt onse infinita in aetu, quJa tratunt deterniimitiir od ituum linitum. Uude oumquom Qomo coucupiscit iuliuitura cibum vel potura. Hed htec concupisccntia cst inflntta in potentio. 1'roptcreo ChristuB dicit: « Qui bitwt ex aqua hac sitiot itcrum o (Joasn., iv, lS). E couti-o, concupiscvtttia nou tuilurolix, qua» scilicct sequitur non nuturam sensitivum, sed ratiouem. omnino infinita. Nnm rationi competit in infinitum procedere, et sujpe qnierit beotltuilineni infinitam uon in I>eo inlinito, sed in rebus tinitifi, v.g. in divitiis. Et eic aliquis qtiondoiiue ilesiderat divitnn cshv mne tcrmino; scilicet illi qui liucm ultiiutim in divitiis ponuut habeut coucuidsceutiam divitiomm in infinituin. Hoc cst quia ratio apprebeudit uuiversale. Sic siepo raajor est concupiscentio inoi-dinaU hominum, qiinm concnpisi-cntia brutorum, qnio homines in bonis inftmis qua'ruut qunm incouscienter bonum iulinitum in quo nolo potest esse eorum veiu beatitudo.

Kt in /t;ic amor nimis ititensuH boni ftniti convertitur in odium; nnm bonum tiuitum non potest darc beatitudinem omnimodam <|Uie in eo qtueritur.

41)1 tm i'assioniiu*s

Qu. XXXI -XXXIV — DE DELECTATIONE.

Deloctatio iw quies appetltus in hono possesso. lu uppelitu iiitionali Mt quid simiir. qood potins vocatur gaudiura. lliec quies in umntu pussesso uon est cessutio ah omui uetu, sed est motus uuinuB coniplacoutis Bt qutfleOontfal in bono 0IMBII.lt. Unde delectatio est ipiid positivuin ; idest nou cst tantuni eessntio doloris. ut dixerunt Epieurus. Kant, Kchnpennuer et nlii possimistje.

IHato deiectationem ponebat i/i motti pottna ijuiira in quictr iu umnto. Oontra ipieiu notat S. Tlioiuas iq. :tl. u. 3) quod « Cttm generutio ct motus sint actus iniperfecti, seqiieretur quod delc ctatio nou liulicret ratiouciu ultiiiiie perfectiouis. Sed hoc munifestc appurct falsuni in deiectutiouibus iutellcctualibus scil. in guudio de veritate jani iuventa* ». Couliii Platoneni subjunglt insuper 8. Thoraas: « Alio vero modo lerrnbat Plftto), (|uia dicehnt optimuin Ulud quod esl siiupliciter suraniura bouuiu. quod scillcet est ipsura boutim quasi ubslractiini et uon parliciputnm : sieut ipse Dens est sunimuui bontim. Nos autem loquimur de optimo in rebus liumauis. Optimuin nutciu iu umiqunque re esl ultiuiiis tiuis. Fiuis auteui, ut supra dictum est (q. I, a. 81 dupliciter dicitur. scilicet ipsa res et usus rei ; sicut linis uvuri est vel pecunia vel posscssio peeuniie, Et secundum hoc ultinius tinis honiinis diei potest vel ipse Deua, qui est suininiira bonuni siraplicitcr, vel fruitio ipsius. qwo. UnpOrtftt delcctjitiouem ipianidaui in ultiiiio fino, Kt per liuui- nodum aliqua delcctatio boiuinis potest dici optimura inter bona liuinaua » libid.l.

Aristoteles ergo et S. Thomns teueut mediiim et culmen inter Epicuruui et 1'Iutouem ctrca delectatiouem ; seil. deleclatio uou est ccssatio doloi-is, uec raotus ad bouum, sed quies iu bouo possesso.

Delectiitioneit intcllcctualeit pcr M xunt ntajores dclcctaiionibtin mttMlOnU (q. 31, a. 3), qllia sunt dc bono uobiliori ct tinniores uc iutimiores. Ita guudiuni vitte icternae.

Attunien quuad non delcctatioues iutellectuulej*. iu statu prftv senti, sunt miuorcs, quin seusibilin sunt uobis mngi» nota, et quia suut cum Ininsuiiittitiouc corporuli, atque accipiuntur ut mediciniu doloris iilit tristitiie.

Unde ii pliircs scipiuutur delectutiones coi-poralcs. quui bona senslbilia sunt niugis et pluribus nota : et etium quia homines indi gent deiertationibus ut mcdlciuis coutm multiplices dolores et trictitins. Et oitm ptures liomines uon possint utlingere ud delectatioues spiril iiulcs. QUB sunt pi-opriu; virtiiosorura, consequons cst quod decUneat nd oorporalM » (ibid., nd 1"">).

tlcholion — In a. 7, q. 31", R. Thoiuus n-ssignuf rntiouem uli quuriim inrcrsiontim iniitituivtiinn quio qunndnqiie inveuiiintnr Inter homines. juxta quaa eonlingit uliquiis delectalioiics esse tnnfttarales sicul sl quis. delectctiir iu comestioue terne vel cilrbonuni. vel in ooitn besliurum nut luasculorum. aul iLliociiin 0 qiue nou sunt

DB rASSli»MIU'S IN 1'AnTICV'LAlil inr, eecunduin iiaturaiu Umnnuam » (ibid.. c.i. Agitur. ut patet, de rorraptione principioram i.aturaliuin speciei. cx qu» Mqnltau- >lbv innaturalia csse omnino oontrn uatnium. flax- autem corrupuo accidere iiotest aut cx partc corporU. sicut cx ajgritudine. aut tw parte B»im<r scil. es prava consuetudine oriunlnr prara. dispositiones.

lna 7 ejusdcm qmestiouis notut S. Thonius dnri posse deleotatloiiem aiteri dclectationi contrariani. qiinndo uliqua dclectutio alinm impcdit .

Iju. XXXII. • QUIEHAM SINT CAUSAE DELECTATIONIS.

Bequentcs assiguuntur causa; delectotiouis :

1» Operatio OO*0vM<ms, quie est consecutio boui eonvenientis cum perceptione hujus consccutionis.

2* ifofu« seu OltenioWOj varietas in possessionc bouorum liui torum, quia nollum plcue sntiut.

3' Spes boni fnturi.

4» xVemorfO boni prarteriti.

B« Sfe»«««(fo. Nam simile simili gandet. pront ennt quodammodo aUquld unnm.

0' Admiratio, prout unitur cum spe coguoscendi causam ignotam.

ltem bclacere altcri est causa delectationis. propter plures ratioues. Et quldem: 1" quiu dclectaniur iu bonum qUOd ftUta pcr nos flt piwsertim si sint amici uostri : 2" qnia aliqtiando 61 bono quod alteri facimus sperunius uliquod pro uobis coiisequi bonura sive • Deo sive nb homlnibua: 3- qu» aUqui. gandet de hoc quod liliis henefiu-ere potest. sive quia ejns l*neliceutia apimret et qunsi qme daui redundantia proprbB abundantiie. sive propter virtutetn qua, quis ad benefacieudum iuclinutur. sive quia ex amoM movetur ud benefm ieudnm alterl (ibid.. ,.. Oi. Melius e«t dare quom accipere. ct ivninre iiuura nmari. ..,„„„«.

Imo ibid. nd 3»»\ dicitur quod etinm mlaignere et iiui pure est causa delectaliouis duplicitcr : 1" iu-out rcdurguens se cxist.niut nt sapientera, 2" pront beuefarit alten.

Qn. XXXIII. QUINAM SUNT EFFECTUS AMORIS.

sunt efTectus amoris: 1« Dilatatio eordi* , * BiU» f ^J «0„, bibcrit e, aqu. Hoc Mt^rnun l*^^^ 'X dimrnt,,,,, u»i* ™';°"'s;. "'^ if ;:r^onte,,,plu,iono. odju-

IL perllci, operationem. sicnt deeor juveututem. u. mebnt Arl-

Itlli

UB PASSIONHl-S

Qu. XXXIV. OE BONITATE ET MALITIA DELECTATIONUM.

S. Thoraas bene cognoscebal de hM re doetriunm Platonis, Stoi eorum el Epicuri. ut patot ex a. 3.

Deleetatio eat hona in se si sit secuudiini reetani rntioncui ct de vero bouo ; secus, si est dc bono aolum apparenti, est mula.

Inter bona humnna est aliqua optinia delectatio, ncmpe guudiuiu de veritate, et maocime de Dco possesso in vita ajterna.

Homo judicatur bouns vel mulus prout guudet vel de operibus virtutum, vcl de operibus malia. Qui gaudct de terrenis, terreuus eat; qui guudet de codestibus. cadestis est; qui gnudct de Deo, vero lilius Dei est et amieus.

Qq. XXXV XXXIX, DE TRISTITIA ET DOLORE.

Trtstllia Ant etiam dolor est motun appelitug causalus c.£ apprr hensionc mali prwncntis. Ideo nou est conXundendus dolor cum ipso raalo plivsico: UO malum, v.g. lawio organisiui, est privatto boni debiti; et dolor cst quid positivtim. seilieet motus appetitus sensi tivi, qui oppouilur delectationi (cf. q. ;m a. lj.

Tristitia est qua?dam sjiecies doloris, sicut gaudium esl specie. delectationis.

Delcctationi coutcmph.tionis uou cst aliqua trislitia eontrurift, nisi per accidens, v.g. ex lassitudine corporis. qua» coutemplutlonem

Kmpedtt>

Por ne loquendo appctitus delectationis ost fortior quam fuga IrixlitUv, quia bouum per seipsum appetitur, dum malum est fugien dum proul est privalio boni. Sic omnia motus naturalis >'st intcMior in fincr cum mobile appropinquat od tincm couveuienteui et allicicn tem. Sed pcr ac.cidcns magis fugimus tristitiuni quam appetamus de lectationem, pn>ut tristitia impedit uou soium uuam deleetutionem. sed omues.

Dolor interior est seoundum mr potior quani dolor exterior; sieut delectutioues spirituales sectindum M suut mnjorcs delectalionibus sensnalibus. Hed quoad nos est contrarinm, quUi dolor exterior ma gis senritur.

Species tristitiai qualuor snnt, scllicet: 1' Compasnio, qua* cst tristitia do malo alieno: 2* hividia. seu tristitia de bouo alieno ; ;{• Atnpieta*, seu tristitia animam aggruvans de nialo pra?scntit quando DOH apparet aliquod etttigium ; _* Acedia, seu rristitia itgp-ftvaus etiam corpns, de oOicio uimis difllciii existimato, sic acedia causat pigritiam : v.g. pigritiam intellectualeiu Bt etiam pigritiam apiritua lem. secuudum quam recedimus a labore sauetittcationis.

Causai tristltlae vel dolorls (q. 36i oppouuutur causis delectatio nis. Stint: I* Amiteio boni et conjuuctio mali ; sed potius maliim eonjuuetum quam bouum amiasum ; 2* Vowupimcntia, prout tristu

DB PASSIONIBt S XN PAItTlCOLAUI

, » AAnAimHJ • ?.* Amor desitloraus unionem cum foHl et impedient. p»«.e».i»t>eni bum.

migi» noeet corpori, aggravando corpn».

„ „,„„.„, Iu s»i - Tristiti» mltlgstor maUbat Jolwst»

tionem proilueit. h^elUH.. „uu, ..ariter amorem pra-uppouuni.

Qu XL. _ DE SPE ET DESPERATIONE.

aeo «u^io «tiiis e« ad plenam iuteiiigentiam «.-.«.tioni. de ^?_««t a de.ideri,, prout ^^^^loS

Ut pasBio. invenitur etiam ta wuu». ^ u qnod ,d qu0(l

Notat 8. Tliomus in reipowdoM aox proppio

„ui» «perat ndipiwi per propnum^ v iraie u . obilnpri Hperattlr et n»n ex|«jtari. Nam propne expectatur q

mquantum sp,s rWwftSStaSS „,r ou™ ? ?T M «mseqm, p,rd„eit. ™ ipi)u°re"'- "2"™ sT",amu« «H<I»H ponit pi„„, ,.r,,l„lita,iM uff.Ttu n Z » " * i,ncsuP- jjjjd inv,„i,„r £ &^T?2S_ "rodenti'"'S poBsibu, ad,Pt„.^x:,rinri?,t,"''jt;t' u",.,;st ho"um operatioucm moltamS^r^ ,,u" "^" <>'«t««°»em cansal. quse

Qq. XLT-XUV. _ D E TIMORE.

^•as» aar ard"u,n immi ritate p,riculi ' *™i**t cst owmi vi. ti gra.

Ad t.morem non represuom sequitnr de8|«ratio.

Qu. XLV. — D E AUDACIA.

I>_ 1'ABSJONIDCS 1N rAJITiriTLARl

Dieilur terrihilis. qnia maln levin conteiunuutur. Audaeia fertur in inalum vincondum auL repeJlendum : qu» qniuim victoria est bonn et utilis ad eonsequeudum bonum ab appetrtu mierfftum. Sie audaeia est eontraria timori, et ennHequitur spem,

(a. 31 Aristoleles dicit quod uuiinalia qmc habent parVDln cor seeundum quant-tatem, sunt audacia, et quod uniinaiia quffl babent magnum cor scrumlum quuutitatem, _nnt timida. CujUi ratio est qnia calor nnturalis uon tantum potest calefaecre inagnura eor eodem modo ae pnrviiui eor. Pariter vini ainatores snnt magis audaees propter enloreui vini.

(a. 4) Differentin inter audaccs ct fortes e*t quod audace» prom ptiores snnt in prineipio quam in Ilne, in ipsis perieulis. quia quando fetperiuntur ipsum periculum sentiunt majorem diiUeullatem quam sjstimaveruiit. ideo inter duo-s uetus fortitudinu, ngt/rcdi et sustinerc, austinere e_t principalior et dUUeilior. Et ideo fortes ex ratione et ea virtute diilerunt ab andaeibuK e,\ sola pasaione, in hoc quod iuitio videutur i_missi. quia non passitme, _ed cum deliberatione aggrediuntur; i|uando outem wmt in perienlis nou exjieriuntnr aiiquod bnprovisum et mYo magiti retistunt.

Ira est appetitim vindictffi oum fervore siiii^uiuis circa eor. Sic ira tendit in ipsam vindictam eoutra illnm de quo qumrit vindictam. Et est passio speciaj-H exi.teus in irascibili. quia vindicta est bonum ardunm.

Ira non habct paaaionem contrnriaro (Ct, q. 23. a. 3) secuudum eontrarietjitftm accesfpjs et receasus. quia est de malo diOlcili jam injacente, quod fnn» neqait. Kt tunc anima aut succumbit cnm i l-i-i ii ;.: . uut viurit malum la-sivuin, quod jierliuel ad iram.

Ira etrt naturvlit prout unumquodque naturaliter insnrgit in eontraria et nociva. Muusuetado, e contra. e#t minue naturalis, ct ust virtus ncquirendn,

Homo dispositus est ud irascendnm secuudum quod babet eomplexiouem clntlerieam seu prout est biliosus.

ia. 6) Ira differt ah odio iminicitia: et est multo minus gravis, qnnmvif sit impetuoKior. Naiu odium vnlt malum proximo ut illi malum; iratns vero vnit iUi malum sub ralioue justi rindi<:a1ivi. Ideo ait AristoieIe«: « lratns poet vindietam miserebitnr. odiens autem non ».

Species Iree nint tres, secundum progressiouem ascendentem ecilicet fel. mania. fnror. Furor numquam quiescit, donee punint. Secundnm ipsum Aristotelem. ii-atns est 1" ariitns. 2° amarns, 3° diftlcilia.

Cau6_e irae )q. 4S). — Prmcipua CMuka est porriprnxiv sen oowtemptv-s. qni eo major est quo uiujor est excellentia irati. Et ideo illi

OE IlABITlDt'*

uui snut in aliqua ejrcoUontla OOnatitnrl .., pendantur; V.K. si dfvea ^^^?'(?^f"6,l'»«ntar, ai parvi. quond,, Uude dicitur: «CSSutK' "»»••'» Alia causa ira,, se„ poriiw dtam«?H ? " aCU P°eb"-un, contri.stanfur. uts '««"""• irascuntur. q„ia kdjtnj

Eftectus irae in. 4». u„,„ ,„ ,, tn remedium injuria,; j. fCT.lr ,»„ Z>.' '«"«.1'o o» «ne». „«</,<„„. mentLseteor,,Ur[s:4/^it„rX W"'"M Mpi 3"

CONCLUSIO.

«>c reguiaho Snnt virtutes setlieJ " tSSS" p<"«i°«cs

'"'""»* nMoaib; in,o virtutes ^L2£ • , '" ,1Iis P"***»«0 P«rt,-e,>H0 l„;;, «utf in pa^ionibuH nou snnt «rv» seu aneiiUe «V " „' ? M 8i et ani,„ffi eorruptio. ita rS^i^*^ lunc fluot ^

DE HABITIBUS

PROLOCUS.

peccalis |qq. 71 . 89). g (qq- ^5'01- * <•« "tUs ac de nem^ta,nS "l' in ™ -Wividitur in quatuor partea,

I. • De habitibus quoad eorum substautiau, vel easentfam („. «, «. -De subjeeto hobituum ,q. BO).

r.F. HABinnra qi'oai» boiiuu kssbntum

III. - De causn babituum. quuntum ad eorum geuerationem (Uahitiis aequislti et babitus infnsi) (q. 51) ; qnantum ad eorum auginentum (q. 52) : et ad eorum corruptionem et dimiuutionem iq. 58).

IV. - De distinctioue liabituiim; pnesertim ex eorum objecto

INTRODUCTIO. Momcntum hujus tractatus et ejus oomparatfo cum theoriis modernorum, l* - Mooieotuni txactwtuB apporet & bpo quod habitus eat genua virtulis sive acquisitw. alve infusu', et geuus vitii. Ideoque recte coguosei nequit quid sit virtns vel vitium quiu beue pra?eognoseatur qiiid sit hubitus et quomodo distinguatur ab alio habitu; ef. quoad historiani probleiuatis iuter phiiosophog Janijt et SftAiLLSS, Hinfoitv 4r la Philos.: V Habitude. pp. 357-391.

2° - Tlie traetatus est diflicilis. Hed pauci auctores eum eommeutaverunt. Cajetauus et Koellin plura quidem si ripseruut einra hos artieulos; iteni Joannes a Thoma. Se<l Salmauticeuses. Alvarez, Gonet, Billuart nihil dicunt circft bane partem.

Necessaria eat initio hujus tractatus quffidam compamtio eiim theoriis uiodernoruni de hn*: re: 1° quia multi moderni non loquuntur Cormaliter de habitibus. sed solum quasi materialiter. agendo de i Clrca doetEbuun <te Habltlbiui ef. AamOiaEKKt Caivg., VI, JNWfc Ana~ lyt., L II, cap. vltf l>e Anhna. L II, e. 5, L III, e. 4; Ethlea, l I, c. 8. II. flj III; VI, cc. 4-13. — S. TnoMAS. I4-IIJ,T, qq. HfW. Comnwutiirli Onjctanl. Joanuis a S. Thoma ei Bernnrd (Edltlons de la « Rcvin- <lw Jeuue» — Sa- TOtxt, De SObiHblu, 1887. — E. Janvhb. B/rpogWon rfr la morate oaAoNBV* t. IV: La vertu, 190ft. — Mgr, St. M. Gu.lbt, L'frturaiUm ilu 1910, —

H. D. Noble, Len Pawtoiis dana la vie morale, 1938. — J. M.uurAi5, Jr/ Scolasttque. 1990, p. LS aa. pnsshu. — Maine pe Hiiun, Mdmulre sur 1'Habituilr, CBuvrca, 1SL1. t. L — Bavajsson, De VHahitnde. kMIU clu» Alcan, Puris. 1932. — J. CHmum, I/Ilahitttde, Parls, Bofvln. 192». — WDUUI James. Prtfli» rfe Psycholotile, trad. Bandln-Bcrthlor, diapitre sur rilabttude. — H- Bb«;hon. I* rtrr, Parte, HHH. — D. Blacipe de Roton, O. ». B.P Le« Habitttx, leur oaractere npiritml. Parls, Labergerle, 1934, Birecintim ch. 7: Hnbltus et habltudes: Tli&iruw de 1'autouiaaBme solt physiquc, ilt psycholngbiue. Th>rle de Malu» de Htrnn, de Kavaisson. de Berpwm. Eelectisme de Chevalier. — Erreur fondamentalo. ... SplrltualiW do 1'lwiblius. C«>nwqacnces, — Ch. S: 1«« hnbltus surnaturols.

Dt merlto diclt blc auctor p. 198 ss., tbeorhp inoderno" He Habitudiitc non soila uotant diffeivutlam speclflcam intor habitus [iroprte dietos, <nii sunt cx 9". difflea»: mobltcs rntioue objectl sueciRcatlvI (uc scientio.) ot ditposUwnc* rr H facHo moMrtt int opinlo). qnn> possuut voeari linlilluilines seu winsuetudmes. aed non proprie * habitns n. — iMuper luie theoriie niodcrnip nmi suffleieotor manifeatnnt disUnctioneni Inter magnox babiim mrrc splnluales (Ut sunt saplentla in lntellectu, Justltln In voluntate) et habitu* aui aunt m rorpttrr (ut sanitas, pulchritudo) aut In fa.-nltaUbus senrftlvis prout dtriiruntur a mlioii» (ut tcmperantiu). A fortiori bue tbeoriu" modemn? nou loqnnntur de altitadlm.- AaoffHum mpernalurulium. nn vlrtulum Infusaniui fldei. suel. carltotls er«a IVuui et pnnimum.

in

"E Baiiitihith linfiirudine seu de «t ^clu-donmu ' 86,1 61 ™bortin«ioTderrI 7riuW|uirilu'- hb HARinnrs qitoad iqoiuim bskbntiau niutat. Sic in projectili misso la vaciuo esset habitus prout inoveretur ad aeternum. Sic Uabitudines esseut inaxime in entibuK muterialibus propter iuertinm materiae. Habitudo esset praesertiin perserantia passiva in iuateria. modificationuni qune iu ea raupiuntur. Et habilus scientiie esset prawerliiu persistentia passiva qunrumdum moditicutionum in centris nervosis ! Et in ordine nltiori. Cartesios loco habituum ponebat luetbodum ne si sufficeret coguoscere nicthodum alicujue scieutiae ad eam possideudain. Insuper Cartesiiw ncgahnt accidentia (v.g. facultates) realiler ab anima distingui. Hnec tbeoria confutntnr infrn, q. 50, a. 1.

AKi, sequentes potius doctriuam AristotBlis et Lcibuitz, dicuut quod habitus vel habitudo est lcx aetivitatis , secunduni quam viventia. habcnt iui-Iinntionem ad perseverauduni iu suo esse et iu sua actioue. XJnde non est solum perseverantia passiva modiiicatiouis recoptffi in subjecto materiali, sed est teudeulia ad rursus agendnm eodem modo et ad repetltionem actumu. Et snb isto uspectu habitus non est in eorporibus inauimatis. V.g. lapis niillies projectus in aere. semper cadit deorsuni, ut aiebat Aristotcles. Sed habitus sic descriptus est in viventibus, v.g. ncclimatatio plantnrum, quwdnm consuetudo ageudi in auiuiali, pra?sei1im domcstico. At pra»cipue in homine invenitur, sive habitus physicus, sive habltus intellectualis (scicntia acquisita) sivc habitus moralis (virtus acquisita).

Hfec secuuda theoria dicit quod theoria cartesiana passivitatis non explicat tendentiam ad ageodnm, qme iu ipso habitu invenitur. Habitudo seu habitus euim eflt Qtipti xevuMla natura, ad promptiw. favilius aijnndum taU vel tali mad», qua possibUis est continuitas in vita. hnmana, progressus et edueatio. Hic bona habitudo confoi-tnt voluututem liheram in ordine nd bonum : et ideo libertatem non mi nuit, imo eam conlirmat.

Vidcbimus quod luec theoria mogis qnam prinia est doctrina* 8. Thoma* couformior. quamvis S. Tliomas adinittat, prater habitus operativos, habitus entitativos, ut est sanitas in corpore, gratia. sanctiflCOnB in esseulia anima). Imo S. Thomas profimdc conciliat partem veritatis coutentje in utraqne theoria, scilicet passivihitem et principium activitatis.

Per actum faeultaiit acttvae faculta* pajHi^ dtapontivr nd pr>,i>tn(iue obcdicndunt «upcriori v.r. BfnatblHtnn a*l obi^llendum MlionL

Thcoria paiHritolia Thcoria acticitatia jiiaUi qaam 'l011111 habitudo vat imprettUi hoiiitus ext- lcndcntia ad.

recepta ct pcrteveran*. rurtu* aaciidum ettdvm UWdo.

4U i-e HAi&rottra

Ait S. Thiuuas. q. fil. a. '2: I t^umido fn aaentc est solum priut i/rium- acticum, tunc hahitu* non potcst produci cx proprio aotu, rticut in igne est solum prmcipium activum cnlcfacicudi n. /?f, e .ontrti, in aijcntc cst nimul principium aotirum ot principium pasmpmhi. 9Ui actus, tune « ex talihus actibus possunt aliqui bubitus eausari, iioii quulcm quautum ad primum nctivuni prineipium, sed qunntum nd principiuin actus quod movet inotum. Nam om-ne quod patitur ct movcVur ab utio, disponttur pcr actuni atjontis. Unde ex multiplicatis nctibus pencrntur qujcdani qnalitas in potentia pnssivn et mota; et hiec qualitns vocntur hnbiniB; sicut habitus virtutum moralium cauxantur in appctitivts potentiis sccuuduni </uod moccntur a ratiouo, et habitus Mciontiarum caunantur in intellectu sccundum quod, mucctur a primis propositionibus per inodum ratiocinii » (ibid.t. JJam in ratiocinio intetlectn» nou soluni movetur, sed et sesc movet. Item voluntns in electione inediorum movetur a prav ccdenti intentione linis.

Jam ex boc apparet quod tractatus S. Thomaj ile habitibus est pi-ofundior qunni trnetntus modernorum de hSG re. Plures moderni exponunt solum psycholojrinni experiinentalem ; dum R. Tliomus instituit metaphysicnm de habitibus, et ideo difucHius est.

Denjqne hodie suut plures qui ne quidem existeutium babitnum aflirmare volnnt, scilieet positivtsUr et phwnomcnista' . pro quibus Hola phrenomena suut royuoscibiliu per experieutinm. sive interuaui, sivo externam.

Pro positivismo mcognoKeibiles suut suhstuntUr , fucultatcs et ftobiius. Ikec nomina, pro ipsis, niliit aiiuil sipiiuVnnt nisi collectionem ph(enomeiiorum vel ptxeuomenorum successionem. Hcilieet, iudependcnter a phn-uomenis, Rubstnntin, fucultutes et habitus Huut solum nomina, entitates verbales. Est noniiiiiilixnius nbsolutus.

Sed ad explicnnda phnmoiuenn, quiD juxta nos ex habitibus pro veniunt, plures positivislie, loco iuibituuin, pouunt phnnomena psycholatjiva inconscia, nut subconscia , qua» liuut. in nobis secuudum legem ass<jciatiouis iinaginuni. Sic, v.g., expiicaretur fnciiitas mathe matici ud problcmnta hujus scienti» solvcnda. Ttem loco hnbitus mnthematicH1: ponilur mcthodu* el facilitas in usu inethodi.

At contra phtmomcnixmum in geuere diceudum est <p^od si *chmu*. de se, solum jmwnomcua percipiunt, ut colorem, souum, sou potius colorntnm et Honorum, facla interaa etc., intciloctu* noster npprebcndit cns uuum ct itiom sub pha-nomeuis existejis. Et istud ens est substantia. Bubsiuutia auieui Huita non est immedinte opcraliva, scd indi^et potentiis seu faculljuibns ad opernuduui, ut ostensum est I'. q. IW. oa-. 1, 2, 3; quia suhstantia crcata tion OKt MWttft rssc, ncc suum aucre; in hoc euim distinguitur a Deo, tp& koIiis est sunin ckkc et suum ngere. Iusuper in substantia creata non est idem cgse et agerc, nnm opernri sequitur esse ; esse autem alicujus suliHtantia> est nnnm, ilum. e contra, opernri est lunltiplex, et operari potest esse (nt intellcctio) iutenrionulitcr inllnituni, dum esse subjecti eet tinitum. Si antem iu substnntia creata csse et agcro rcaliter distiuguunlur. pariter distiuguuutur iu ipsa potcntiw cor- llB HABITlBtlB QUOAI. «OH™ ICSSENTIAM

«.iucet suuttanti* vel essentin ^^^^rtrfiOD»;

q i,i..niill«anlur ct aiP'"'. 81 iiutcm lu . intelligentia.

senBitivo.

v,,v DE HABITIBUS IM CENEBE

QZ^^U^ VEU ESSEMTIAM.

^Bh"rie inuuiritnr genu- e, Ui«erentin — vinio et tiniK Uttbitu» in genere.

AuT , _ OTRU* HAB.TOS S.T QUAUITAS. 8talus «utesuon,. ^^^J^S pcvtinere videtur ^otelea in libr. de Vatcgoru» , 8. «,

^MS^- aetinitione nomionU

Sio lnquiritnr ^f^-^^o dellnitioniB. dciinitionem reulem, cst quu»,

,eu n,.e,roriu8. ot P"P^ P0'" „wi,„. o,q,o»t.o «qnuntnr diver»n generu, ut v.g. 1 1 iuullfnlulu. et conrttto»

va h amtibck na.'UUiu ™..llti,Uut. 4 ' ' S10^. virUl», ,|USU ,urulu mo nisi cadaver UwolOgla. 1 ™dlX the,'>°*r>a\ non remancr

Anr. II. _ UTRUM HAQITUS SIT DET6RMINATA SPECIES QUAL.TAT.S.

,P^U'temiaM0a'm "'■'-.minan.Ja «, , ,liffereutiB sS ^ ^«qS-^r^-^fe s dwpositio. Potentiu. et imnotentin i p!-'. ■ 7 ' riabitus er HtM» 4- Forma et iigura, "^1™' 3 Patib,Il« ™I sensibilis qua-

T;fT-.°niaS ■*? ,probat ^totem hujus divisionissubstantj>, (|iio ^ubstnuria ? "If^ dhpositio. W natunuu- 8«! constiruitur hahitua et

• A»^ opemn. 8ic eoustituitur pototffc * toflo****

vcl^J?^ ^ic eoustituitnr po«o«

aOiciunt. auci"aM- <-«lor, calor. aonus, odor, «np„r. quj seusus i •!. HAB_rtaaa «roAu eohum mbbmttam

1° Jtclatc ad quantitatem limitnndam. Sio eonstituitur forma et fiffura,

ClnriuK dici potest qnod substnntin dispomtur per respeeiiira vel od snaxa nnturam. vel ad aliaa categorias, lioc modo:

difflclle wobUln : lutbitu*.

fflcile ni'.i>ii.-; diitposUio.

fortiter: potentia. Ma prlnell>lum ug-iull vcl reslateudl.

lnnpulde: impotfntia.i peruiunenler : nualilatea MMn permunentcs.

trnnfwuutor : pannio, ut pallor U mctu.

in nrilllelnllbun: fnrmn, v.g. luivut, doiuu».

ln aatUralfbOI! flgura, v.e- Iiotululs,

JJahitus antem ponitur uute potentiaiu, quia dioit iniinediale ordinem ud natnram mib*tantia'} qua eat quid pnmurium (Cf. hio, in tlue urticuli).

Ad J"'" : Distiuguitur liabitus a aimplici dispositioue, ipiat nomen Bjoneris retlnet. Habitus esL tlilllcile inobUis; simplex dispositio est fui-ile mobiliB. lla?c duo #pccifice distinguuntur, ipiaudo diserimen pruveuit a motivo fonnnli seu a principio. Hic, de se, xcicntiu, qua? funiialur in motivo necessario et evideuti, eat liabitus de se difticiUmobiliH; duiu opiniOj quiB (undatnr in motivo probaUli tautum, eat fifapositio de se facile mobilis, ijuamvis per nccideus, propter possioues Kiibjecii, opiuio possit esse valde teuax.

Sic theologin nioralis, procedena ex priucipiis cefftu et neceanxiis est habiius; dum opiniones medici empirici sunt soliiin dis[»)Kitioue.s,

Qunndo, e contra, diKcrimen uon provenit ex motivo formali, tuuc non ilalur iliiTcmitiu ipeciflca inter habilum et ilispositiouem.

Sic iu difloipnlo scieutia ett prins por modum dlapoaitloniB, et poatca», quaudo magia firmatur een radicatar in anbjecto, cki in stutu habitnH, Ita virtutes acquisitte, y.g, vcra temperantia, suni prins per modutti dispowiilonis. postea per mndum habitus, seu iu Statn nrtutis difli cile mobilim.

Dcfinitio hahitm: Uude habitiiK delinitur: QnoZttM difficile iru, biliu rationti moHvi, dctcrminam ad btme vcl male xe habcndum. Sic habitus proprie dictus specie differt a dispositione proprie dicta, quas est de se faciie mobilis. qimmvis habitus aliquiuido iuduat staium

% 1 2° ad operari sea nd actloncin \

a / 3° ad allcrallmieni wnfbilem eauoiinilam. ■

£ I wu ud sensationum. quod esc qood- *

£ l dam imtl j

^ | -1° ii,/ tiuantitnlvm, m teruilniw ejiw

1 Impotentlu liie dcslgnut nolum debuem potentlara. 97 — OlMCWQ-LMaUJrOi - Dt Dtaltludliie.

Mfl BABfiHDOB dispositionis, propter intirmitntem subjeeti, ct quaiuvis disposhio induut aliqunndo moduin hubitus propter neeidenlnlem pertinnciaiii Hiibjecti.

Sic scientia et virtnteK, cuin hahcunt prineij.iu. ex se immobiliu, Hunt hubiius proprie dieti ; dum error, opiuio, vitia, cuiu Uubcant principia es s» niobilht, sunt solum dispositioues proprie dicue (uttameu siepe error et vitium dfcuntur » habiuis mnli » et in quan tum muli sunt potius dispositiones|.

In articulo sequeuti hubitus dividuutur iu habitus operaiivoH et entitativos.