Prolegomena (pars 2)
Ad im ibidem S. Thomas dicit: « Illa duo (prima credibilia: Deus est et rcmunerator est) explicite credere de Deo omni tempore et quoad omnes necessarium fuit. Non tamen est sufficiens omni tempore et quoad omnes ».
5 - Dc Traditionis tcstimonio circa Trinitatcm.
Haec quaestio longe tractatur in historia dogmatum, solum eapitalia hic notanda sunt, quoad differentiam inter testimoma ante-nicaena et testimonia post-nicaena. Haec quaestio semper agitata est in Ecclesia, et ipse S. Thomas de ea scripsit praesertim in Comm. in Prologum quarti Evangelii ubi longe loquitur de errore Origenis circa Verbum, Filium Dei, item in I, q. 34, a. 1 ad im. ubi dicit: « Ariani, quorum fons Origcnes invenitur, posuerunt Filium alium a Patre esse in diversitate substantiac » et Verbum in divinis dici metaphorice. non proprie. Cfr. etiam de hoc mter Commentatores S. Thomae, Gotti. Billuart. Hugon. Cfr. « Dictionnaire de Theologic Catholiqtte >, articles Pcrc. XII. P. 1.
3« c. 11SS-1192 (A. ftEehel); FilsdcDieu, V,P.II, c. 2353-247O (P. Kichard); Filioqid V, P. II, c. 2309-2317 (Palmieri); Zfs/>r/7 5afcJ Divinite\ procession, V, p. \ c. 675-829 (Palmieri); Proccssion divinc. XIII. P. I, c. 645-662 (A. Michel); Relaiions ei personnes divines, XIII, P. II, c 2135-2155 (A. Michel).
In primis dicendum est, ut constat ex testimonio Xovi IVstamenti, qu0(l Ecclesia ab initib explicite crcdidit mysterium Trimtatis, profitendo modo conereto. Deum Patrem misissc in mundum Filium suum unigenitum et Spiritum Sanctum sanctificantem. Hacc est substantia ipsius Symboli Apostolorum (Denz. 6). Nondum tamen Ecclesia ad cxpressioncm hujus mysterii utebatur verbis ab stractis naturae. personae, et Trinitatis; iamvero manifestum erat quod Pate et Filius sunt nomina personalia. Hoc notandum est alioquin confunditur alt simplicitas contemplationis, quae est supra technicitatem, cum superficiali simpj citate vulgarisationis. Ouidam dicunt lidem Ecclesiae prius propositam esse mod populari et deinde modo scientifico; mclius est dicere: prius proposita est mod concreto qui superat sua altitudine tcchnicitatem abstractam aetatis postcrioris. In transitu autem a cognitione quasi concreta Symboli praesertim primitivi ad cognitioncm abstractam formulatam contra Arianismum in Concilio Nicaeno anno 325, apparucrunt difiicultates, quae in ipso Conc. Xicaeno solvuntur. Unde duo tempora distinguuntur: ante et post Conc. Nicaenum. In hoc apparet quod homo lente abstrahit, lente pervenit ad tertium gradum abstractionis ab omni matcria, et prius notiones metaphysicas modo confuso possidet, postea vero magis ac magis distincte. Denique fieri potest abusus abstractionis ut in declinatione scholasticae et sic mens elongatur nimis a concreto, a documentis rcvclationis ct a viva contemplationc divinorum.
Testimonia ante-nicaena.
In hac periodo, documcnta quac ipsam fidem Ecclcsiac exprimunt facile conciliantur cum posterioribus definitionibus Conc. Nicaeni, quac modo magis explicito mysterium proponunt. Sed scripta plurium Patrum ante-nicaenoram quae simul cum fide philosophicas theorias miscent, recte quidem ipsam substantiam mysterii affirmant, sed ad illud cxplicandum quandoquc continent locutiones minus cxactas, quac Subordinatianismum sapiunt, aut alias quae e contra Sabellianismum seu modalismum redolent. In hoc apparet quod evolutio dogmatiest progressiva intelligentia ejusdem veritatis, per transitum a statu confuso et concreto conceptuum ad statum distinctum.
Xec mirum est quod Patres priores usi sint expressionibus quandoque minus exactis, quia debebant haereses ad invicem contrarias refutare; et ad manifcstandam realem distinctionem personarum contra modalistas, quandoque usi sunt locutionibus quae Subordinatianismum sapiunt; dum ad unitatem Dei tuendani, attenuaverunt quandoque personarum distinctionem. Unde attente distinxerunt semper theologi ipsa documenta fidei ab Ecclesia proposita, in quibus traditio divina sine permixtione invenitur, et scripta Patrum plus minusve exacta quoad terminologiam philosophicam seu abstractam.
Fidcs ipsa antiquac Ecclcsiac circa Trinitatcm praccipue tripliciler manijestatnr- 1° ln modo baptizandi; 20 In vatiis Symbolis; 30 In doxologiis.
DE TKADi i IONIS TESTIMONIO CIRCA TRINITATKM i° In modo baptizandi, nam confertur baptisinus trina immersione, et sub mvocationc trium personarum. Legitui' cnim in Didache VII, 1-3: « Sic baptiy.ate: haec omnia postquam antca dixistis, baptizatc in nomine Patris et Filh et Spiritus Sancti in aqua viva.. Efjundc in caput tcr aquam in nominc Patris cl Filii el Spiritus Sancti ». Item Tertuliianus, Adversus Praxcam, c. 26. Praxeas erat patripassianus, seu admittebat unam solam personam, Patrem, qucm dicebat incarnatum. Ad quem respondebat Tertullianus, ibid.: « Xon semel, sed ter, ad singula nomina, in pcrsonas singulas tingimur ». Imo ift ipso signo crucis tria mysteria exprimuntur, mysterium Trinitatis, nec non mysterium Incarnationis diccndo, dum manus descendit ad pectus: ct Filii, ct mysterium Redemptionis per ipsam formam crucis.
2° In variis Symbolis exprimitur fides de Trinitate. Ut refert S. Irenaeus, Contra haercscs, lib. I, c. 10, n. 1, jam saeculo II, catechumeni antequam baptizarentur, legebant aut recitabant aliquam regulam fidei, seu professionem fidei in Trinitatem, scil. ut ibid. legitur: « in unum Deum. Patrem omnipotentem qui fecit caelum et terram et mare, et omnia quac in eis sunt; et in unum Jesum Christum, Filium Dci, incarnatum pro nostra salute, et in Spiritum Sanctuni, qui per prophetas praedicavit dispositiones Dei •>. Hoc cvolvitur in posterioribu^ Svmbolis quae referuntur apud Denzinger, n. 1 sq., 13 sq.
30 In doxologiis pariter enuntiatur iides Ecclesiae primitivae de Trinitat- Hae doxologiae in usu fuerunt a primis temporibus, imo plures sunt ln Epist. S. Pauli; initio aut in fine invocat et glorificat tres personas Trinitatis, v. g. ad Eph. initio I, 1-14.
Postea constat ex Actis martyrii S. Polycarpi, n. 14, ed. Funk, S. Polycarpum, discipulum S. Joannis, supra rogum exclamasse: « Domine Deus ommpotens, Pater dilecti ac benedicti fiUi tui Jesu Christi... benedico tibi... te glorifico per sempiternum et caelestem Pontificem Jcsum Christum, dilectum Filium tuum, per quem tibi cum ipso et Spiritu Sancto gloria et nunc et in futura saecula. Amen ».
Jam a saeculo II in usu erat in Ecclesia doxologia minor: « Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto etc. » quae remanet in Officio divino in fine cujuslibet psalmi/et etiam doxologia major: « Gloria in excclsis Deo », in quo fusius declaratur fides in Trinitatem, ad modum scil. altae contemplationis quae certo non ininus disponit ad unionem intimam cum tribus Personis, quam plures tractatus scholastici de Trinitatc. Saepe sacerdos celebrans missam. hanc doxologiam recitat modo mechanico, ut quid praescriptum a rubricis. Rcvera est alta Trinitatis contemplatio, et valde antiqua, nam in libro Pontificali (ed. Duchesne, I, 129) dicitur Papam Telesphorum (128-139) jussisse ut « Gloria in excelsis ■ rccitaretur die Xativitatis.
Haec magna doxologia incipit per canticum Angelorum in Xativitate D.ni « Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis », postea adoratur Dcus unus: « Adoramus te, glorificamus te », deinde « Deus Patcr omnipotens», postea Filius: zDominc Fili unigcnitc, Jesu Christe. Domine Deus, Agnus Dei, Filius Patris », et denique Spiritus Sanctus: « Cum Sancto Spiritu, in gloria Dei Patris. Amen ».
Multae animae contemplativae non inveniunt majorem expressionem contemplationis hujus mysterii, quac tamen saepe mechanice recitatur, ut res ]am
4o cognita quac non sit contemplationc digna. Maec est materialisatio cultus divinj E contra antiquitas hujusce magnae doxologiae ostendit quam maxime qUo<j primi christiani vivebant ex fide in Trinitatem, quamvis quandoque minui exacte locuti sunt, quando voluerunt de hoc mysterio modo abstracto et phj. losophico tractare.
Doctrina auletn Patrum ante-nicaenorum, non obstantibus quibusdam expressionibus minus exactis, quoad substantiam facile conciliatur cum posterioribus defmitionibus fonc. Nicaeni. Hoc constat i° prout servaverunt semper doctrinam expressam in Symbolis primitivis circa Deum unum in tribus personis. Ita, inter Patres apostolicos, S. Clemens Romanus, in duabus suis epistolis ad C<* rinthios, XXIV, XXVI, dicit Patrem esse creatorem, Filium excellenttoreiii angelis, imo et Deum, et Spiritum Sanctum locutum esse per prophetas. Itcm S Ignatius Martyr, in sua Epist. ad Eph. IX, i et ad Magnesios XIII, i. ( )mnes certissime admittunt Deum unum in tribus personis. Insuper Patres ante-nicaenl impugnando Modalismum, clare asseruerunt realem distinctionem pcrsonarum. Sic S. Hippolytus, Contra Noctum, 8, dicit: « Necesse est ut confiteatur, Patrem Deum omnipotentem, et Christum Jesum, Filium Dei, Deum factum hominem et Spiritum Sanctum; et hos esse vere tres ».
Item Tertullianus intcr 213-225, Adversus Praxcam, c. 2, 13, non minu clare asserit unitatem substantiae quam personarum Trinitatem. « Custodiatur, inquit, oeconomiac sacramentum (seu doctrina sacra) quae unitatem ct trinitatem disponit, tres dirigens, Patrem, et Filium, et Spiritum Sanctum. Tres autem non statu, sed gradu... unius autem substantiac et unius potcstatis, quia unus Deus, cx quo et gradus isti, et formae et species, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti deputantur ». Difficile est invenire proprios terminos abst ractos; termini gradus, formac, spccies adhuc modo valde imperfecto distinctionem personaium abstracte exprimunt.
Denique Patres ante-nicaeni, asserentes distinctionem personarum, gend raliter vitaverunt modum loquendi Subordinatianismi. Quidam vero, ut Om genes, 202-254, in quendam subordinatianismum propendit, docens Filium aliquo modo inferiorem esse Patre ct Spiritum Filio. Cfr. Origenem ;';/ Joanncm, c. II. 0 et c. XXXII, 18 PG. t. 14, 132, S21.
In hoc Origenes vidctur subire iniluxum Philonis, deceptus est philosophia, 1 1 sic ad confutandos modalistas expressiones minus accuratas usurpavit; et de hoc reprehenditur a postcrioribus: cfr. S. Thomam in Prologum Ev. scc. Joanncm circa v. 1: « Et Verbum erat apud Deum ».
Pariter S. Dionysius Alcxandrinus, discipulus Origenis, tanto studio Modalismum impugnavit, ut a quibusdam visus sit in Subordinatianismum inciderc. Sed mentem suam clarius exposuit in Apologia quam ad S. Pontificem scripsit. Revera hi Patres aliunde recte admittebant Verbum esse genitum, non factumj Origenes dicit: Filius est aeternus et homoousios, consubstantialis Patri. Cfr. Sctccta in Pschnos, homil. XIII, 134. Item in Matth. XIV, 7; in Epistotain : Hcbracos fragmcnta. PG. t. 14, 1308, citata a Tanquerey, Synopsis major, p. 383 Sed non semper in expressionibus suis vitavcrunt terminos neoplatonicorum, qui admittebant cum subordinatione emanationem necessariam, ut qukl
I)E TRADITIONTS TESTIMONIO CIRCA TRINITATEM medium inter gcnerationem aeternam in aequalitate naturae, et creationen» liberam ex nihilo. Unde S. Dionysius Papa damnans modalistas et subordinatianos scribebat (Dz. 4S-51) anno 260: 0 Xeque admirabilis et divina unitas in tres divinitates est separanda, neque. factionis vocabulo, dignitas ac summa magnitudo D.ni est diminuenda ».
Testimonia post-nicaena.
Anno 325 Conc. Nicaenum vcram Traditionem defendit contra Arium qui contendebat Patrem solum esse proprie Deum, Verbuma utem esse excellentissimam omnium crcaturarum ex nihilo in tempore creatarum, et Spiritum Sanctum esse pariter creaturam, Filio inferiorem. Post multas discussiones definitum est Verbum esse Patri consubstanlialc, homoousion; cfr. Denz. 54: "Credimus in tintim Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem. Et in unum Dominum nostrum Jesum Christum, Filium Dei, natum ex Patre unigenitum hoc est ex substantia Patris, Deum de Deo, Lumen de Lumine, Dcum verum ex Deo vero, natum non factum unius substantiae cum Patre, quod Graeci dicunt homoousion, per quem omnia facta sunt. Et in Spiritum Sanctum ».
Post istam damnationem, haeretici conati sunt suum errorem dissimularc. docendo Filium essc non proprie homoousion Patri, seu ejusdem numero essentiae, sed homoiousion, similem nempe in natura, ita loquebantur semi-ariani. vel, ut aiebant acaciani, homoion, scil. similem quoad accidentia et formam. Horum doctrinam rejecerunt S. Alexander, Ep. Alexandriae, et S. Athanasiu-. Advcrsus Arianos orationes, cfr. Kouet de Journel, Ench. Patrist., n. 675 sq.. 753. 760 sq.
Nota: quoad cvolutioncm dogmatis seu potius progrcssivam cjus intctligcntiain.
Manifestum est quod delinitio Concilii Nicacni circa consubstantialitatem Verbi nihil aliud erat quam explicatio seu explicitatio propositionis Prologi S. Joannis, 1: « Et Dcus crat Vcrbum » seu Verbum erat Deus. Consubstantialius non cognita cst per discursum objective illativum, ut cognoscitur nova veritas cx alia dcducta, v. g. quod homo sit libcr cx hoc quod est rationalis. Ad consubstanlialitatcm cognoscendam suflicicbat discursus cxplicativus, aut ad plus discursus subjcctivc illativus, quo scil. mens transit non ad novam veritatem dcdttctam, sed ostendit formulam esse aequivalentem alteri formulac simpliciori.
Discursus atitem explicativus facillimus erat.scil. Dcus cst unus.et non potest multiplicari natura divina indi'isibilis et infmita. Hic monothcismus ut patet est de fide, cfr. Deut. VI, 4: « Audi Israel: Dominus Deus noster unus cst Deut. XXXII, 39: « Vide quod ego sim soltis ct non sit alius Deus praeter me \ Marc. XII, 29: « Jesus ait: Dominus Deus tuus, Deus unus est ». Et S. Patilus I Cor. VIII, 4: « Scimus quia nihil est idolum in inundo, ct quod nullus est Deus nisi unus ».
Monotheismo autem supposito, dicitur apttd Joannem I, 1: «£< Dcus cral Verbum » seu Verbum, id est Filius Dei unigenitus (-. 18). erat Deus, sicut Pater. Ergo Pater et Filius sunt consubstantiales, id est distinguuntur non ratione essentiae vel substantiae, sed solum rationc Paternitatis et Filiationis
4^ introdugtio positiva oppositione relationis. Itcm ipse Jesus dixerat: «Ego sum veritas ct vita ». Hjc discursus non pervenit ad novam veritatcm deductam ex illa revclata : « Kt Verbum erat Deus n, sed eam explicat, supposito monotheismo. Ergo quidquid recenter dictum fuerit a quibusdam, consubstantialitas non est conclusio theologica per dcfmitionem sancita.
Sed etiam aliunde sanctus Athanasius probabat consubstantialitatem discursu proprie illativo, sed ex duabus praemissis revelatis: cfr. S. Athanasium, Contra Arianos l, 16, 39; II, 69; / Epist. ad Serapionem 17 (Tixeront, Hisl. dognt. II, 67-96). Diccbat cnim: Solus Dcus dcilicat, seu efficit deos per parti- < ipationem. Atqui Vcrbum Dei nos deificat. Ergo est Deus; proinde est homousios Pntri et nb 10 procedit non pcr creationcm, sed pcr gencrntionem in identitate naturae.
P. Marin Sola dicit: «Evolution homogene du dogme catholique » t. 1 n. 202: a Consubstantialitas definita in Concilio Nicaeno erat veritas revelata. Sed ubi et quomodo revelata? Erat revelata in aliis veritatibus. quae eam implicite continebant, et ex quibus per ratiocinium deducta est. Hae aliae veritates sunt istae: i° Jesus Christus est verus Dei Filius; 20 In Deo non potest esse divisio substantiac sed simplex unitas ».
In hoc rccedimus a P. Marin Sola et a Domino Batiffol: consubstantialitas non est proprie conclusio theologica, sed veritas iidei magis explicite proposita.
Revera, posita propositione revelata « Et Dcus crat Vcrbum » seu « Verbum eratDeusrt, non requiritur discursus proprie seu objective illativus ad cognoscendam consubstantialitatem. ( onsubstantialitas non exprimit aliam veritatcip, sed candcm modo magis explicito; sicut dum transimus ex delinitionc nonunali hominis ad definitionem ejus reaJem et explicitam, scil. animal rationale. Si quidam theologi ut Bellarminus (Dc Vcrbo Dci, lib. III, c. 10) dixerunt: «consubstantialitas deducta est », deducta cst disatrsu cxplicativo: aut etiam, ut diximus, discursu illativo ex duabus praemissis jam rcvclatis. Hoc considerandum est simul cum transitu a cognitione concreta ad abstractam. Cognitio abstracta praccontinebatur actu implicitc, et non solum virtualiter, in concreta de eadem re, et transitus fit absque discursu objective illativo.
S. AthanaSius ibid. eodem modo argumentabatur ad probandam divinitatem Spiritus Sancti contra Arianos ct Macedonianos, prout Spiritus Sanctus nos sanctificat, seu divinitatis participatione nos deificat. Insuper dicebat S. Athanasius: Paier generat necessario simul et libenter, dum non necessario sed libere creat. Hoc explicabat dicens: Ita Pater necessario et hbenter seipsum diligit, non libere. Unde scquitur generationem esse actcrnam, cum Deus semper fuerit Pater, et pariter spirationem esse aeternam; alioquin nec Filius nec Spiritus Sanj ctus esset Deus, quia non essent aeterni... Unde concludit S. Athanasius contra Arianos: «Xihil creatum in Trinitate inveniri potest, cum sit tota unus Deus I (/ Ep. acl Serapioncm, 17). Post Conc. Nicaenum plura aha Concilia illud confirmaverunt contra Macedonianos negantes divinitatem Spiritus Sancti, scil. IV Conc. Romanum (an. 380) Denz. 74, et Conc. Constantinopolitanum (an. 381) Denz. 86, ubi expresse definitur Spiritum Sanctum esse vcrum Deum. Haec sufiiciunt quoad Traditionis testimonium, nam post Conc. Nicaenum doctrina Ecclesiae absque ullo dubio clare enuntiat mysterium unius Dci in tribus pcrsonis distinctis.
QUID A S. AUGUSTINO ACCEPIT S. THOMA9
6 Quid a sancto Augustino accepit sanctus Thomas quoad intelligentiam hujusce mysterii.
Hoc appax«t comparando conccptioncm aiigustinianam SS. Tnnitatis cum mo<ki proct kn li 1'atnnn graccorum. — I. Quomodo procc<lcbant Patrcs gracci. — II. Quacnam difficaMatoS rcmancnt in conccptioni- Patrum graecorum. — III. QuOmodo S. AiiKiistinus solvit praclictaa diffi- CUltateS; convcnientiac conccptionis cjus. — IV. Qnacnam diflicultates supersunt in aogostiniana conccptione: quomodo solvuntur a S. Thoma. — V. Quare pracvaluit haec conccj.ti >"' — VI. Thcoria Richardi a S. Victorc. — VII. Conceptio S. Bonaventurac.
Sanctus Thomas in suis commentariis in Kvang. sec. Matth., sec. Joan. «-t in epistolis S. Pauli cxaminavit omnes textus Novi Testamenti in quibus SS. Trinitatis mysterium explicite aut implicite enunciatur, et optime vidit quid accipiendum est a S. Augustino quoad profundam intelligentiam horum textuum. Hoc apjxiret ex comparatione operum S. Augustini cum scriptis Patrum graecorum.
I. Quomodo procedebant Patres graeci?
Patres graeci ad confutandum Sabellium qui negabat distinctionem realem personarum divinarum ct ad refutationem Arii et Macedonii qui negabant divinitatem sivc Filli sive Spiritus Sancti, incipicbant ab affirmationc trinm Pcrsonarum, quam in Sacra Scriptura inveniebant. et dcinde intendebant ostendere hanc Trinitatem personarum conciliari posse cum unitate naturae, per c<rtt- SubstantiaUtatem personarum, cujus notio magis ac magis explicite proposita est ct definita est in Concilio Nicaeno [^1].
Sic Patres graeci, praesertim S. Athanasius, ostendebant quod. secundum revelationem, Pater generat Filium ei communicando non solum participationem suae naturae, sed ctiam totam suam naturam, ex quo scquitur FiUum esse consubstantialcm Patri ct vcrum Deum de Deo vero. Insuper sic explicatur quod Filius Dei incarnatus potest nos redimere a servitute peccati, scu quod ejus mcrita habent \ dorcm infinitum (cfr. S. Athanasium, AJv. Arianos, oratio III, 35 ss.). Item ostc idcbant Patres graeci quod sccundum S. Scripturam, Spiritus S. proccdens a Patrc Filioque est Deus et igitur potest sanctilicare animas nostras. Proinde proccssioncs considcrabantur potius ut donationcs, communicationes. quam ut opcrationcs intcllcctus divini ct divinac voluntatis: Pater gcncrando Filium suum ei dat naturam suam. Item Pater et Filius dant seu communicant naturam divinam Spiritui Sancto, qui ex eis procedit. Sed in hac conceptione modus secundum qucm fit prima processio et secunda remancbat inscrutabihs (cfr. S. Athan., Adv. Arianos, 01. III. 35-36; itcm S. Joan. Damasc. « De ftde orthod. »> I, 8).
Insuper Patres graeci in suis explicationibus hujuscc mysterii scqucbantur
INTROIHTTIO POSITIVA ordincm Symboli Apostolorum, in quo Pater dicitur crcator, Filius salvator ej Spiritus Sanctus sanctificator. Sed in istis explicationibus a Patribus graecis propositis magnae obscuritates remanebant.
II. Quaenani sunt difficultates hujusce conceptionis Patruni graecorum?
Sunt sequcntes. Quarc sint in Deo duac proccssioncs et duac tantum} In qm prima diffcrt a sccunda, et quarc ipsa sola vocatur gcncratio; aliis verbis: quare Filius Dei sit unicus, et Spiritus S. sit non genitus et accipiat tamen totam <jf vinam naturam?
Sed praesertim remanebat hoc dubium: quarc in Symbolo solus Patcr vocatttr crcaior, dum tamen dicitur in Prologo S. Joan. de Filio seu de Verbo « omnia per ipsum facta sunt », item in epistolis S. Pauli? Insuper omnipotentia creatrix < st attributum naturae divinae, et ideo est quid commune pertinens ut natura divina ad tres personas divinas. In quonam sensu igitur solus Pater in Symbolo dicitur creator, hoc non exphcatur a Patribus graecis.
Necessitas solvendi hoc dubium perducit S. Augustinum et successores ejus ad theoriam appropriationis, quae nonnisi implicite invenitur apud Patres graecos. Latini dicent: Pater dicitur creator, non quia ille solus creavit, sed per appropriationem, id est per similitudinem ad proprium, nam « potentia ereatrix habet rationem principii, unde habet similitudinem cum Patre caelesti, qui est principium (non a principio) in divinis » ut dicitur a S. Thoma I, q. 39, art. 8. Item sapientia habet similitudinem cum Filio in quantum est Verbum.'
III. Quomodo S. Augustinus solvit praedictas difficultates? Convenientia conceptionis ejus.
. A(* solutionem praedictorum dubiorum S. Augustinus multum laboravit, scribendo suum magnum opus De Trinitate, in XV libris; septem priores libri explicant textus biblicos ad Trinitatem relativos, et octo posteriores modo spcculativo tractant de hoc mysterio, proponendo analogias quae desumuntur ex anima humana, prout cx ea procedit per intellectionem verbum mentis et etiam proccdit amor, quasi inclinatio vel pondus animae ad bonum dilectum. S. Augustinus speciatim insistit in hoc, quod secundum prologum Evang. sec. Joan. Filius proccdit a Patrc ut Verbum: « ct Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt ».
Hlius, qui ibidcm v. 18 dicitur « unigenitus procedit igitur a Patre ut Verbum, non quidem ut Verbum exterius prolatum et productum, sed ut Verbum mentis divinae, nam dicitur: « Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum », seu Verbum est Deus, non vero suprema creatura producta, et « per ipsum omnia facta sunt ».
Item ad Hebraeos I, 3 dicitur de Filio « qui cum sit splendor gloriae et figura substantiae ejus (scilicet Dei Patris), portansque omnia verbo virtutis suac 1 ... .^xc fxP[lcatur jv&ta S. Augustinum modus intimus gencrationis acternae FtHi unigmiti, dum Patres graeci dicebant hunc modum intimum esse inscrutabilom. Fxplicando verba prologi Joan., S. Augustinus ostendit quod Pater ab aeterno generat Filium suum per actum intellectualem sicut mens nostra concipit suwn verbum mentale (cfr. De Trinitate, lib. IX: in anima sunt mens, notitia et amor. lib. X: in anima quae est ad imaginem Trinitatis, sunt memoria,
QUID A S. AUr.USTINO ACCKIMT S. THOMAS intelligentia [actu intelligensj, et voluntas [actus volens]). Sic intelligitur fecunditas naturae divinae.
Sed dum verbum nostrum est solum accidens nostrae mentis, quod remanct valde imperfectum, limitatum ac proinde multiplcx ad exprimendas diversa-> rerum naturas, Verbum dix inum est quid substantiale, perfectissimum et proindunicum, perfectissime exprimens naturam divinam et omnia quae in ea contincntnr: est igitur vere ut dicitur in Symbolo « lumen dc lumine, Deus de Deo, Dcus verus de Deo vero». Sic illustratur per analogiam verbi nostri intellectualis, scilicet per similitudines et dissimilitudines, modus intimus primae processionis.
Conscqucntcr cxplicatur ctiam modus intimus sccundac processionis, quae apparet ut proccssio amoris. Ex anima enim nostra, quae secundum Scripturam ad imaginem Dei creata est, procedit non solum verbum sed amor; mens humana non solum concipit verum bonum, sed illud diligit. Si igitur Filius unigenitus procedit a Patre ut Verbum intellectuale, existimandum est Spiritum Sanctum ab eis procedere ut amorcin.
Sic cxplicatur quarc in Deo sunt duac proccssioncs, duac tantum, ct quisnam cst modus utriusquc. Attamen, S. Augustinus nondum videt quare sola prima processio vocatur gcncratio. Dicet S. Thomas I, q. 27, art. 2: « Verbum procedit per modum intclligibilis actionis, quae est operatio vitae et a principio conjuncto. et secundum rationem similitudinis: quia conceptio intellectus est similitudo rei intellectae ». Conceptio tamen nostra non meretur nomen generationis, quia in nobis verbum conceptum est solum accidens nostrac mentis, dum in Deo Verbum est substantialc prout intelligere divinum est ipsum esse subsistens. Sic Pater, producendo Verbum suum, generat Fihum sibi similem, et non solum producit verbum accidentalc.
S. Thomas perficit etiam doctrinam ab Augustino propositam ostendendo ibid. art. 4, quarc proccssio amoris non dcbcat dici gcncratio: « quia voluntas fit in actu, non per hoc quod aliqua similitudo voliti sit in voluntate, sed ex hoc. quod voluntas habet quandam inclinationem in rcm volitam », secundum illud Augustini: « amor mcus pondus meum ».
I11 doctrina ab Augustino proposita cxplicatur paritcr quare Spirilus Sanctus proccdit non solum a Patrc, sed ctiam a Filio, sicut in anima nostra amor procedit non solum ab ipsa anima, sed etiam a cognitione veri boni, prout nihil volitum nisi praccognitum.
Ex his omnibus apparct quod .S. Augustinus in suis spcculationibus circa Trinitatem incipit non a tribus personis ut faciebant Patres graeci, sed potius ab unitatc naturac divinac, quae jam ex sola ratione demonstratur. sicut incipit ab ipsa anima ad dcterminandum quacnam sunt ejus facultatcs et operationes supcriores.
Proinde in his duabus conccptionibus dillicultates sunt oppositae, scilicet in conceptione graeca diflicilius est servare unitatem naturae, et in conceptione augustiniana, quae incipit ab unitatc naturae, diflicilius servatur distinctio personarum et ea quac sunt cis propria et appropriata. Mvstcrium enim est impertransibile seu indemonstrabile. Sed per has duas conceptiones, quarum prima est magis concreta, et altera magis abstracta, mystcrium consideratum cst sub utroque aspectu. Et denique ex principiis abstractis melius cognoscuntur concreta prius considerata.
Proinde S. Augustinus et successores ejus facile ostendunt id quod non explicabatur a Patribus gracds, scilicet quare non solus Patcr cst creator, sed ctiam Filius et Spiritus Sanctus? Quia polcntia crcatrix cst proprictas naturae divinae. quac communis cst tribus personis. Sic paulatirn determinatur sensus principii traditionalis: trcs pcrsonac sunt unum principium opcrationis ad cxtru. Hoc principium formulatur in anathematismis Damasi anno 380 (Denzinger, 77-79) et deinde magis praecise in diversis conciliis (Denz. 254, 28r, 2.S4, 421, 428). In hoc est magnus progressus quoad explicationem dogmatis.
Si igitur in Symbolo solus Pater dicitur creator, hoc non est proprie ct exclusive, sed per quandam approprialioncm prout potentia creatrix hahet rationem principii ad extra sicut Pater ad intra in divinis; item Sapientia iiabet similitudinem cum Verbo, et sanctilicatio nostra, procedens ex amore Dei erga nos, habet similitudincm cum Spiritu Sancto, qui dicitur Spiritus amoris seu amor personalis.
Ideoque, dum consubstantialitas personarum erat velut terminus ad quem spcculationum Patrum graecorum qui incipiebant a tribus personis quarum nomina inveniuntur in S. Scriptura, per oppositum, S. Augustinus incipit potius ab unitate naturae divinae ad perveniendum ad trcs personas, sicut incipiendo ab unitate animae determinantur operationes superiores ejus ut manifestationes vitae suae.
Sic in doctrina ab Augustino proposita et a successoribus ejus, paulatim elucct principium quo illustralur (olus tractalus De Trinitatc et quod formulatur in Concilio Horentino a. 1441 (Denzinger 703): n In Dco omnia sunt unum ct idem ubi twn obviat rclationis oppositio », scil.: ubi non cst oppositio rclativa inter personas, omnia sunt unnm et idem quia est una numerice natura cum omnibus attributis suis (cfr.S.Aug., Dc Trin., 1. XV, c. IV, n. 5 ubi de relationibus divinis aejtnr).
IV. Quaenain difficultates supersunt in doctrina proposita a S. Aug. et quomodo solvuntur a S. Thoma?
In hac tamcn doctrina remanent diflicultates praesertim duae, scilicet: Generatio Verbi fit per modum intellcctionis; atqui trcs pcrsonac divinac intclligunt; ergo trcs personac deberent generare, et ideo esset quarta persona, ct sic m uinnitum.
Haee difficultas solvitur per distinctionem inter intellectioncm et dictionem piout tres personue intcUigunt sed solus Patcr dicitVcrbum, solus quidem quia \crbum es/ adacqnatum seu est perfectissima expressio naturae divinae et non alunl Verbura divmum dicendum est. Ita aliquatenus quando in schola magister doce . ille , t disapuli intclUnunt. sed solus magister dicit. Pariter quandoque pomtm difficUhm* quaestio bter plures personas, una invenit et enunciat perlectarn solutionem et omnes aliae cam statim intelligunt. Haec distinctio inter "•tellect.onc.m ,t dictionem optime proponitur a S. Xboma, I. q. U, art. r ad J
Altera «hi.„ ultas cst quasi similis. scilicet: Secunda processio fit per modum T"K aUlul "«■* t*™>»*< divinae diligunt; ergo tres pcrsonae deberent 12 ! akiam personam, sic esset processus in infinitum 1
Solutio hujuscc difficultatis iit per distinctionem mter amorcm esscntialrm qm commums est tnbus personis. et amorcm noHonalem, qui est ipsa sp^To
QUID A S. ATJGVStmO ACCEPIT s. Tiiomas activa quae corrcspondet dictioni. Dicitur notionalis quia notificat tcrtiam personam. Sic trcs pcrsonac diligunt, scd duac pritnac tanlum spirant. Propterea amor dicitur tripliciter in divinis: essentialiter, notionaliter et personalitcr. Amor personalis cst ipse Spiritus Sanctus, qui est terrninus spirationis activae, sicut Verbum est terminus generationis seu dictionis (c.fr. infra quaest. 37, art. 2). Ita, secundum analogiam valde remotam, sanctus praedicator Deum diligit vX hunc amorem inspirat auditoribus, qui Deum diligunt sed hunc amorem non aliis inspirant. Hae ultimae distinctiones non sunt explicitae apud S. AugUSt. et post ipsum luit magnus progressus in doctrina traditionali de Trinitate.
V. Quare praevaluit conceptio proposita ab Augustino supra conceptionem Patrum graecorum?
I) Quia incipiendo ab unitate naturae divinae, Augustinus procedit mcthodicc ab co quod cst magis notum quoad nos: scilicet a Deo uno.jam per rationem demonstrato, ad mysterium supernaturale Trinitatis. Tempore Patrum graecorum nondum constituebatur tractatus de Deo uno ut via ad Trinitatis intelligentiam.
II) Quia conceptio augustiniana solvit difficultates quac rcmancnt in conceplionc graccorum, prout cxplicat numcrum et characterem proccssionum per modum intellectionis et amoris; explicat etiam ipsum 0 Filioquc » prout amor praesupponit intellectioncm; denique expUcat dislinctioncm intcr ordinem naturalcm, cujus principium cfficiens est Deus ut unus ac creator (potentia creatrix est communis tribus personis) ct ordiucm supcrnaturalcm cujus supremum mysterium est in processionibus divinis ad intra.
III) Diflicultates vero quac remancnt proveniunt non ex defectu methodi sed ex altitudine mystcrii. Conceptio augustiniana continet insuper quidquid positivum est in conccptionc graecorum eamque periicit, unde cst simpliciter perfcctior.
Patres graeci modo magis concreto inceperunt, dcinde Patres latini et theologi pervenerunt ad considcrationcm magis abstractam et ad principia quibus Ulustrantur tractatus totus et ipsa concreta prius cognita.
VI. Theoria Richardi a S. Victore [^2].
In hac theoria apparet voluntarismus Victorinorum, juxta quos bonum est prius, dignius cntc, et voluntas et amor digniores sunt quam intellectus. Sccundum hanc conceptionem mclius delinitur Deus dicendo: est Supremum Bonum, quam diccndo: est Ipsum Esse subsistens. Ad quod respondet S.Thomas: id quod primo cadit in intellectu nostro est ens ct notio boni praesupponit notionem universaliorem et simpliciorem entis; sic bonum nihil aliud est quam plenitudo cssendi, quae appctitur ut pcrfectiva. I, q. 5, a. 2. Non mirum cst quod inter philosophos et theologos existant hae duae tendentiae, scil. pnmatus entis et intellcctus, et primatus boni ac amoris. Nec mirum cst proinde quod propositae fuerint duae theoriae de Trinitate etiam inter latinos scholasticos. Breviter consideranda cst theoria Richardi. quia quodammodo servatur ab Alexandro iXTRonrcTio positiva
IhuYnsi et a S. Bonaventura, et citatur a S. Thoma in nostro tractatu. ( fr. Richardum, Zfc TrinUate, III, PL. 196, col. 916 sq. Imo S. Thomas confecit suam doctrinam corrigendo quodammodo hanc theoriam Richardi quae igitur prius «xponcnda est.
i° Richardus, ut graeci, prius considerat in Deo personam quam naturam. Demonstrat existentiam Dei personalis, qui possidet omnes perfectiones, et praesertim supremam, quac pro Richardo est amor benevolentiae et amicitiac, seu carilas.
2° Caritas autem, inquit Richardus, non potest esse amor suipsius, est amor amiciliae, scil. altcrius pcrsonac, sec. textum classicum S. Gregorii Magni:
Minus quam inter duos caritas haberi non potest. Nemo enim proprie ad seipsum habere caritatem dicitur » (in Evang. Homil. 17). Unde concludit Richardus:
Oportet ut amor in altcrum tendat, ut caritas esse queat. Ubi ergo pluritas personarum deest, caritas omnino esse non potest » (Dc Trinitatc, III, 2, PL. t. 196,coL 916). In Deo autem juxta Richardum, amor (seu bonum suipsius diffusivum) generat secundam personam dilectam, sine qua amor amicitiae esse non potest. Amor amicitiae perfectissimus dat alteri non solum aliquid amantis, sed etiam totam amantis naturam. Amor diligentis dat quantum potest.
3° Denique Richardus vult probare quod perfectissima caritas qualis est m Dco, ut sit pura sinc ullo amore concupiscentiae, non solum tolerat sed etiam hbcnlissimc vult tertiam pcrsonam condilectam, imo acqualitcr dikctam Ouando m ahqua amicitia humana apparet invidia, est signum quod amicitia non est pura. Sic sunt in Deo trcs pcrsonac quae aequaliter sese diligunt absque arnore propno seu mteresse proprio, et identificantur cum ipso Amore subsistenti, quo defmitur Deus ipse.
Filii °bjCCti0: Sed am°r Spiritus Sancti non est gratuitus sicut amor Patris et
Responfot Richardus; Spiritus Sanctus summa benevolentia vult potius accipcre quam dare, ut ad duas ahas personas pertineat id quod est glc dosius myst^unfsS^Sr h ** ^ «ttffiSS m4 a"7r^a hs ** " " D'US CSt Amor perfectissi-
CrUica hujuscc tkeoriae. Cfr. S. 77/., I. q ^ a i afl **. h- r •/ intcllcctionis (Cfr de Re«non V Z r { * >I7 modum amoris et ftfc i^gnon 11, 2«7). Fro Richardo sicut nro gnpnu v<*-i praesertun vox seu senno aui diritnr P graccis, Verbum est rMr • "K"",,,u «Esrss l->
THEORIA KICHARDI A S. VICTORE chardi, ipse ex suis principiis rcsponderet metaphysice ct psychologice. i° Juxta ipsum cnim metaphysice loquendo bonum cst superius ente et est suipsius diffusivum per amorem, ut dicebant Plato et neo-platonici, ut Dionysius. Pro neoplatonicis prima hypostasis est Unum-Bonum, quod per suiipsius diffusionem et amorem generat secundam hypostasim, scil. Intelligcntiam, cujus objectum est esse et est inferior supremo Bono.
2° Psychologice responderet Richardus, quod modus altissimus activitatis vitalis non est immobilis intellectio, quae quiescit in se, sed est amor et amor amicitiae suiipsius diffusivus; nam pro Richardo cognitio ordinatur ad amorem, tanquam dispositio praevia ad perfectionem altiorem; et haec doctrina servatur in Scotismo, qui est forma voluntarismi. E contra pro S. Thoma dignitas amoris venit a dignitatc cognitionis a qua dirigitur amor; sic amor rationalis superat amorem sensibilem, quia per intellectum dirigitur, et beatitudo caelestis constituitur formaliter per visionem Dei, ad quam necessario sequitur, ut complementum, amor Dei super omnia.
Alia objectio contra theoriam Richardi est (cfr. de Regnon II, 326): quomodo servatur unitas naturae divinae. Est quasi eadem dimcultas ac pro graecis, nam Richardus sicut graeci potius incipit a notione personae divinae quam a notione naturae divinae. Unde pro illo natura divina est potius actio amoris, est unitas potius dynamica, quam statica. Pro Richardo est idem amor identicus in tribus pcrsonis divinis, quamvis in qualibet sit quaedam specialis proprietas hujusce amoris, et ibi est mysterium. Unde principalis critica est: Richardus non videtur servare quod juxta Prologum Joannis, Filius Dei procedit ut Vcrbum, scil. per modum intellcctionis.
Alexander Halensis pcrfccit quodammodo hanc theoriam Richardi. Cfr.
Alex. Hal., Summa 77;., 1, q. 42, membr. 1; cfr. de Regnon, op. cit., II, 373 sq.
Sed Alexander Halensis magis considerat in ea aspectum metaphysicum, scil. Bonum cst suiipsius difjusivum, quam aspectum psychologicum, id est: amor caritatis exigit plures personas. Sic Alexander, quem sequitur S. Bonaventura, videt praesertim in processionibus divinis fecunditatem viventis inftniti, sec. axioma: Bonum est suipsius diffusivum, et eo magis intime ac plene quo altioris est naturae. Atqui summa diffusio est communicatio non solum idearum, aut dilectionis, sicut dum Deus facit creaturas ad imaginem suam et eas diligit, sed cst ctiam communicatio totius naturae divinae. Dum nos filii adoptivi accepimus solum participationem divinae naturae, Filius unigenitus totam naturam divinam accepit absque ejus divisione et multiplicatione, est summa diffusio seu fecunditas Supremi Boni.
IIoc servatur, ut videbimus, a S. Thoma, et est pulcherrimum. Sed aliquid theoriae Alcxandri non servatur a S. Thoma. Dicit enim Alexander, I, q. 42. membr. 2: « Gcncrarc in divinis secundum rationem intelligcntiae, haud idcm cst quod intclligcrc ». Hoc longe examinat, sub isto titulo: « An in divinis idem sit generare quod intelligere >». Dat rationes pro, scil.: « Vivit Deus vita nobilissima quae est intelligere; ergo ». Insuper « intelligere nihil est aliud quam speciem generare in se ». Sunt rationes datac a S. Augustino et S. Anselmo et quas pcrfecit S. Thomas.
Et tamen Alexander concludit: « Generarc in divinis non est idem quod
4 — Garrioou-Laoranoe, Df Deo Trino tt Creatore.
^0 rXTKODUCTIO POSITIVA intclhgere », cfr. de Kegnon II, p. 382. De hoc autcm clat duas rationes, 1°: « \ui. lus semctipsiun generat, et tamen semetipsum intelligit; sic Filius Dei intellMt tt non generat. Ergo in divinis gencrare non est idem ac intelligerc ». S. Thomas dicet: generare est idem ac « intellcctualiter dicere ». 2° Juxta Alexand. generarg importat dualitatem gencrantis et geniti, non vero intelligerc, quia aliquis seipsum intelligit sine dualitate... Cfr. itcm Alex., I, q. 43, membr. 5; q. 45, meznbr. 5 Examcn hujusce theoriae in memoriam revocat hoc vcrbum Leibnitzii: Systcmata gencraliter sunt vera in hoc quod afhrmant, et falsa in hoc quod negant. Quare? Quia realitas est ditior systcmatibus, praesertim realitas suprema.
Theoria Richardi admissa est etiam a Petro Bles. (PL 207, 933), a Guillelmo d'Auxerre {Sitmma, 1. I, c. 2: Alio modo potest) et quodammodo a S. Bonaventura (I Scnt. dist. 10, a. 1, q. 1; cfr. Rousselot: «Pour 1'histoire du probleme de 1'amour au Moyen-Age », p. 65). Sed theoria Richardi confutatur a S. Thoma I n »* a. 1, ad 2m; dc Vcrit., q. 10, a. 4; dc Pot., q. S, a. 3. '
VII. Conceptio S. Bonaventurae exponitur a de Regnon II, p Haec thcona est mixta prout procedit a duplici fontc, scil. a Petro Lombardo ,mi doctrmam S Augustmi de Verbo conservat, et a Richardo a S. Victorc media e l r" ts Bon "^" ?Tedam difterentia inter S- Bonaventuram et S Thoman ( f. S. Bonav. I, dist. 9, a. i, q. 1, et de Regnon, II, p. 457 ktvnroST18 Bonaven^am et S. Thomamvidetur esse
" Ptr0 S- lhom*> Deils es* Acpus furus, in hoc sensu pura actualitas- pro S Bo
ZrT!*' fCUSrCSt P°tiUS Pl
S : t f sui ZTJr^TcZm statica; et p" £
COnapiendumquidsit FfliusDei fGfr S Tuo,Prolog°' comparationem ad dro Haiensi S. B„„avc,u„ „ d c bM aZ , , " ' •'St* a' l> * !)' Cu»>
4«ae debet attribui Deo ' fcculldltj> «* nolnhtas quaedam seu perfectio
'" '""'"■'" «t conservetur sp. ci c. , , „ P 1Can "eqUlt- InsuI*r homo gencrat ««nu P-r feeunditatem et «SgStC m0rtem ^Orantis. sie homo ^eneraj
DK CONCEPTIOXE S. BONAVENTl KAE dilfusivum. Xotandum est insuper quod hoc piindpio illustratur convenientia creationis, ncc non Incarnationis ct Eucharistiae En his omnibus mysteriis Deus suam bonitatem diffundit.
Dubium: Principium: Bomm est diffusivum sui remanetne apud S. Thomam?
Utiquc, sed S. Thomas magis distin»uit in enuntiationtt hujns principii Dionysii, ftncm ct agcns. Dicit I, q. 5, a. 4, 2m: ■« bonum dicitnr diffusivum sui esse eo modo, quo 1'mis dicitur movfire, scil. alliciendo ». Item I-II. q 1 a 4 ad im.
Sed omne agcns agit propter finem; ideo bonum est primo suiipsius diffusivum ut iinis, et deinde mediante agente, efficienter. Sic ait S. Thomas III, q. 1, a. 1: « Pertinet ad rationem boni, ut se aliis communicct et ad rationem summi boni pertinet quod summo modo se creaturae communicct . quod ftt ad extra per Incarnationem. Item I, q. 19, a. 2: Ctrum Deus velit alia a se: ■• Res naturalis... habet naturalem inclinationem ut proprium bonum in alia difiundat, secundum quocl possibile est. Unde videmus quod omne agens, in quantum est actu et perfectum, facit sibi simile... Multo magis pertinet ad voluntatem divinam ut bonum suum aliis per similitudinem communicet, secundum quod possibile est »; scd ut dicitur art. seq., contra neoplatonicos, voluntas divina liberrime vult alia a se, »< cum nihil bonitati divinae ex creaturis accrescat . Item illustratur convenicntia Eucharistiae quae est sacramentum amoris III, q. 73, a. 5 ad 3™
Sic S. Thomas servat principium Dionysii saepe citatum ab Alexandro Halensi ct a S. Bonaventura, sed quandoque aliter illud enuntiat in quaestionibus de Trinitate, ubi non est proprie c<7/<s<7 ftnalis, ncc cfficicns, sed principiitm. Unde in IV C. Gcntcs, in celeberrimo cafiiUt XI, sic enuntiatur praedictum principium ad explicandam gcnerationem divinam Verbi: «< Quanto aliqua nalura cst allior, tanto id qttod cx ca cmanat magis csl intimnm »; sic ex igne generatur igniv ex planta planta; et operatio vitalis eo magis vitalis est quo magis immanen<, ut sensatio, et altius intellectio ex qua procedit verbum. Item I, q. 27, a. 5 ad 2m. Itcm I, q. 27, a. 1 ad 2m. « Id quod procedit ad extra oportet esse diversum ab eo a quo proccdit; scd id quod procedit ad intra proccssu intellitiibili non oportet esse diversum; imo quanto pcrfcctius proccdit, tanto magis cs! unum citm co a qito proccdit... Sic Verbum Dei proccdens a Patre ab eo procedit absque diversitate » numerica naturae. Proinde etiamsi non fuisset crcatio. verificaretur in Deo principium: Bonum est suiipsius diffusivum; sic Revelatio mvsterii Trinitatis conlirmat cx alto dogma liberrimae creationis, nullo modo necessariae, contra neoplatonicos.
Xon mirum est igitur quod thomistae in expositione doctrinae S. Thomae de Trinitatc, utantur non raro hoc principio sacpc invocato a S. Bonaventura: Bonum est essentialitcr diflusivum sui; quamvis in hac re sit quacdam differentia inter hos duos doctores. Scheeben in suo tractatu de Trinitatc saepe utitur etiam hoc principio.
DE DIVISIONE TRACTATUS S. THOMAE
S . Thomas in hoc prologo detcrminat ordinem hujus tractatus, et excclentia hujus distabutionis primo intuitu apparet. Dicit: i Ouia personae diW , • ccundum relat.ones originis distinguuntur (id est prout Filfus denomin ^ur -secundun, ongmcm a Patre. ct Spiri.us Sancius a sp.Ltibus) secundum ordi nem doctnnae pnus considerandum est de orieine sive A. nt J„ c dum de relationibus originis; tertio de persorus f P^cess.one; secun-
Divisio tractatus est ista:
I. De Proccssionibus divinis, q. 27.
II . Dc Rclationibus divinis, q. 28.
Dc Pcrsonis absolute:
a nobis simuituctine, de carum cognoscibilitate ttxs^Ttzz rr- ad actus —
- comparatioue petSnSTtavLm Sp'ratlonem activam);
^n^^l^p^^u*f gcnetican, a notiori ad
: "V" "°"lmC KW I~» "a ?v;/eetT,CT0mbUSC1Uaeetiam mdi" " S. Scriptura non invcnimus M„,„! ' et 5A""'« S««c« a spirantibus-
FUii. Spiritu, Sanc sen0 elP7SOnaC- Sed S°lum «™'i"a pe ona i a ventas, Sed generaliter in his primis quaestionibus eadem veritas formaliter revelata magis ac magis explicatur. Cf. praesertim q. 27, a. 1 et 2.
Ad subdivisionem hujusce tractatus, notandum est quod duae primae partes exponuntur in duabus quaestionibus 27 et 28, scil. de processionibus divinis et de relationibus divinis, dum tertia pars, scil. de personis, est a quaestione 29 ad 43 incl.
Hacc tertia pars autem methodice subdividitur in duas:
i° De personis absolute: a) in communi; b) in speciali: de Patre, de Filio, de Spiritu Sancto.
2° De personis comparative: a) ad essentiam; b) ad proprietates; c) ad actus notionales (scil. ad activam generationem et activam spirationem) ; d) ad invicem, quantum ad aequalitatem, similitudines et missiones.
Circa hoc notandum est quod primo aspectu S. Thomas in q. 39, 40, 41 videtur rursus hunc tractatum incipere, agendo de personis in communi respective ad essentiam, ad proprietates, ad actus notionales; videtur enim rursus dicere id quod jam dixerat initio q. 27, 28, 29 de processionibus, de relationibus originis, de personis in communi, antequam de his in speciali.
Revera non rursus idem dicit, sed ea quae modo analytico jam dicta sunt explicat modo synthctico per comparationem ad invicem, profundius penetrando. Plures vero commentatores ut Billuart, propter similitudinem materiae, jam exponunt in Commentario q. 27 (de relationibus divinis) doctrinam traditam a S. Thoma q. 39 (de personis comparative ad essentiam). Hoc faciunt gratia claritatis et ad brevius procedendum, sed perfectior ct altior est expositio tradita ab ipso S. Thoma.
Qu. XXVII. Dc processione divinarum pcrsonarum.
In ea sunt quinque articuli: i° utrum sit processio in divinis; 2<> utrum aliqua processio in divinis generatio dici possit, et dc modo intellcctuali hujuscc gencritionis; 30 ntrum praeter generationem aliqna alia processio possit esse in divinis; 40 ntnun illa aha processio possit dici generatio (responsio erit negativi)- 5° ntnnn m divmis sint plures processiones quam duae
Omnes isti articnli snnt generaliter simplex explicatio dogmatis, per ana- Z ™ C°nCcptuak'm ^nnmorum propositionum revelatarum, antequam deducafltur novae ventates. sciL conelusiones theologicae
Plures immcrito volunt in his articulis invenire discursum illativum ubi m*£%3^ Mm W 6t intelligentia ejusd,m
Aki 1. _ Utrum processio sit in divinis.
q^ K^it^o^Jr3 ha^.trir «• Videtur auten» non ^o^/Z^Z^^ * extn' in »e° mlons ,st divcrsum : I, , 2£ ' ? ' lmmobllis. ^ctus purus. 2° Pro- .Ii„ , ' "0 ' ,l 0 P™"1" • ^ m Deo non est V> Proced,,-,
.'-.«•ndv, ., Pat e m ^ ' ' ;.us<1US,lrPUSnat ^1'0'" P™ PrmciP«- « Filius '""•'"• * «<>• a. 1 rtlVC' f^'cTi. P lli'r,cultates- Cfn alias * ft, f^^^a^^^^W^^ W-. »rr a(lioncm
" Ovmis., Ex hac ultima iSf t^£^?f* V™^oncm ponit dguctione condusionis Kogfcaf " a«,lur de *<tionc fidci.non arg. .sed^ntatl^fcttot S Proc™m «sc i„ divinis In
' dcd" l» feanu ejus Et denioJ f£l V5' " Pater Filium et
I TKI.M 1'ROCESSIO SIT IX DIVINXS
I, 3; Hebr. I, I. Ex quo constat quod sec. Scripturam de iide est Filium procederc a Patre a tota aetcrnitate.
Deinde in Symbolis fidci, haec fidei veritas explicite traditur: In Symbolo Nicaeno-Constant. de Filio habetur: « Ex Patre natum, Dcum de Deo, lumen de lumine, Dcum verum de Deo vero », et de Spiritu Sancto t qui ex Patre procedit »>. In Symbolo quod dicitur S. Athanasii: « Filius a Patre solo est, non factus. nec creatus, sed genitus; Spiritus Sanctus a Patre et Filio.non factus, nec creatus, nec genituSj scd procedens ».
Processio (t>tjt6QEvois, «go&oX^) est origo unius ab altero: sic. v. g. lux a sole procedit, filius a patrc.
S. Athanasius Contra Arianos, or. I, 21-28 et S. Augustinus De Trinil., lib. V, c. 4 ostendunt in processionibus divinis non inveniri imperfectiones quae humanae generationi insunt; scil. in eis non eSt diversitas in natura (quae remanet numerice cadem) sed solum diversitas personarum secundum relationis oppositionem.
In corporc arlicnJi S. Thomas intcndit solum hanc veritatem fidei explicare pcr analvsim conceptualem termini processionis, rcjiciendo simul falsas interprctationes; unde est discursus non illativus, sed explicativus. Ut apparet ex i!i linea, explicat nomen et notionem processionis, quo utitur S. Scriptura. et in art. seq. notionem generationis.
In corpore articuli sunt tres partes:
i° Contra Arium, vn divinis non cst proccssio cfjcctus a causa, quia sequeretur contra S. Scripturam quod nec Filius, nec Spiritus Sanctus essent Deus. In I Joan. V, 20 dicitur de vero Filio Dei: « Hic est verus Deus ». Item pro Spiritu Sancto I Cor. VI, 19.
2° Contra Sabcllium, in divinis proccssio non accipitur prout ab cadcm ct unica pcrsona Palris proccdcrcnt divcrsi cf/cctus, id est: Pater diceretur Filius ut incarnatus, et dicerctur Spiritus Sanctus ut sanctilicans animas. Hoc est contra Scripturam in qua constat quod Filius non est ipse Pater, v. g. Joan. V, 19: « Non potest faccre a se Filius quidquam... ». Nullus insuper generat semetipsum.
30 S. Thomas assignat radiccm duplicis erroris praecedentis, scil. pracdicti hacretici crraverunt accipicndo proccssioncm dd cxtra. Et explicat quomodo in divinis est processio ad intra. Ut saepe in corpore articuli major enuntiatur post minorcm. Si vero prius enuntiatui major, sic scribi debet hic discuistis explicativus:
Oum Dcus sit super omnia, ea quac in Deo dicuntur, sunt intclligenda sccundum similitudincm non corponun, scd intcllcctuaHum substantiarum. Atqui proccssio in corporalibus est secundum actioncm ad extra, dum in intcllcctualibus est secundum actionem ad intra, ut ab intellectu proccdit conceptio rei intellcctae, seu verbum mentale. Ergo processio quae dicitur in Deo est processxo ad intra, utpote verbi intclli^ibilis a dicente. <> Et sic lides catholica processioncm ponit in divinis » contra Arium ct Sabcllium.
Hic discursus igitur explieat solum vcram notionem processionis divinae quae in Sacra Scriptura invenitur, excludendo falsas interprctationes, et dando analogiam verbi jam indicatam in Prologo Joannis ct longe jam explicatam a S, Augustino (Dc Trinitatc, lib. V, c. 4).
S(i DE PROCESSIONE DIVINARUM PERSOXARUM
Xotandum est quod plurcs commentatores, ut Billuart, probant etiam ex q. 33, a. 4, ad 4 quod sunt processiones in Deo ex eo quod de fide est dari in Deo plures personas realiter distinctas. Ita procedebant Patres graeci.
Legendus est articulus sit i° Confirmatur cx divina fecnnditate, cfr. art. seq. Fecunditas enim cum it perfectio sine imperfectione non videtur Deo dcneganda. Cfr. Isaiam LXVI, 9: Xumquid ego qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit D.nus? si ego qui generationem ceteris tribuo, sterilis ero? ... Ita S. Athan. et S. Cyrillus. 2° Confirmalur rcsponsio ex solutione objcctionum.
Ad ira. Processio poneret motum in Deo, si esset sec. actionem transitivam; non vero si est secundum actionem immanentem, quae non est in praedicamento actionis, sed qualitatis.
Ad 2ra. Item poneretur diversitas numerica naturae si ageretur de processione ad extra, ut m generatione humana iilius procedit a patre, cum multiplicatoone numen. a naturae. Sed non ita est in processione ad intra. Ut pulcherrime dic.t S. Thomas: « Id quod procedit ad intra processu intelligibili, non oftortd
ZtnZTu ^' Tant° pCrfediHS pr0cedit' tanto * — oumeo a quo poudtt. M umcstum est enim quod quanto aliquid magis mtelligitur tanto conceptK, m ellec tualis cst magis intima intelligenti et ma|s unum Xam n elecundum hoc quod actu intelligit, secundum hoc fi^na^ unun „ . ^ecto nde cum divmum intelligere sit in fine perfectionijut supr u ,
C C"to S'™»!»"^™;? evolvitur in celeberrimo ' "capite „, lib IV mas scrvat sub alia (oVn, , .i ? "mg'S esl i«t™«»> »• Sic S. Tho-
'"«"'<■ -« Pater Z 2 P onl fin n?'' "' ^ ^Um dicitl,r Pri"s * causa '•••'••-.l. S. Tho„,ae, quia Sifslrn Ca"Sa efficlens ™- Unde melior est g"f* formula de «toZT^SS*^?1/- ^ et efficie"tem' *** Cfe «. 5, ad 2». Hoc ZSi Clhg' SUpra ordinem causa-
Sic « igne gencratur X„1 " 5»? I"d".ct've constat.
Sic ex ig„e genontu,- ,V„; prmc,I"""' mductive constat.
-ima! (sccundu.n^one ^eZjSZim™ ^ °* ™™n 'lte™ Srf^tius, vita est ,naKls ac niS^^,P-UCatl0I'em ""««ericaffl naturae). •otdlectio i„ intelligente et mrfi.t , ' Jam Sensatio manet ™ sentiente
"""""" — -«'••''«•- bi, 1 ;^,rr:,,c"tuh-- inteiiect"s vero, . .«(ellectus angelorum ad .ui co^, ' ' *°l ' sensibi"b"s. Allius
-«I Ixm se cognoscit seios,,, 2 COgmt,onem "°" P™cedit ex aliquo exteriori zzzrf* iX^,tmam periectio-em "
UTRUM PROCKSSIO SIT IN DIVINIS sentata in verbo accidentali, non est cjus substantia sec. suum esse phvsicum, sed scc. suum esse intentionale seu repraesentativum. Verbum mentalc Michaelis non est verus Michael, quia est accidens et non substantia.
E contrario ut dicitur in hoc cap. G. Gentes, « Cum in Deo sit idem essc ct intclligerc » Dcus non indigct vcrbo accidcntali ad se intelligendum, sed si habet ex supcrabundantia Vcrbum, ut cognoscitur solum per Kevelationem, tunc uEssc Verbi interius conccpti sive intentionis intellectae csl ipsum suum intclligi >, et ipsum suum esse, non solum sec. esse intelligibile, sed sec. csse physicum. Ita scil. quod Verbum divinum non sit solum " Deus intellectus » sed « verus Deus » ut dicitur in Symbol.: Deus verus de Deo vero. Per oppositum, verbum accidentale quo v. g. Michael archangelus se cognoscit est quidem Michael intellectus sec. esse intelligil)ile, sed non est Michael verus, sec. csse physicum, quia est accidens et non substantia. Cf. q. 42, a. 2, 4, (>.
Sic generatio intellectualis verbi in summo perfectionis non solum producit verbum accidentale, sed etiam verbum substantiale, et est igitur vcra gcneratio, quia communicat totam generantis naturam ut dicetur in art. 2 corp. et ad 2m.
E contrario vcrbum nostrum mentale non nisi metaphorice dicitur d proles mentis nostrae ». Sic solvitur objectio 2a, scil.: in divinis procedcns non est diversuni in natura ab eo a quo procedit, sed habet eandem numerice naturam.
Ad 3m. Tertia objectio erat: procedere ab alio videtur repugnare Deo, tanquam primo principio. Kespondetur, distinguendo supra < procedere Scfl. procedere ut extraneum et diversum. conccdo; proccderc ut intimum ct absquc divcrsitatc numcrica in natura, nego. Sic Filius Dei est Deus de Deo, lumen de lumine; est aliquo modo sicut verbum in mente artificis ad productionem artefacti externi.
lum dubiimi: Estne saltem viriualiter revelatum ct theologice certum quod in Deo est processio per modum verbi intelligibilis a dicente, seu quod esi proccssio intcllcciualis?
Hic non quaeritur an Filius Dci recte dicatur Vcrbum Dci; nam ex Prologo Joannis scripto sub infallibili inspiratione divina, de lide est quod Filius Dei est Verbum et quod Verbum est Deus consubstantialis Patri, ut explicite dcfinitum est postea in Conc. Nicaeno. Sed quaeritur an in his verbis Proiogi Joannis reveletur fonnaliter, aut saltem virtualiter modus formalis primae processionis, scil. per intellectualem dictionem.
Durandus hoc non admisit, contendebat enim Filium procedere a natura Patris praeintellecta intellectui et voluntati.
Rcspondctur affirmativc: cst sattcm virtualitcr rcvclalum ct thcologicc certutH quod Vcrbum scu Filius proccdit a Pairc pcr gcncrationcm intcllcctualcm, seu ab * intellectu Patris. Immo plurcs thcologi recentiores ut P. d'Ales tenent hoc esse proxime defmibile. Cfr. D'A16s, De Deo Trino, 1934, p. 183, qui dat ut proxi- v< mam fidei » hanc thesim: « Filius a Patre procedit secundum generationem intellectus», et dat ut doctrinam communem alteram thesim: « Spiritus Sanctus ex Patrc Filioque proccdit secundum amorem mutuum ». Et hoc videtur verum.
Probatur: In Scriptura (Joan. I. 1-14; I Joan. I, 1-3) idem qui dicitur Filius vocatur Vcrbum. Atqui hic non agitur de verbo extcrius prolato ut ex cdntextu patet, sed de verbo immanente. Vcrbum autem immanens concipitur ab intei-
E PROCESSIOXE DIVINARUM PBRSONjgUM
lecttt, est ipse conceptus cxpressus ab intellectu, ut merito docent Patres. P. r.a_ t-rppiTP ait in Evangile selon Saint Jean, 1927, introd. p. CLXXXI: « Jean a dit ce que Ja refiexion des siecles chretiens a reconnu comme ce que l'on pouvait dire (lc plus approchant de la verite. Le fils d'un etre spirituel, d'une pure intelligcnce, c'est sa p< nsee, que rEeriture nommait sa parole: unc parole qui est distincte de lui ( t qui cepcndant est en lui ». Gfr. ibid., p. 30. Pater Lagrange dicit etiam in alio opcre, 1'Evangile dc Jesus Christ, p. 634: « S. Jean apprit d'en liaut que le termc lc plus convenable etait celui de Verbe pour dcsigncr une individualite (ccllc du Fils de Dieu dans unc naturc purement spirituelle), disons une personne pour employer le langage arr.te" depuis par 1'Eglise, distincte de ce Dieu prinripc dc tout qu*on nommait le Pere, et cependant possedant aussi bien que lui la nature divine «.
finem, PG. t. 36, c. 129; S. Cynllus Alew, Thesaurus, assertio 19, PG. t. 75, 314, dicit: « Joannes Filium vocat Verbum, atque hanc maxime propriam appella' tionem ci tribuit, quaequc essentiam ejus maxime manifestat ». Alibi in Joan. I, c .5. PG. t. 75, 82 S. CyriUus Alex. dicit: « Verbum quippe et sapientia dicitur proptcrca quod ex mcn/e ct in mente est proxime et indivulse ». Item S Basilius Honnl m Prol Joannis, PC, t. 31, 475: « Quid erat in principio? Verbum inquit ' Uir Verbum.-' I t perspicuurn sit processisse ex mente ». Cfr. Rouet de Tournei' Ench Patnst. Indcx thcologicus, X. 161. Verbum est nomen proprium Filii- mu i\ ' !!S ?>T i' !>atrC PCr ^'Cnerationem intellectualem, ubi referuntur mul t(xtu> I atnun atmorum et et.am graecon.m praesertim S. Theophili
»t»nti.u- , „i Ilcbr. ? ' 'mi,K0 1 atnS' Splend0r 8loriae * ng^a snl,- discursus tmumef M** ^elalum, nam
t^^t~'^S- T'vmf tCTet <«* Klius « Spiritus cad,m mlm(.n(.(. intcUect^ " » P °d ucnn t Ver bom; tres pcrsonac intclfeunt mas tcnct quod i„ p;ltria b^nSdo^,^ ** ^PerS. Tl'„-
»«m WUcmak.. cmod csse „ Uc r^ "''^ "°n "Prim''nt vcr- repraesentare ut in sc cst h.,1». • Per participaUonem. et non n,.^ot
«»sas."SiBrjaMar3
I TIvl M PKOCKSMO sl'| IV IUVIN-I^ praesentis articuli: « Quicumque intelli^it, ex hoc ipso quod inteUigit, procedit aliquid intra ipsum, quod est conceptio rei intcllcctac • . Scd i/u cst in qualihc! intcllcctionc crcata ordinis naluralis, scil. prout homo \ < 1 anKelus intelliyit se et alia a se. Sic habctur sulTiciens analogia ad concipiendum quid sit in divinis Verbum dc quo est sermo in Prologo Joannis. Itaque Festat quod qui( uinquc intclligit. ex lioc ipso quod est intellectualis naturae, in aliqua sua int< lU-ctione producit verbum. Undc analogia cxplicata a S. Thoma in hoc. sita cst quod producere vcrbum est proprium naturae intelli^cntis. Pioindc. cst pcrlcctio quae dcpurari potest ab imperfectionibus, et ascribi potcst Dco ut summe intelligenti.
Objcctio: Verbum requiritur in intcllcctu creato ad cognoscendum objectum quod de se non est intellectum in actu. Atqui Deus cst ipsuin intclligere subsistcns. ct proinde est de se non solum intclli- ibilis in actu, sed intt-llectus quoquc in actu. Krgo in Dco non requiritur Verbum.
Rcsp.: Dist. maj.: vcrbum accidcnlate et ex indigentia sic rcquiritur, concedo; Yerbuni substautiale, nego. Concedo min. Dist. concl.: Ergo in Dc<> non nquiritur vcrbum accidcntalc ct cx indigcntia, conc; Ycrbum substantialc ct ex fecunditalc, nego, aut saltem faveas probare.
IfisL: Sed tunc destruitur analogia quae non amplius existit inter \erb\im accidcntale ex indigentia, et Verbum substantiale ex fecunditate seu superabundantia.
Rcsp.: Non datur quidcm univocitas, sed remanet analogia. nam in creatis verbum accidentale non solum requiritur ex indigentia (prout subjcctum cogitans, non est de se intellectum in actu secundo), sed pertinet ad fecunditatem et perfectionem intcllectus creati quod vitaliter loquatur intcrius, cxprimendo conceptionem suam. Sic philosophus valde laetatur quand<> p<^st longam et ditTicilcm invcstigationem, in iine potest parturire verbum ad quaestionis solutionem; mori potest, nain veritatem invenit.
Inst.: Sed quare Filius et Spiritus Sanctus intelligendo non producant Verbum?
Rcsp.: Hoc ad mysterium pertinet, nec potest omnino explicari. Attamen dici potest et debct ut aiunt thomistae: unius mteUectionis est unum vcrbum quando cst adacqualum. Atqui in divinis cst intellectio numerice eadem pro tribus personis, et inlinita. ErgO iu divinis est unicum verbum adaequatum et intinitum, sicque non restat aliud vei bum producendum. Trcs personat mteliigwU, sed solus Patcr dicit, quia dicit adacquatc; seu quia Verbum jam dictum est intinitum, absque o.nni imperlectione. Nihil est amplius dicendum in divinis, sicut acci.hu t in humanis si aliquis magister posset adaequate dicere quidquid ad quacstionein a«itatam pertinet. Hacc igitur di>tincti<> inter intellectionem et dictioncin prinio aspectu videtur nimis subtilis, sed non caret iundamento. Plures enim honuncs. etiam per plures annos laborando, non possent dicere intenus et exteriUS solutionem alicujus diliicilis problematis; sed si magnum mgenium hanc solutioneni mvenit, parturiendo verbum interius et illud exterius prolerendo, alii sacpe absque diflicultate hoc intelligunt. Xon potuissent dicere, *cd satis faciliter possunt intclli^crc id quod dictum est. Iino si magnum ingemum invcni. verbum perfectum scu quasi adacquatum ad solutionem quaestionis, illud exprimit in editione definitiva «ne varietur », nec indigct amplius corrigere
60 Ofi PROCESSIOXE DIVIXARUM PERSONARUM verbum suum jam prolatum, dum c contra dcbcmus semper et sempcr perficere verba inadaequata seu imperfecta.
Denique dicitur quod personae loquaces verba innumerabilia sinc ratione proferunt, dum sapientes praesertim in fine vitae suae, pauca verba proferunt sed valde substantialia et quasi adaequata, ut sunt clarae et firmae sententiae' sanctorum ct magnorum Doctorum, quas alii homines non invenissent, sed tamen sufticienter intelligunt. Sic analogice intelligitur absque nimia subtilitate quod in Trinitate tres personae intelligunt, sed solus Pater o dicit », quia dicit Verbum adaequatum. E contra nos habemus multa verba inadaequata.
Alia objcctio: S. Thomas ad 2m dicit: a Verbum divinum est perfecte unum cum eo a quo procedit, absquc omni divcrsitatc », et in IV C. Gcntcs, c. u n ? di< 11 Esse verbi est ipsum intelligi n in Deo. Atqui sic Verbum neque ut persona (hstincta procedit. Ergo non valet analogia.
Rcsp.: Nego minorem et conseq.: S. Thomas negat quidem diversitatem numencam natnrae inter Patrem et Verbum, sed remanet diversitas personarum revdata. Haec vero divcrsitas est solum rclativa et oritur ex processione ut realis est Nam processio, ut realis est, petit extrema realiter distincta, saltem quoad modum essendi Ita plures thomistae, ut Billuart. Sic verbum nostrun 1ognosc«mus mtellectum nostrum est diversum ab intellectu nostro cogno^cente « t cogmto non secundum esse intelligibile, seu intentionale, sed sec f sse reale vel entitativum, sic enim est accidens intellectus nostri.
fyJ£!i p ,Ver^m .«» Persona tunc ut persona, si non ut natura
^ " . ..o d,vmae, nego. Sic enim Pater, inteffigendo. „on
In ttiangnlo awSLimiZ^ 9 J praeextstens et illud non amittendo. m^S^SSSSSS^ C°ns'ructus non sed eonnnunicat
Sunt minus SZTJS^^m et « *» alii anguli
S:'- tt^d^ SCd neCeSSaria et ™ti«a. """•" ta«««.n S RpXtltSrf "nius ab n,i° quod «>»»•» Sine l'atre, et tamon IM ' "°n P°tcst n,aSis «*• sine Filio.
'""nR.no aequaaterali 'm£TSJaiZ£?, T depcndens a Fili°- '«•' I» su>« alio. ""*>uh sun« ..equales et unus non potcst esse
l ;""' «** gener^e. P?r opposi ,n DeS PalT non essc l»tor. libere
' ' "«.< potest esse sine Fflio U°US Pdter non P°««* esse quin sit Pater
1'TKl'M AI.IQUA PROCESSIO IX DIVIXIS f.EXERATIO DICl POSSIT
It;i proinde, quamvis Filius non possit esse sine Patre, non sequitur quod a Patre proprie dcpcndcat, quia Pater non est ejus causa, sed solum principiutn originis. Deo quidem repugnat cssc ab alio, ut a causa, conc; ut a principio originis, faveas probare.
Id est possibilitas mysterii nec improbatur, nec probatur, sed suadetur argumento convenientiae.
Inst.: Tamen Filius accipit a Patre, ergo se habet passive et cum indigentia.
Rcsp.: Dist. consequens: si aliquando carucrit aut carcre potucrit eo quod habet, conc; secus, nego. Dum crcatura potuit non esse, Filius Dei non potuit non essc, non potuit carere perfectionibus divinis.
Inst.: Quaelibet persona divina est primum principium; ergo quaelibet excludit principium originis.
Rcsp.: Dist. antecedens: quaelibet est primum principium ad extra, concedo; ad intra, nego. Sic solus Pater est non ab aliquo originis principio. Sic ut dicit S. Thomas in Boclium de Trin. a. 3: « ad resistendum his quae contra fidem dicuntur (sacra doctrina utitur philosophia) sive ostendendo ca csse falsa, sive ostendendo ca non csse ncccssaria ». Sufficit ostendere quod non efficaciter probatur impossibilitas mysterii, v. g. non efticaciter probatur dependentia in Verbo Dei per respectum ad Patrem. Saltem istae objectiones non sunt cogentes et igitur non destruunt fidem. Non potest probari impossibilitas processionis Verbi; quod est « Deus verus de Deo vero ».
Akt. 11. Utrum aliqua processio in divinis generatio dici possit.
St. qu.: Sicut articulus primus erat analysis conceptualis notionis processionis, absque discursu propric illativo, hic art. 2 cst analysis conceptualis notionis generationis divinae, quae in S. Scriptura invcnitur. Est pulchrum exemplum transitionis a conceptu confuso ad eundem conceptum distinctum. Hic autem transitus fit eliminando falsas interpretationes, ex quibus sequuntur tres dilficultates formulatae initio articuli, scil. i° gencratio est mutatio de non esse ad esse, ergo persona divina gencrari nequit. 2° In Deo est proccssio secundum modum intelligibilem; atqui in nobis talis processio intellectualis non dicitur generatio. 30 Esse cujuslibet geniti est acceptum et receptum, ideoque non divinum.
Responsio dc 06 cst: Processio Verbi in divinis dicitur gcncratio, ct ipsum Vcrbum proccdcns dicitur Filius.
Probatur hoc cssc de fidc, ex Ps. II, 7: «D.nus dixit ad mc: Filius mcus es lu, cgo Jwdic genui tc », hodie, ut ait Augustinus, in nunc semper stanti aeternitatis, supra tempus, supra praeteritum et futurum. Hic textus V. T. illustratur a N. T., speciatim a Prologo Ev. scc. Joan. — Ps. (TX, 1-3: -< Dixit D.nus D.no meo: cx utero antc lucifcrum gcnui tc », sed textus iste est minus clarus in lingua hcbraica, quam praeccdens. — Isaias LIII, 8 in prophetia de passione Christi dicit: « generationem ejus quis cnarrabit?». — Item Act. Apost.VIII, 33. Joan. I. 18: k B6um ncmo vidit unquam, unigcnitus Filius ipsc enarravit*». Joan. I. 14 « Vidimus gloriam cjus, gloriam quasi unigcni/i a Palrc ». Joan. III, 18: « Qui non
DE PROCESSIONE DIviNAKrM PERSONARUM credif jam jitdicalits cs/, quia non crcdil in nominc unigeniti Filii Dei ». Joan. II I# II.. i Sic Deus dttexU mundum, ut FiHwn smm unigenitmn daret ».
Item Symbola et Concilia definierunt quod Filius Dci cst non crcatus (contra Arium), non factus, sed genitus cx natura vel de substantia Patris (cfr.
Pcnz. i.-), 10 *<l < 54$ 275 etc-)» SJ-C dicitur Patris Filius naturalis, non adoptivus
In corpore autem articuli S. Thomas instituit analysim conceptualem notionis generationis, eam puriiicando ab omni imperfectione ut applicari possit in divinis sec. analogiam non solum metaplioricam, sed etiam proportionalitatfe propriae. Sic haec notio, quae in Revelatione invcnitur, transit a statu confuso ad statum distinctum. Non deducitur nova veritas, sed eadem explicatur sic in forma:
Gcncratio est origo alicujus viventis a principio vivente conjuncto, sccundum similitudinem naturae, sic homo generatur ab homine.
Atqui processio Verbi est origo vivcn/is a vivcntc conjunclo, in similitudine naturac, sed absque transitu de potentia ad actum, scu ad novum esse. Ergo processio Verbi est proprie, et non solum metaphorice, generalio. Explicatur major: generatio omnium generabilium naturalis ordinis est mutatio de non esse ad esse, sic generatur ignis non vivens ex igne. Sed generatio quae est propna viventium; est origo viventis a vivente conjuncto, scil. a pativ. non ab avo, scil. per activam communicationem naturae generantis, secundum s.mihtudmem saltem specifieam. Sic angeli nequeunt dici iilii proprii Dei quia (livmam naturam a Deo non acceperunt. '
Explicatur minor: processio Verbi per modum intelligibilis est origo vi-
IT^ ^tC.C°nJUnCt(n Ct scc-.similit"dinem naturae, quia conceptio intelleu es Mnuhtudo rei mtellectae; imo in divinis, dum Deus Pater se intdli.it et n -mmumcatur natura numerice eadcm, quia in Deo idem cst esse eUntet hgerc. Sic Verbum non est solum Deus intellectus, sec. esse intentionale sed Dcus sec. esse physicum seu entitativum, ut mehus dicetur ad 2»
NwlSVS'^ " h°C.qUOd FiliuS Dci v^tur Verbum in ulla ^SSS^ ™ ^igeniti absque
Sic recte intc-lli-u ntu v rlT ) , l a t "™ ^ ** * ***** ad «™ - snncti/J > d / 1? Ud./J°an.nem V> 26: ^icul Pater habet vitam
^^L^ZX^ -ndusionem theologicam, sed expHcat intellcctuahtor utVr Ft in jj(IU \ ^re. - 1- quod ab eo procedit
VTUVM U.IOI-A PROCKSSIC) I N DIVIMs CKXKRATIO DK.I 1'OSSJT nego, quia ad rationem istam formalem sufficit quod generatio sit origo viventis a vivcnle conjitncio scc. similititdincm natitrac. Concedo minorem. Dist. concl.: ergo generatio non est in divinis. sccunditm modum crcatum, conc; sec. suam lationem jormaic.m, nego. Sic est analogia proportionalitatis non mc.-taphoricae, sed propriac, quam tamen ratio ex se sola invenire non potuisset. Deus earn nobis revelavit.
Ad i'". 2:< diflieultas erat: in Deo est processio secundum modum intelligibilem. Atqui talis processio intellectualis in nobis non est generatio, nonnisi metaphorice loquimur de parturitione verbi nostri. ICrgo.
Resp.: Concedo majorem; conccdo min.; nego paritatc-m. Ratio disparitatis ( st quod in solo Deo non in nobis intclligcre cst ipsa substantia intdtedm. Sic in solo Deo intclligcrc ct vcrbum conccptum non sunt quid aceidentale sicut in nobis, sed qmd substantia/e. Verbum in nobis procedit ut accidens in quo repraesentatur substantia intellecta. E contra in Deo Vcrbitm proccdit ut cutsdcm naturac subsistcns, et propter hoc proprie dicitur genitum et Filius, sciL \rerbum divinum non solum est Deus intcl/cctus, id est rcpracscntalive, intcntionaliter, sed est Dcus vcrus de Dco vcro. Legenda est haec resp. ad 2W cujus doctrina Iongius exponitur in IV C. Gcntcs, c. 11.
Cfr. Joannem a S. Thoma. Ostcndit quod intellectus noster, formando intra se verbum suiipsius, scil. rcpraesentationem suiipsius, assimilat sibi hunc terminum, saltem imperfecte. Scil. intcl/cctus impcrjcctus, humanus vel angelicus, assimilat sibi vcrbum suitm impcrjcctc, scil. solum intentionaliter seu repraesentative vel intclhuibiliter. IntcUcctus autcm pcricctus. seu Dei. assimilat sibi Vcrbum suum pcrjeciissime, scil. non solum intentionaliter, sed etiam rcalitcr in natura, ct in cadcm numerice natura. ita ut Verbum divinum non sit accidentale, sed quid substantiale, et sit simul vivens et intelligens, quia in Deo idem est esse et intclligere et intelligi. Ft Revelatio aiiirmat hoc Verbum substantiale esse personam Filii Dei. Haec cst vcra gencratio. de qua primario dici debet nomcn gcncrationis, de aliis vero dicitur solum per participationem et per posterius. quamvis prius quoad nos quoad impositionem nominis. Ci. I. q. 13, a. 6. Unde Paulus ad Ephes. III, 14-15 ait: « Flecto genua mea ad Patrem D.ni nostri Jcsu Christi ex quo omnis paternitas in caelis et in terra nominatur . Ctr. inlra, q. 33, a. 2 ad 4"1.
Vcrbum nostrum dicitur conccp/itm, non gcneratum. Conceptio est initialis formatio viventis, dum generatio cst perlecta ejus pnxluctio, post evolutiiuiem embryonis. Intcllectio nostra j)crvenit ad conceptionem intellectualem \ erbi. non vero ad generationem intellcctualem. Sic loquimur de nostra tacultate concipiendi, non vero generandi intellectualiter. Ita pariter est W aagelis. In solo Deo, in vita sua intima, per solam Revelationem cognita, conccptio est simul generatio intellectualis proprie dicta.
De conceptione et de generatione secundiun S. Thomam.
Cfr. III Sent. d. S, 1. ()»»; dist. 3. q. 2, a. 1, c. 5; Ouodl. VIII. a. 5, acl 3«. Vt ostendit S. Thomas Quodl. VIII, a. 5, ad 3, in omni conceptione (animalu materia concepti praeparatur per virtutem generativam matris, vis autem iorma-
DE PROCESSIOXE OIVIXARUM PERSONARUM tiva est in semine pateis»; dein<le venit cvolutio embryonis, quae terminatur per generationem animalis. Sic concepiio est initium seu inchoatio generatiofUi aninialis.
Vox autem conceptio deinde translata est ad conceptionem intellcctuaiem significandam, prout intclligentia nostra ut potentia passiva fecundatur ab objecto, seu a specie impressa quae derivatur ab objecto, et intelligentia nostra, sic fecundata seu informata, concipit vcrbum suum mentale, ad sibi •wprimendam aut rem extramentalem aut mentem ipsam. Et jam cst quid magnum bene ac profunde concipcre aliquid, v. g. librum scribcndum, v. g. ordinalionem Summae theologicae. Sed hacc conccptio intcllectualis in nobis non pcrvenit ad gcncrationem intcllcctualcm, quia verbum nostrum est solum accidens mentis nostrae, et non substantia vivens ut ipsa anima intellectiva. E contrario in Dco, cujus intcUigcntia est ipsum intclligcrc subsistens ct ipsum csse subsistcns et ipsa vita subsistens, Vcrbum, de quo loquitur Revelatio, non potest esse verbum accidentale, sed est Vcrbum subsiantialc, vivens et intelligcns. Unde in Deo conceptiu, fjuae est initialis generatio, pervenit ad generationem perfectam Verbi quod est Deus verus de Deo vero, non solum Deus conceptus, sed realiter Deus df Dco vero.
Joannes a S . Thoma (Dc Trinilalc, disp. XII. a. 6, n. 15) dicit, et in bo. convenit cum Fcrrariensi: «processio verbi, stando praecise in linea intellipbtll et ex v, formalitatis suae... dum purificatur ab omni impcrfectione redditur su bstantmlis et generativa ... (Hoc requiritur non solum materialitercx parte M.l.jcct! (hvini, sed et.am formaliter ex parte proccssionis verbi, dum purificatur
",u '"'rfccuone.) Ex alto sic explicatur magnum gaud um ingen dum
'U' '<"'»"™ magni problematis et parturit verbum^haec par uririo verbi
™ eo / , ; 'S' ,"CCCSSC CSt qU°d Verbum (livinum sit »num accidentalis STiS substantlalls .< generativa, dum in nobis cst
«lens, lm XSS^XJSZZ^ * intclliScns. -d solum W
'»«««. * pcrsona ad P atrem^ t v ^ Z * vWc" nostro, ncc eonununionemhah.™ T P°ssumus conversare cum verbo e contrario SS?S5^S£S CU'" ^™"* S°luS cllm suis idri^ naDct communionem. societatem cum Filio.
tt; qi""' in iv" su p"««i» p. ^i , /.sro ^ modum fe fide s«undum os, saltcm thco Wicc c ttn f P"mum enim «* manifeste valde difficile Cst concipere gcne afionem in n F" "^" intellectuali «;"orat.„ non mctaphorice sed p"opn" Tic ™ W°o1 t*" °U°d in " **
arc. 2°, quamvis
I TRUM ALIQTA PROCESSIO IX DIVIXIS OEXERATIO DIC I POSSIT
6=5 hacc sit magis ccrta. Haec ratio cst una inter alias proptcr quas praevaluit conceptio latina Trinitatis, quae vocatur quandoque i theoria psychologira a S. Augustino proposita, cum fundamento quidem in Revelatione, scil. in Prologo joannis, in quo Filius Dei dicitur Verbum a Patre procedens. coroll.:
Cum haec generatio divina Verbi sit acterna (supra tempus continuum hominum et tempus discretum angelorum), sequitur quod in unico nunc stanti aeternitatis, u scmper gignit Pater, ct scmpcr nascilur Filius », ut dicit Aug. Ep. 174. generatio cnim divina fit sine novitate essendi.
3um coroll.:
Magnum scquitur gaudium cx hac gcncratione aelerna, cujus vestigium habetur in matre dum natus est ei filius in mundo, et in magno ingenio dum post longum laborem perficit opus ad manifestationem veritatis.
4um coroll.:
In divinis gcnerari sicut gcncrarc non importat impcrfcctioncm; imo non est minus pcrfcctum quam gcncrarc, nec minus gaudium producit; cfr. Joan. aS.Th., loc. cit., n. 45, nam generare non potest csse sine generari, et in ipso generari aeternum et necessarium non est transitus de potentia ad actum. Non tamen dicimus quod generare vel etiam paternitas sit perfectio simpliciter simplex proprie dicta; nam quamvis non involvat imperfectionem, non melius est eam habere quam non habere. Alioquin aliqua perfectio simpliciter simplex proprie dicta deesset Filio, et sic Filius non esset Deus. Cfr. S. Th. I, q. 42, a. 4 ad 2m. 0 Eadem est essentia et dignitas Patris et Filii, sed in Patre est secundum relationem dantis, in Filio secundum relationem accipientis ». Ibi est mysterium, scd videtur quod relationes in divinis non afferant vi conceptus sui relativi aliquam perfectionem relativam, virtualiter distinctam a perfectione absoluta essentiae divinae. Ita existimant multi thomistae, ut infra dicetur.
Remanet difricultas quae in 311 objectione articuli secundi exprimitur: sciL « Esse cujuslibet geniti est acceptum et receptum»; ideoque non divinum, nam esse divinum cst per se subsistens et irreceptum.
Ad 3m nostri articuli S. Thomas respondct: csse cujuslibet geniti est quidem acceptutn, sed non semper receptum in aliquo subjecto. Sic tota substantia rei creatae est accepta a Deo, sed non recepta in aliquo subjecto receptivo. Ita esse Verbi divini est acceptum, sed non reccptum; cst ipsum csse subsistcns.
«In ipsa enim perfectione divini csse, continetur et Verbum intelligibilitcr proccdcns et principium Verbi, sicut et quaecumquc ad ejus perfectionem pertinent ». Ex hoc textu S. Thomae videtur juxta multos thomistas, quod relationes in divinis non afferant vi sui conceptus novam pcrfectionem relativam, virtualitcr ab absoluta distinctam.
Per oppositum S. Thomas dicit saepe in diversis operibus suis quod esse cujuslibet creaturae est non solum a Deo acceptum, sed etiam rcccptum in esscntia crcata, aut mclius in supposito creato. Sic dicit S. Thomas dc Potentia q. 3, a. 1, ad 17: « Dicendum quod Deus simul dans esse, producit id quod cssc rccipit; et sic non oportct quod agat ex aliquo pracexistenti ».
5 — Garrioou-Laoranoe, De Dto Trino el Creatore.
DE PROCESSIOXE DIVINARUM 1'ERSOXARUM
Hic textus et multi alii similes citantur contra Suarez et ejus discipulos ad ostendendum quod pro S. Thoma est distinctio realis inter essentiam creatani et esse; nam esse creaturae non solum est a Deo acceptum, ut admittit Suarez, sed etiam est rcccptum ac proinde limitalum per essentiam in qua recipitur: Per oppositum esse divinum est irrcccptum tam in Filio et Spiritu Sancto quam in Patre.
Alia objcctio: Verhum vi processionis procedit ut intellectum ct non ul intcUigcns, nam procedit ut terminus intellectionis paternae. Ergo vi processionis non procedit ut simile Patri; sic processio ista non est generatio.
kesp.': Dist. ant.: Yerhum vi processionis procedit ut intellectum et non ut intclligcns notionalilcr, seu dicens, conc; non ut intclligcns csscniia/itcr, nego. Similitudo autem in natura non attenditur secundum notionalia, scil. secundum actns notionales, qui sunt activa generatio et activa spiratio, sed secundum essentialia. Ita analogice in humanis, quamvis filius non procedat ut generans, sed ut genitus, procedit tamen ut similis patri in natura, et sic est, proportione servata, in divinis.
Dubium. In quo differt dictio Patris ab intcllcctione esscntiali, quae communis est trihus personis, dum dicitur: « tres personae intelligunt, solus autem Pater dicit >•.
Kcsponsio infra datur q. 41, a. 1. Dictio Patris rationc tantnm distinguitur ah intellectione essentiali; nec differt sec. rem a relatione Paternitatis, quae non rcaliter distinguitur ab essentia divina. Hoc profunde explicatur a S. Thoma I, q. 41. a, 1 ad 2m: « Origo ipsius motus secundum quod incipit ab alio. vocatur actio. Rcmoto igitur motn, actio nihil aliud importat quam ordincm oripm, secundum quod a causa aliqua vcl principio procedit in id quod est a pnncipio l ndc cum in divinis non sit motus, actio personalis producentis personam nihil uhud est quam habitudo principii ad personam, quae est a principio. Ouae quidem habitudines sunt ipsae relationes vel notiones... ,». Unde non differunt al, eis msi secundum modum significandi, prout loquimur de divinis secundum modum rerum sensihilium, ut ibid. dicitur.
Durudoe MW.T • * *" S' Tho1™' ^cultates propositae a tZt0't TmmT 6 ' th°mistis' Sed D0tius ^scuritatem quam Potiu r s u ^lCrm,aCSll0ne *iie™«> "on juvant ad mentis progrcssum est S5 1 , ln ] dc "0,Vmm°rT:indum est in ds« et s«fficiet aHquid de his , T (!uaestloms" Imo solvuntur ab ipso S. Thoma sed oostea
Lt t T^Z!Z£^^ PC— ad essentiamnn:
Ill -Utriunsit in divinis aUa processio a generatione Verbi.
pJtt^ ^:atLna^hlti°nem " S" Ct Traditi^ divina ex-
"« «ormula hapt "n u 7^^^ Sanctu - g pkx °~ — ut nKIM SIT IN DIVINIS AI.I \ I-ROCI-SSIO A OI-.NIiKATIONE VERRI ctiones et operationes Dei, sec. illud D.ni apud Joan XIV, 16: » Rogabo Patrem et alium Paraclitum dabit vobis ». Imo dicitur apud Joan. XV, 26: « Spiritus vcritatis, qui a Patrc proccdit, illc tcslimonium pcrhibcbit dc mc ».
Chapter 2 of 44