Prolegomena (pars 3)

In art. praesenti S. Tliomas instituit analysim conceptualem hujusce secundae processionis. Ponit ad modum status quaestionis has tres difficultates: i° Si ponitur in divinis secunda processio, quare non tertia et sic procederetur in infmitum. 2°In omni natura invenitur tantum unus modus communicationis illius naturae, scil. per generationem; 30 Nec etiam processio amoris potest distingui in Deo a processione intelligibili, quia in Deo voluntas non est aliud ab intellectu.

Rcsponsio tamen est et est de fidc: « practcr proccssionem Vcrbi ponilur alia proccssio in divinis » et additur (quod non videtur esse de fide, sed sententia communis) quae est proccssio amoris.

i° Probatur cx S. Scriptura primam partem esse de fide: cfr. Joannem XIV, 16: « Ego rogabo Patrem et alium Paraclitum dabit vobis ». Ibid. XV, 26: « Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum vcritatis. qui a Palrc proccdit, ille tcstimonium perhibebit dc me ».

2° T/icologice explicatur haec secunda processio revelata:

In divinis processio attenditur secundum actionem immanentem non transeuntem. Atqui actio immanens, in natura intellectuali, est duplex: intellectio et volitio seu amor. Ergo in Deo, ut agente intellectuali, convenit quod, practer processionem intellectualem Verbi, sit alia processio, quae est processio amoris.

lu,n dubium: An S. Thomas inlcndat rigorosc dcmnnstrarc c.xistcntiam sccundac processionis ex prima; ita ut haec secunda certo cognosci posset discursu thcologico, etiamsi non esset revelata, etiamsi non revelaretur existentia Spiritus Sancti.

Rcsp.: Non videtur quod S. Thomas hoc intendat, quamvis dicat: « Ad cujus evidentiam ». Sed secundum ejus consuetudinem, quando agitur de mysteriis esscntialiter supernaturalibus, vult ostendere hoc non esse contra rationem et affert rationem convenientiae, quae quidem profunda est, imo quae magis ac magis profunda apparet contemplanti, sed non est demonstrativa, nam haec progressiva contemplatio tendit non ad evidentiam demonstrationis, sed ad altiorem evidentiam visionis beatificae. Haec igitur ratio convenientiae pertinet ad sphaeram quae demonstrabilitatem superat. Proinde si quis vellet eam ut demonstrativam proponere, potius eam minueret quam exaltaret. Unde ex hac argumentatione non rigorose probatur quod debet esse secunda processio, nec ex ea certa esset existentia tertiae personae procedentis, si non esset revelata.

Sed quaeri potest: supposito quod revelatum sit esse tertiam personam et secundam processionem, probaturne rigorose quod haec secunda processio debet csse proccssio amoris, ex hoc quod jam saltem theologice certum est primam esse per modum intellcctionis. Hoc posset sustineri, quamvis difficile, quia mimis certum est amorem habere terminum immanentem. quam quod intellectio seu potius dictio habeat terminum, scil. verbum exprcssum.

Terminus enim immanens amoris cst innominatus et valde mystenosu^. nam amor tcndit ad bonum quod est in rebus extra mentem, dum intellectus tendit ad verum quod est formaliter in mente secundum similitudinem rei extra-

6t<? DE PROCESSIONE DIVINAIUM PERSONARUM mentalis. Cfr. M. T. t. Penido, A propos de la proccssion d'amour cn Dieu (a Ephe- f h terminatur ad res in quibus . minatur in mente, in qua est venim et falsum, ut dicitur in VI Metaph. c. VIIIet idco voluntas non habet aliquid progrediens a seipsa quod in ea sit, nisi pef modum operationis; scd intellectus habet in seipso aliquid progrediens ab eo non solum per modum operationis, scd etiam per modum rei operatae; et ideo verbum significatur ut res procedens, sed amor ut operatio proccdens » In pluribus editionibus omittitur nisi, et textus videtur iriintelligibilis. Sed in IV C. Gcnies, c. 19 S. Thomas dicit: « Amatum est in voluntate amantis (non se cundum sinuhtuclincm suae speciei, sed) sicut tcrminus motus in principio mo tivo proportionato Amatum in voluntate amantis existit ut inclinans et quo dammodo lmpcllens intrinsecus amantem in ipsam rem amatam »

l nde dicendum est: argumentum propositum in nostro art. est ad minus argumentum coiiveiuenriae, ad explicandam naturam secundae processio - revelatae id est ad ostendendum quod ipsa est processio amoris Haec ra^io -n; ' n.nn,, esf valde profunda seu alta; ostendit quod theo 2 psycholod invenitur in S. Scriptura similis i„d citio n J?t5 • T ^ ProcessIone "°n

Propn. A„,or. necetiam apud Pa c graccos T-imen ^T*

gnitas et ipsum nomcn Spi ritus nrl vnlit T „ dlcltur Sl"'v,tas, beni-

«•mmunis q„„d Spirtus s „ oc«?it ^ a"Ud,t Sic est nunc sententia

Deo THno, um, p. "s" P amor P"*™**. Ita P. A. d'Alcs, Dc m^fffl^T^ *** SCC""dam vomio sc

^^^^Xz^mizjz^r^ ^ Verbum est processionem amoris, amatum Cst i„ aJL. • ! c01l>- i,rt-' « secundum d>CU vcl intdlecta cst i„ mtclUgcntc ' ' PCr conceP«°nem verbi rcs

• fctf^SSI- H°C efegie «^at Cajetanus 1,1 -"•">"» ' Est ewmquaedaLdifferSti ' „ T Secundum ;lffect'°n<™ amantis ,am 111 atoante non producitur similitnrir, ■>,„. 4« ln er ln^e^ectionem et amorem,

Svlvunfur objectioncs. 1" est. Tllnr necessarium procei:lere in divinis processionibus ^ ^

UTHUM SIT IN DIVINIS ALIA PRQCESSIO A GENERATIONE VERR-I 69 nitum. Processio cnim, quae est ad intra in intellectuali natura, tcrminatur in processione voluntatis... In hoc, theoria psychologica concordat igitur cum Revelatione, et cst signum veritatis ejus. Id est: haec theoria assignat rationem cur sint i/uac proccssioncs divinae, non plus, ncc minus. De hoc affert profundam rationem convcnientiae, non vcro demonstrationem, quia agitur de mysterio essentiahter supernaturali. Quod non sit demonstratio rigorosa, hoc etiam apparet ex secunda ohjectione.

2° obj.: In omni natura invenitur tantum unus modus communicationis illius naturae, scU. per generationem. Ergo et in natura divina unicus est modus communicationis naturae, scil. per intellectum et non per voluntatem.

Resp. ad 2m negando consequentiam et paritatem inter naturam rerum corruptibilium et naturam divinam. Disparitas est quod i quidquid csi in Dco cst Deus, quod non contingit in aliis rebus. Et ideo per quamlibet processionem, quae non est ad extra, communicatur divina natura, non autem aliae naturae Id est: etiam per processionem amoris communicatur natura divina, quia quidquid est in Deo est Deus et non pars Dei.

Sic respondcndo secundum fidem, sanctus Thomas ostendit objectionem non esse cogentem, sed ipse non vult demonstrare ex ia processione divina quod debeat esse secunda, ita ut secunda sic fieret certa, etiamsi non esset revelata.

Inst.: Per primam processionem communicatur adacquate tota natura, ergo non est amplius communicabilis; sicut datur unicum verbum, ita dari debet unica processio.

Rcsp.: Dist. anteced.: pcr primam processionem communicatur tota natura, et totalitcr, scil. omni modo quo communicabilis est, nego, vel faveas probare; tola, scd non totalitcr, conccdo. Nam secundum Revelationem cognoscimus quod non solum Filius, sed etiam Spiritus Sanctus procedit a Patre. Et sec. theoriam ab Augustino propositam, apparet quod natura divina communicabilis est et fecunda dupliciter: pcr intcUcctum ct pcr amorcm. Imo in hunc secundum modum ita insistcbat Richardus a S. Victorc, ut vidcbatur primum modum intellectu.ilera negligere. Nullus est negligendus.

Inst.: Quodlibet infinitum cst unicum, excludit aliud. Atqui prima processio est infinita. Ergo excludit sccundam.

Rcsp.: Dist. maj.: quodlibet iniinitum est unicum in suo ordine et excludit aliud ejusdem ordinis, conc; altcrius ordinis, nego. Sic misericordia Dei infinita excludit aliam miscricordiam infinitam, non yero justitiam infinitam. SimiUter de processionibus.

3» objcctio articuli erat: Non distinguuntur in Deo intellectus et voluntas, < im> nec proccssio amoris a processione intellectuali.

Rcsp. ad 3m: Dist. ant.: non distinguuntur realitcr in Deo intellectus et voluntas, conc; non distinguuntur ratione seu virtualitcr. ncgo; ac pariter distinguitur conscqucns. Duae processiones non distinguuntur realiter nisi ex parte relationum ad inviccm oppositarum. Sic spiratio activa non realiter distinguitur a gcneratione activa Patris, nec a generatione passiva Filii, sed a spiratione passiva Spiritus Sancti,

70 de PROCESSIONE DIVINARUM PERSONARPM

Insuper ut notat ibid. S. Thomas: « licet in Deo non sit aliud voluntas et intellectus, tamen de rationc voluntatis et intellcctus est quod processiones quac sunt sec. actionem utriusque, se habcant secundum quendani ordinem » N.irn nihil amatum nisi praecognitum, sic non est processio amoris nisi sit processio intellectualis. In lioc rursus apparct convenientia theoriae psychologicae; Sic est signum quod in anima invenitur Trinitatis imago.

Ultimum dubium: Utrum duac processiones divinae difjcrant spccie, an numcrice.

Rcspondctur: Differunt quasi secundum speciem. Id est non numero tantum, alioquin utraque esset vel generatio, vel spiratio. Nec proprie secundum specicm, quia in Deo non est proprie genus, nec species. Sed loquendo per analogiam ad creaturas potest dici quod hae duae processiones distinguuntur quasi secundum speciem, non quidem ratione diversae naturae, sed ratione proprietatum personalium, quae in unitate naturae sunt diversae, quod non contingit in crcaturis. - Nec sequitur ex hoc quod tres personae differant quasi specie nam habent eandem naturam, non solum specie, sed numero.

Art [V. Utrum processio amoris in divinis sit generatio.

Rcspondctur ncgative.

nitur in proccssione seeundun, i„t ,n ,wturam- Atqui hacc assimilatio inve- " ««ril. non vcro i»T™"t *2m' PT D0US ^««pwn. intelligit non debet dici generatfe^ voluntatcm. Ergo processio amoris

^^tSKS^^ - « — I- prout non cst potcntia assimilativa sed Sfc , CX gcncrc su0

-m. pr„„, bonnm cst. „on h^SSi? tcudir enim ad

Stc voluntas non producit vi sua t^nZtT^Ti™"™-0™' scd iu rebu* "onem et impulsum b objectum Sra ,CCt° smilcm. inclina-

-i s^astsis» rema,,sit sinc « w«i quui cst pioccssio spmtus ».

nomine;

OTRUM SINT PLURES PROCESSIONES IN mviMS QUAM DUAE

Airr. V. — Utrum sint plures processiones in divinis quam duae.

Respondctur ncgative et est dc fulc.

i° Hoc cognoscitur ex S. Scriptura et ex dcfinitionibus Ecclesiae secundum quas sunt solum trcs personae, una non procedens, aliae duae procedentes. sic sunt solum duae processiones.

2° Hoc explicatur secundum thcoriam psychologicam quae magis ac magis apparet ut conceptio in Revelationc fundata: quia in natura intellectuali sunt sOlum duac actiones immanentes, scil. intellectio et volitio.

Ad 2'". Natura divina ut bona, csl suiipsius diffusiva, hoc duplici modo per modum processionis intellectualis et proccssionis amoris, >• prout Deus suam essentiam, veritatem ct bonitatem intelligit et amat ». SicS.Thomas conscrvat, etiam in hoc tractatu, principium saepe citatum a S. Bonaventura. scil.: bonum cst essentialiter diffusivum sui, et quanto est altioris naturae. tanto intimius et abundantius est suiipsius diffusivum. Sed in divinis ad mtra, haec diffusio non est per causalitatem finalem nec efficientem, sed supra ordmem causalitatis. Remanet tamen diffusio omnino intima et superabundans, m communicatione totius et infinitae naturae divinae per generationem et spirationem.

Dubia circa totam hanc quacstioncm XXVII.

I1"" dubium: Quodnam est pHncifdUm quod cujuslibet processionis active sumptae; scil. quodnam est principium quod generat, et principium quod spuat.

Rcsp ■ Est Pater qui generat, et Pater et Filius qui spirant. C fr. lonc. Later. (Denz 432): « Natura divina non cst generans, neque gemta, neque procedens. sed cst Pater qui generat, et Filius qui gignitur et Spiritus Sanctus qui procedit . Item pro secunda processione deiinitum est quod « Spintus Sanctus procedit a Patrc iMlioque » (cfr. Denz. 86, 691). Si natura divina esset gcnerans cum ea es,et in tribus pcrsonis. tres personae gencrarent, et sic Spintus Sanctus genera ret quartam pcrsonam, ct sic in infinitum. Itcm si natura dtvma esset gcnita. tres personae gigncrentur; si ipsa esset procedens, tres personae procedercnt.

S«™ dubium: Quodnam cst principium quo cujuslibet processioms active

Rcsp.: Secundum Rcvelationcm. quaehbet proc^o tennmate ad unam personam quae procedit non a natura sccndumsc, sed Fuius procedrt * ut cst Patris (quia cst Pater qui generat), et SpintUS Sanctus proccdit a nalura ut est Patris et Filii, qui spirant. . . cnmntae

Undc diccndum cst: principium quO cujuslibe proccssunus ^tnc smnptae est in natura divina intellectus et voluntas, utmodi/uaU rclatw, „6, et spirationis activac Oportct addere « ut modiUeatt etc tialis et amor csscntialis sunt communcs tnbUS persoms et 1 non sunt p. ccssiones Ita rommunitc, thomistae. Sic Qwtt* psychologica, quamvis veHt

DE PROCESSIO.VE DIVINARUM PERSONARUM eruere personas ex processionibus, aliquo modo debet jam supponere personas n latioms ad processiones plene definiendas. Haec est pars obscuritatis in \ °! theoria, sed non mirum est quod ita sit, quia istae notiones processionis rel,C tionis, personae sese mutuo illustrant, sicut in ontologia notiones entis uni " veri, boni et pulchri. Cfr. infra I, q. 40, a. 4; q. 41, a. 3 et 5.

Ex his textibus S. Thomae habetur quod in principio quo divinarum nro ccssionum importantur simul absolutum et relativum, sed absolutum in rcct ut forma, et relalivum in obliquo ut modus. Sic dicitur quod principium auQ proximum processionum est, in natura divina, inteUectus et voluntas sed ,u modificati relationibus paternitatis et spirationis activae. Tres enim person^ intelhgunt sed solus Pater « dicit , generando, vel generat dicendo- item tro! pcrsonac dihgunt, sed tantum Pater et Filius spirant. Quod satis clamm est nonobstante obscuritate mysterii. cst>

3um dubium: An potcntia generandi in divinis sit berfcctio J<csp. Ur. mfra q. 41, a. 5. Difficultas est quia haec perfectio deesset Filio 2*S^ Ct ** Piltri "ret' sie Pe-onae non esslTae^

|»tentia Kcnerandi pcrtinct »rf „ V ««tcnditur elanus q. 41, a. 5. Id est; potcntia gcncr „T JZ Tr '"T'- Pr°Ut °* in Patre- sci..abso.mn„Odcs t q^d1a „V,ml1:"1<1UOad * qU°d ""P0^ in reCto' stral.it a pcrfcctionc ct ab io ' secundum ad» ab- - P^ectio snperadZ nfi 7' ^ V°C NwfecHonem r

M.ncto. quia non involvit lcXtbno, " 'b "^" UeCeSSario amoris m no„ mdioratus est ij t " T, ^0" add,t n0vam P^fectionem; 4- d„W„ „ 5 ' Cre VO'Uit Creare «niversum.

Priae artJ^J IZTZtto^T tf™ ****** "~ * »mmae. ut ^cultates dimanant ab essentia

Resfmdetu thomistae contn q„ £" W ad intra ac,„s'in XCTt''S 7? Sed """"

««J ht actio immancns pot s ™r SLS? 5 * actus "»•. scil. spiratio quae est actio hSTS^ «» «perfectione. imo c{ actio N« tamen debet dici „„„,1 , translens seu transitiva sed tant„m v,rc et p ,. , .^., atcr- ut «eneram. sit propric ct vere

*■ toinctio inter Patren^ t • ^ P"»«P»»n dc Principi0 rnflp '-P^tu naturue, di'Mu . L " msi (li^nctio origini/, ' ,,, non est

Pater, mea sunt , r , ' omn»potentiae, etc • .ol? est vero sul> U,U d,Xlt Ulri*us apud foan. xVl ? T ^aec^que habet

• *S- Iropter eandem ratioS

RBCAPITULATTO QUAESTIONIS XXVII nem mellUS est dicere gencratio quasi activa et spiratio quasi activa, et a fortiori gcncratio quasi passiva et spiratio quasi passiva, nam passio proprie dicta correspondet actioni transitivae; generatio autem et spiratio sunt actiones mere immanentes supra ordinem causalitatis; pcr eas communicatur non causatur natura divina.

5um dubium: In quo Vcrbum divinum dif/crl a vcrbo noslro?

Rcspondctur: Dilfert multipliciter, cfr. IV C. Gcntcs, c. 13: i° Quia Verbum Dei est quid substanlialc, vivcns cl intclligens, imo est persona, dum verbum nostrum cst solum accidens mentis nostrae; solus enim Deus est intelligere subsistens. 2° Verbum divinum non est, ut nostrum, ex indigentia, sed cx abundantia et jccunditatc infinita. 30 Verbum divinum est Patri coacternum, immutabile, perpetuoque gignitur, quod non verificatur in nostro verbo. 40 Verbum divinum est unicum, quia adaequatum, verbum nostrum est inadaequatum et ideo multiplex, imo eo magis multiplex est in intelligentiis creatis quo hae intelligentiae sunt inferiores.

Attamcn servatur adhuc analogia inter utrumque; quia i° utrumque est tcrminus intcUcctionis diccntis seu dictionis; 2° utrumque est imago, vel repraesentatio rei cognitae; 30 utrumque concipitur a mente, sed in solo Deo haec conccptio meretur vocari proprie generatio; 40 utrumque est mcrc spiritualc, intrinsece independens a materia, et a corruptione materialium. Sed ut dicit IV Conc. Later. (Denz. 432) : « inter Creatorem et creaturam non est tanta similitudo, quin sit semper major dissimilitudo notanda ». Haec est velut definitio analogiae, nam, ut pluries ostendimus cum S. Thoma (I, q. 13, a. 1-5), analoga sunt quorum nomen est commune, ratio vero significata per nomen, est sccundum quid scu proportionalitcr cadcm, sed simplicitcr divcrsa in illis.

Recapitulatio quaestionis XXVII.

In ea ostenditur quod sunt processiones ad intra in Deo, quare sunt duae et duae tantum, necnon quare sola prima vocatur generatio, non vero secunda.

In art. i° sub luce Revelationis manifestatur quod cst in Dco proccssio «sccundum cmanationcm intclligibilcm Vcrbi intcltigibilis a diccnte <>.

Non est processio ad extra (arianismus) , sed ad intni; nec secundum ens rationis (modalismus), sed est rcalis proccssio.

Ibid. ad 2m ostenditur quod Vcrbum habct candem naturam ac Patcr a quo procedit. Convenientia et perfcctio hujusce processionis ad intra apparet sul) lucc hujusce principii: « id quod procedit ad intra processu intellectuah nou oportet esse diversum (in natura ab eo a quo procedit); imo quanto perfectius procedit, tanto magis est unum cum eo a quo proccdit » ut conceptio mtellectualis cum intellectu ipso. Sic Verbum intellectum et dictum a Patre est unum secundum naturam cum eo; nec est, ut patet, verbum accidentale, sed substantiale, sicut intclligere divinum non est accidens, cum sit ipsum intelhgerc subsistcns.

DF PROCESSIONE DMNARUM PERSONARUM /4 ______

Ut dicit S. Thomas IV C. Gcntcs, c II! << Qttanlo aliqua natura cst altiort tanto id quod cx ca cmanat magis csl intimum d. Sic Angelicus servat principium: bonum est essentialiter diffusivum sui, et quanto est altioris naturae, tanto plenius et intimius est suiipsius diffusivum; sic est in Deo diffusio ad intra, sed supra ordinem causalitatis efhcicntis et finalis.

In art. 2° ostenditur quod processio Verbi mcrito dicitur generatio quia i s( origo vivcntis a vivente conjuncto in similitudine naturae; conceptio enini intellectus est similitudo rei intellectae, sic Verbum est similitudo Patris seipsum intelligentis, et in eadem natura cxistens, nam in Deo idem est intelligere et esse. Cognitio, quae fit per similitudinem expressam rei cognitae, est essentialiter assimilativa.

In art. 30 praeter processionem Verbi declaratur alia proccssio amoris, prout amor boni sequitur conceptionem boni.

In art. 40 declaratur quarc proccssio amoris non sit gencratio, quia est per voluntatem, quae vi sua non est assimilativa, non sibi assimilat rem, sed inclinatur in n m volilam, ut pondus secundum verbum Augustini: « arnor meus pondus meum ».

fnfra dicetur ad complementum hujusce doctrinae de processionibus quod tres personae intelligunt (intellectione essentiali), sed solus Pater dicit, et dicit \ erbum adaequatum cfr; I, q. 34, a. 1 ad 3» sicut in situatione difficili inter tres homines unus dici solutionem adaequatam, ct tres aequaliter intelligunt id quod 1 uno eonun dici ur. Item proportionaliter dicetur: quamvis tres pcrsonaeV

: VZZ Zu r lnTm PatCr 6t FmUS **irmt ^ritum Sanctum, quf est tcrminus hujusce spiratioms activae (I, q 37 a 1)

dubia^ere^m^^T0"11 qUaCStione 27!l,'nondum vult haec diversa auDia solvere,quia multo mehus eorum solutio infra apparebit a ^ ^7 .1

"t «bicctiones cont "JSSta f£ T T' ^ ^

Qu. XXVIII. Dc relationibus divinis

Prologus: « Deinde considerandum est de relationibus divinis ». Dicit « deinde n quia hae relationes secundum fidem sunt relationes originis seu processionis, prout Filius procedit a Patre et Spiritus Sanctus a Patre Filioque. Ideo processiones sunt fundamentum rclationum realiter distinctarum, quae. ut videbimus, quaestione seq., constituunt formaliter personas: unde jam erit implicite sermo de Personis, quamvis nondum explicite nominentur (cfr. Dict. Mol. calh., art. « Relations et personnes divines » A. Michel).

Momentum quaestionis. Haec quaestio de relationibus divinis est magni momcnti, quia, ut dicetur infra, quaest. 29, art. 4, personae constituuntur relationibus subsistentibus ad invicem oppositis, quae proinde debent esse formalitcr in Deo, et non solum virtualiter; ad hoc requiritur quod nullam imperfcctionem involvant, quod verbi gratia filiatio possit esse sine dependentia. Haec autem notio relationis est notio philosophica ab Aristotele explicata, et applicatur personis divinis quae in S. Scriptura terminis relativis vocantur: Patcr Filius, Spiritus Sanctus. Unde in hac quacstione fundamentah adhuc agitur potius cle explicatione principiorum fidei, quam de deductione conclusionum theologicarum. Explicandum est quare Pater dicitur relative ad Fihum, FdlUS ad Patrem, Spiritus Sanctus ad utrumque. Et proprie agitur nunc de revelata distinctione reaU personarum divinarum. prout fundatur m relationis oppositione Sic in his articulis apparebit fundamentum principn quo illustratur totus tractatus de Trinitate et solvuntur principales objectiones, scil. j in Deo omma sunt unum et idcm ubi non obviat relationis oppositio», Concilio Flor. (Denz. 703).

Divisio quaestionis: In ea quaeruntur quatuor:

I. An in Dco sint aliquae relationes reales.

II. Ouid sint hae relationes, utrum sint ipsa essentia divina, an quid ex- trinsecus atTixum.

III. Utrum possint csse in Deo plures relationes realiter distinctae ab in- vicem.

IV. De numero harum relationum.

DE RELATIOXIBUS DIVIXIS

Pracnotamina philosophica dc notionc rclationis ct dc cjus divisionc.

Hacc praenotamina breviter recolliguntur a S. Thoma in corpore art I initio. (Legenda est haec prima pars corporis articuli.)

Categoria relationis distinguitur ab Aristotele a categoriis substantiae quantitatis, qualitatis, actionis transitivae, passionis ctc. Sic homo dicitur relative pater alterius et lilius alterius. Relatio vocatur ab Aristotele to jiqooti idest ad aliqnid; vocatur etiam respectus, ordo, habitudo.

Nominales plerique dixerunt: non dantur relationes reales in creaturis sed solum relationes rationis. E contra juxta realismum moderatum sunt rcla twncs rcalcs, nam nemine cogitante aliquis homo est realiter pater filii qucm gcnuit: item duo alba sunt realiter similia ante considerationem mentis nostraepatemitas autera ct similitudo sunt merae relationes: ergo dantur in rebus rela-

^^^^f6^' q ?' »' Ubi °" « bonum ut ersi quod est ahqiud reale, praecipue consistit in n-latione, scil in ordine rerum

• ul se mvicem um ad Deum; et hoc ordine sublato, omnia confusa essent ut m exercitu sublata subordinatione et coordinatione militum). Rclatw auicm dupicx cst: rcalis ct ralionis

^SSSwSXSt^i est,: sic effectl,s ordinatur ad —

Reltio ,-„,,„ , , Z,?„ ' P "a ad actum' actus ac» objectum. «u.». excogitatus. ut praedicatum ad subje-

UxSt tmTeftextufs T »V"» V * « L ^ »» tionis haec syuopsis ' Th°mae' habetur W™* divisionem rela-

Relatio realis

Inuisccndcntalis vcl csscntialis cssentiae ad esse materiae ad formam

^^hstfZ^ ad u°ieetum ^Pecincativum. rSt£lS >»». «P.um,

Relatio rationis uUcr non rcaUtcr disUncta

^tVnSr^ :rbjectum in iudici°-

**' realiUr distinctl ^ GUm SeiPS0' !

scibilis ad scientiam Dei ad creaturam.

PKAENOTAMINA IMIILOSOPHICA DB HOTIOKE fcELAHONIS

Relatio realis dividitur in transcendentalem et praedicamentalem. Relatio transccndcntulis (scu sccundum dici) est ordo in essentia rei inclusus. ut anima dicit transrendentalem ordinem ad corpus, materia ad formam. essentia ad esse, accidens ad subjectum, scicntia ad objcctum, etc, nam hae res ad illa ex sua cssentia ordinantur; sic relatio transcendentalis remanet pereunte ejus termino. proinde anima separata remanet individuata per suam relationem ad corpus resurgendum.

Dicitur transcendentalis, quia transcendit speciale praedicamentum relationis, et invenitur in aliis categoriis v. gr. substantiac, qualitatis: nihil fere cst, quod ad aliud ex sua natura non ordinetur.

Rclatio pracdicamcnlalis quae vocatur etiam relatio sccundum essc, definitur ab Aristot. (Cat. c. V): accidens reale, cujus totum esse est ad aliud se habere. Haec enim relatio non includitur in essentia rei, sed ipsi advenit. ut accidens et est purus ordo seu respectus ad terminum. ut paternitas, filiatio, aequalitas duarum quantitatum, similitudo etc.

Rcalis c.xistcntia harum rclationum est certa. Xam ante considerationem mentis nostrae et nemine cogitante, duo alba sunt realiter similia, et hic homo est realitcr pater alterius, dum e contra relatio praedicati ad subjectum in judicio est rclatio rationis quae non cxistit nisi post considerationem mentis, ut fructus ejus.

Relatio praedicamentalis cxigit in subjecto rcalc fundamcntum et terminum rcalcm realitcr distinctum ab hoc fundamento, proinde non remanet haec relatio pereunte termino, in hoc diffcrt a rclationc transcendentali.

Fundamcntum ejus est id quod est ratio respiciendi seu referendi. Sic in relatione patcmitatis, liomo qui gcnuit filium est subjectum. filius genitus est terminus, qui respicitur a patre, generatio vero est fundamentum. nam ratio cur pater respicit filium est quia genuit ipsum (cfr. S. Thom., Contra Gentes, 1. IV, c. 14).

An relatio praedicamentalis realiter distinguatur a suo fundamento. Verbi gr. an similitudo inter duo alba rcaliter distinguatur ab eorum albedme et pater- nitas a generatione. . c

Pleriquc thomistae, ut Capreolus, Cajetanus, Ferrariensis. Joan. a b. liv. C.oudinus etc, admittunt distinctionem realem saltem modalem relationis a suo fundamento; Suarez eam negat, quod acccdit ad sententiam nommah- starum. , . .. . r

Thomistae autem sic sententi;un suam probant: relatio praedicamentalis est accidens cujus totum esse est ad aliud se haberc. Atqui entitas fundamenti non est purus ordo ad aliud, sed quid absolutum. v. gr. quantitas. quahtas.

tlLtl°Ergo entitas fundamcnti rcaliter distinguitur a relationc praedicamentali. Proinde Aristoteles consideravit ut praedicamenta distmcta: quantitatem. qua- lit.item, actionem, relationem. .

Confmnatur: Relatio praedicamentalis pcrit cum suo termino. manenU cntitate fundamcnti. nam ex duobus similibus, uno destructo. pent relatio m altcro. Insuper cessante generatione filii. ille remanet fihus patns siu.

0 DE KELATIONIBUS DIVINIS 75

Utram existentia conveniat relationi praedicamentali fonnaliter secundum suuin esse ad an secunduni suuni « esse in subjecto »>.

(, Esse in o non est fundamentum relationis, sed est ipsa relatio secundum rationem communem accidentis, non secundum rationem propriam relationis Respondent thomistae: Existentia non convenit formaliter relationi praedicamentali secundum suum « cssc ad », quia secundum suum « essc ad » abstrahit ab existentia et potest esse relatio rationis. Sed existentia convenit relationi praedicamentali sccundum suum « csse in » seu incssc, inhacrcrc. Cum autem, ut infra dicetur, in Deo « cssc in » non potest esse accidens, sed est substantia divina sequitur, juxta S. Thomam, quod in Trinitate est nnum cssc pro diversis relationibus divinis. E contra Suarc/. vult quod relatio habeat suam existentiam propriam, et sic ponit tres existentias relativas in Deo, sicut admisit duo esse in Christo quia negavit distinctionem realem inter essentiam creatam et esse. Pro 5. Thoma est unum esse pro tribus personis divinis, ut infra clicetur, et unum esse in Christo.

Haec distinctio inter csse in relationis et ejus csse ad clare et explicite invc nitur apucl S. Thomam, Dc Potentia, q. 7, a. g, ad 7: • Ipsa relatio quae nihil aliud est quam ordo umus crcaturae ad aliam, aliud habet in quantum cst accidcns et ahud in quantim est rclatio vel ordo. In quantum enim est accidens habet quod sit ui subjecto, non autem in quantum est relatio vel ordo; sed solum quod ad alutd. quas, ,n aliud transiens, et quodammodo rei relatae assistens , u^rrf^ ™ne omnibus acddentibus- est **■ -

Magni nwmcnti cst rclatio ut constat ex diversis exemplis sneciatim in

1 ', h«m«init»bs Chnstl a Persona Divina Verbi. Cfr III q II a T

SSS ^ qUaC,dam' qUaC -ter dlvinam n^ unio Tinneo X T T° T"*"? fa ™ PerSOna ™ii ™- Haec sit quid rreatum... reauter est. Jtt ldeo oportet dicere quod

-amt^fhl^^t !rSmitM **" GSt realis ad Pcr- ordinem hvpostatic m 2 TJStT™ ^ ^ ^ Pertinet ^ q«od ft M?V. SSitaWjlSr1 grat,aC' UndG com^iter tenetur "itndinem gloriae et S£? t divinam antequam ad ple-

-<iunit relationem leaC ad B <lUod P™ Verbi L

«>ei ad ereaturas es *Ja to r u ^ 7\ rehtfa»« rationisj praeelara ejus dignitas, Pa£s m.trku V , , ^ • Item in Sancto J°scp» Ol-uo a,Iopliv;i lSt ; 1 Un 'n 11 ^ relatio. I),n,que m

^tioni^^ « est <i»aedam ctiam «rtuoft^ in J«M»J uUo sub,ecto); scd secundum lcee» SJ, Ct,a,n. m aCC*I

]«*> iquod miraculosc non verificatur ln awidXCSTrTc^ ^

UTRUM IN DEO SINT KF.I.ATIONES REAI.ES

\kt. I. Utrum in Deo sint relationes reales.

Status quaestionis: Videtur quod non, sed quod sint solum in eo relationes rationis, ut relatio identitatis ejusdem cum seipso est relatio rationis, quia non est inter cxtrema rcaliter distincta. — Insuper si esset in Deo relatio realis, esset relatio principii ad principiatum, atqui relatio Dei ad creaturas, ut est principium earum, cst relatio non realis sed rationis, dum relatio creaturarum ad Deum realis est. — Nec relatio quae fundatur in processione intellectuali Verbi videtur rcalis, quia opcrationem intellectus non antecedit, sed sequitur.

Responsio tamen est affirmativa et de Fidc etiam dcfinila. Hoc constat, ut dicitur in argumento sed c. ex damnatione Sabellii. Secundum haeresim sabellianam Deus non est realiter Pater et Filius, scd solum secundum nostmm modum intelligendi. Contra hanc haeresim Ecclesia declaravit quod Dcus cst realitcr Pater, Filius, Spiritus Sanctus, ita ut Patcr non sit Filius, sed realiter ab eo distinguatur (cfr. Denz. 40, 60, 85, 231,271). Pater autem non dicitur nisi a paternitate, quae est relatio, Filius a filiatione quae est relatio, et panter etiam spiratio. Ergo in Deo sunt rclationcs rcalcs paternitatis, filiationis, spirationis, immo dicemus infra: spirationis activae, ct spirationis passivae.

Major hujusce argumenti auctoritatis est ipsa atlirmatio dogmatis contra

Sabellium. . .

Minor autem est analysis nominum Patris. Filli, Spintus Sancti.

Haec enim nomina in Sacra Scriptura contenta sunt relativa: Pater dicitur relative ad Filium et e converso, et sic realiter distinguuntur oppositione rela- tionis. ...

Haec notio relationis paulatim explicatur a Patnbus qm magis ac ma.gis explicite declarant personas divinas rclationibus tantum inter se disfangui (cfr. Rouet de Journel, Enchir. patrist. in iine, Index theologicus, n. 178, ubi colhguntur rcferentiae ad Patres graecos et latinos).

Sanctus Gregorius Nazianzenus dicit: « Pater non est nomen essentiae nec actionis, sed relationem eam inclicat, quam Pater erga Filium habet, vel Filius erga Patrem >. (Orat. 30, n. 10; Journel n. 990).

Ita pariter loquuntur sanctus Gregorius X>ssenus, 5. J. Dama^cenu^ apud graecos, et apud latinos sanctus Augustinus, sanctus Fulgentms. Boetius, sanctus Isidorus, sanctus Anselmus... (Cfr. Journel: Index theolog,cus, n. 178).

Cfr. speciatim S. Augustmum; jam evolvit theoriam relaUonum ut OSteadU Tixcront Histoire dcs dogmcs, 8« ed. 1924. t. II, P- 3<>.v366) praecipue Ul hbro \ dc Trinitate, n. 6, 16, et ostendit quod personae dn inae sunt relat,ones quae non sunt quid absolutum ut essentia divina. quaeque tamen non sunt accidentia Dicit enim loc. cit.: Non sccundum substanliam hacc dteuntttr quianon quisque eorum ad seipsum, sed ad inviccm atqtie ad alterutrum ista chcun ur: neque secmdum accidcns, quia et quod dicitur Pater et quod dicitur I-ihus aUc - num alque incommutabile est... Hacc non secundum substantiam chcuntu > l sccundum rclalivum, quod tamcn relativum non est acadens, W***** m* tabile (De Trinitate.V, 6, 16; cfr. etiam ibidem VII. 24; De CwitateDei.Xl, 10, 1).

Sic Pater dicitur ad Filium, Filius ad Patrcm, Spiritus Sanctus ad Patrem et Fiihim. Ita S. Augustinus ibideni.

Haec doctrina dc divinis relationibus realiter deiinitur in Conc. Toletano XI anno 675 (Denz. 278): « In relativis personaruni nominibus Pater acl Filium' Rlius ad Patrem, Sanctus Spiritus ad utrosque refertur, in eo quod cum relaiive tres personac dicantur, una tamen natura vel substantia creditur... Quod enim Pater est, non ad se, sed ad Filium est; et quod Filius est, non ad se, sed ad Patrem est...; sed ad se specialiter dicitur Deus » (Cfr. ibidem n. 280, 281). Pa. riter in Conc. Rhemensi 1148 (Denz. 389), in IV Conc. Lat. (Denz. 432). Sed praei ipue in Conc. Florentino (Denz. 703) asseritur principium dogmaticum: « In Deo omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio ». In hoc concilio Joannes, latinorum theologus, testatus est: «Est vero secundum doctores tam graecos quam latinos sola rclatio quae multiplicat personas in divinis productionibus, quae vocatur relatio originis, ad quam duo tantum spectant: a quo alius d qui ab alio» (cfr. Harduinum, Concil. Collectio IX, 203).

Similiter doctissimus Cardinalis Bessarion, Archiepiscopus Nicaenus, graer,l| llm theologus in eodem concilio, professus est: « Quod personalia nomina nmtatis relativa sunt, nullus ignorat» (cfr. Harduinum, oh. cit IX ^o) Cfr S. Anselmum, Dc Proc. Spir. Sanc/i, c. 2.

'«JEZX '"TYc - 1 "°tandum est quod S- Thomas Pl«ries hanc q (>;q. 8 a 1 '" " * * « 33 = IV C' Ge"Us- <=• ^ De Potcntia,

«ius deviT !T' UjT^ ei"S 0Pera" considerantn''. «PParet quomodo mens ( » • j m *te tur proot tendit ad simplicem intuitun, veritatis;

rt ilior m !n n C0Rltat0 Pluru,m 'heologorum. v. g. Durandi

Ca,llt q-e ad contempiationem divi- f^S&ts^S^T' a° !TC Simplicem intuitum rcouci possunt: ' " ' ' t sKafS?! S"nt eUS> Sed Pater uon est Filius' F «us non ba JZ !f "0n,eSt "eC Pater nec Fili«s- I" artic. S. Tho- ejus ad hoc Xit ur q"°d "' °e0 Sunt relationcs Argumentum l^S^^' neCCSSe est q-d amho. •«*» ™£Z ad inticJZi 7, d "' '" C°dcm °"<™ conveniant ct habeant turae (qv£estio jrXTjSg STHS^ ***** sunt in idcntitatc na"

•l»""do ex !),„ procedi aCmCtt 1' tr,s ad Wwn. FUu ad Patrem... E contrnrio eodem ordine ac De„s Ip^Zn^L uU T"'1' Proccde"S non est in

■ non vero Deus ab ipsa "ec ^ "JTd" t Creatura dcPcndct labonffl, realem ad Creatorem non vero D en i ^ 1 S°Ia Creatura hao<t rc" , Ai -• N»n tamen ha"\X ones re-1l„> abe relat'°°em realem ad ipsant »"-et SUbjecto ut clare oJ^KSt 'Za n" rT »»• sicut acddeas CSt q°id non -cident " KLf,rt ^ °e°

RELATIO IX DEO ESTNE IDEM OUOD SUA ESSEX TIA

2m. Boetius (Z)c 7>m., c. VI) relationes quae sunt in divinis assimilat rclationi identitatis (quae est rationis tantum) prout non diversificant substantiam divinam; secl remanct verum pro Boetio quod Pater non est Filius et quod opponuntur relationis realis oppositione, cf. infra art. 3.

Ad 3m. Si vero Deus Creator non liabet realem rclationem ad creaturas, hoc est quia non sunt in eodem ordinc, nec ad invicem ordinantur; creaturae quidem ordinantur ad Deum a quo dependent, non vero Deus ad creaturas. In natura crcaturae est quod dependeat a Deo, non vero in natura Dei est quod producat creaturas, nam producit eas libcrrime. E contra Pater et Filius sunt cjusdcm ordinis et ad invicem ordinantur, sicut in humanis generatio activa et generatio passiva sunt ejusdem ordinis, sic fundant relationes reales mutuas.

Ad 4m. Rclatio filiationis in Deo sequitur quidem operationem divini intellcctus, non vero ut quid logicum, v. g. ut distinctio inter subjectum et praedicatum, sed ut quid realc, scil. ut vcrbum cxprcssum cst quid reale in mente tanquam terminus dictionis mentalis.

lum dubium: An n csse ad » relationis sit semper reale.

Rcspondctur ncgative. Quia multae relationes sunt rationis tantum, et quaelibet earum habet suum « csse ad »; consequcnter t ad ut ad » non est necessario ens reale ncque ens rationis, sed est utrumque permissive, prout fundamentum relationis et ejus « esse in » sunt, aut quid reale, aut ens rationis tantum.

&um dubiuni: An relationcs in Dco sint reales, non solum secundum •< essc

' in » sed etiam secundum « csse ad ».

Respondclur affirmative. Quia quando csse in est reale, csse ad etiam est reale. Ita in homine relatio paternitatis ad filium est accidens reale, in patre existens antc considerationcm mcntis nostrae. Imo si in divinis csse ad non esset reale, perirct clistinctio rcalis personarum, quae fundatur in oppositione relationis realis. Solus cnim rcspcctus ad causat oppositionem relativam. Cfr. S. Thom., De Potcntia, q. II, art. 2 ct 5. Sed ratio propter quam cssc ad est reale est quia realitcr relatio incst in aliquo subjccto et secutulum rcale fundamentum indcpcndenter a considerationc nostra. Essc in cst titulus realitatis ipsius csse ad. S. Thom. dicit explicite dc Potcntia, q. 7, art. 9, ad 7 in textu jam citato: « Relatio ipsa quae nihil aliud est quam ordo unius creaturae ad aliam, aliud habet in quantum est accidcns et aliud in quantum cst rclatio vel ordo. In quantum enim est accidens habet quod sit in subjccto, non autem in quantum cst relatio vel ordo; sed solum quod ad aliud sit, quasi in aliud transiens, et quodammoclo rei rclatae assistens ».

Akt. 11. — Relatio in Deo estne idem quod sua essentia.

Stalus quaestionis: Post quacstioncm an cst est quaestio quid sit. Difficultas est quia « ad aliquid non sccundum substantiam dicitur, alioquin csscntia Dei esset quid rclativum et non quid absolutum.

Responsio tamcn est affirmativd. et de Fide: scil. rclatio in divinis cst idem

6 — Oarrigou-Laoranoe, De Dto Trino el Crealore.

uac non smt UeUS ».

Verbum cst in his propositionibus, sicut. in omni propositione arnrmativa (I, q. 13, a. 12), aflirmat identitatem realem subjecti ct praedicati, v. g. Pater esl Deus, ct etiam paternitas est dcitas, quia Dcus cst sua deitas et Pater est

Item IV C onc. Later. Dcnz. 43*« Et contra mag. Ekard, Denz. 523 damnata est hacc ejus propositio: « Nulla distinctio in ipso Deo esse potest aut intelligi»*

Scnlcntia communissima thcologonim est quod relationes divinae solnm r Jione cum fundamento in re, seu solum virlualitcr distinguun/ur ab essentia divina; et thomistae communitcr addunt: dislinclionc virtuali minori pcr modum impliciti et expliciti, prout conccptus noster essentiae divinae actu implicite contmet nlationcs. Breviter cxplicatur scnsus hujusce terminologiae antcquam consideretur argumentum sancfi Thomae.

.Pifncfo virtualis seu rationis fundata in rc est dupiex: major et minor.

Ihshnctw virtuahs major est per modum excludentis ct exclusi, ut intcr genus 1. icn-nt.as ci extrmsccas, quas genus continet non in actu implicite sed solum -1> er, ^ ammahtas potcst esse sine rationalitate, et ad rationalitatem se nabet, cum fundamento m rc, ut quid potentiale et perfectibile

<ic I;!n:'i ilTli° Virh'fS mimr * Pcr modum impiiciti et expiicUi; Mbu£dMn T^ 5SeCUnfT conccPtum nostrum continet <*«

• re ut ouid potLatc, a nol.is < < .„, ;,,;, ,,, ,„ , ' ■'ttrilmt.i dlvma, qma ipsum essc subsistens jam KS^^M dum didmus ipsum esse suhsisteus, n„n- rum ( |V,, i '; «fatoc«0 verbalis quac est v. g. inter divina, au« non,e m °riC0"dheP°rmUS s^ni™k»' »« «omine essentia

tasericoraian, ,,„cit vmm P°ssumus <«cere: Deus punit ,>,r f» Ni ipsum n„n uV auh t,UCU<> /"'""'/" « »"""'« «S

<l"as formalitates ejusto r!i * ' qm« "°" cst fater "™ <* rem, sed inter

• -^LS^Sr^ h~a" Wdis actuafc rcalb est, „„/ ,„„, „„„ , * X \ ^'"'"' f" - . l-nHunu-is „,i„i,„a sit, s™ V"» '1-. " ^turteZ^^ttct^V0 'a,i""is in ''" f"»data, consideratiunen, nostrlm ' dlBtmcU"»<' '"ter anteced,r, aut „„„ an-

RELATIO IX l)EO ESTNE IDKM QUOD SUA ESSEXTTA 83

Iloc manifcstatur a sancto Tlioma duplicitcr: argumentO lndirccto (sed contra) et argumento directo.

Arguiucntuin indircclum cst: omnis rcs quac non est divina cssentia, est crcatura. Scd rolatio rcalitcr compctit Dco. Si crgo non est esscntia divina. cnt crcatura, et ita ci non ciit arloratio latriae exhibend...

Argumcnium dircclum sancti Thomae ad hoc reducitur: q\iidq\iul in rebus creatis hahct «csse in<> accidcntalc, translatum in Deo habet 68S6 in substantiate, quia in DeO non est accidens. Atqui in crcatis rclatio realiter distimuitur a subjccto, cx hoc solo quod habct cssc in accidentale, cx quo sumitur realitas ipsius csst? ad. Ergo in divinis rclatio non rcaliter distin^uitur a subjecto, prout cjus cssc in est substantialc ct cx co sumitur rcalitas ipsius essc ad.

Major patet cx eo quod in Deo actu purissimo non potest esse accidens pcrficicns aliquid potcntiale et pcrfcctibile (I, q. 3, a. (»).

Minor cxplicatur cx hoc quod rclatio in crcatis non ponit aliquid rcale in subjccto nisi quia in co id quod cst communc omnibus accidcntibus. scilicct essc in, est quid accidentalc, realitcr distinctum a substantia; secundum ejus proprium constitutivum, rclatio non est proprie, ut quantit as ct qualitas, in subjccto. scd est rcspectus ad aliquid aliud.

Si etgO relatio v. g. patemitatis transfertur in di\ mis, cum ejus essc in sit tunc substantiale. non realitcr distiimuitur ab essentia di\ ina,sed ratione tantum, quia cxprimit rcspectum ad aliquid aliud, scilicet Patris ad Filium. Unde cssentia di\ ina non se habet, cum fundamento in re, ut quid potcntiale vel perfectibile, pcr rclationes divinas, sicut nec pcr attributa divina.

Proinde essentia divina ut a nobis concipitur continet actu implicite rclatiom s divinas, scu distinguitur ab eis distinctione virtuali minori, ut dixcrunt communitcr thomistae qui in hac brevi formula dant velut compcndium praesentis articuli.

Attcnte notandum cst quod id quod cst proprium rel.itionis. scilicet csse ad, non projjiic inhaeret subjecto sicut proprium qualitatiS: Si esse ad proprie inhaercret subjecto non posset esse oppositio retcUiva intcr rchuioncs rcal s, quiu csset simul oppositio in sinu csscntiae divinae quod cst impossihile. Totns articulus reducitur ad hunc sunplUcem intuitum: Pater est Deus, FiMus est Deus, Spiritus Sauctus est Dcus, imo paternitas est dcitas, quia Deus esi sua deitas, et Pater cst sua paternitas, in his onmibus propositioni -us verbum tsi cxpri nit identitatem realem subjecti ct pracdicati. (Legeiidus est nunc totus articulus, doctrina ejus cst clara.)

Discrimen intei sancfum Thomem et Suarez. Cfr. Billot iTh. \TII Principium: «in Dco orimia sunt unum ct idein ubi uon obviat relationis opp.^uio . non codcm modo intilli itur a sancto Thom.i ct a Snarc/io. quia non cod.-m modo concipiunt relationem.

Pro sancto Thoma cssc non formaliter convcnit relationi accitlcntali scu praedicamentali (v. g. patemitati) sccundum suum cssc ad, quia «s« ad abstrahit ab existentiaj potest eniin inveniii b ivhtion-' r.itio tis (v. g IVi <id crcaturas). Sed esse formaliter convenit relationi accideutali sccundu n suum cssc in, scilicet ut est accidens inhaerens (saltem aptitudinaUter) in subjecto rcali. Si cssc in cst reale, tunc cssc ad est reale, sed titulus realitatis suac noa est in se ipso, scd est in ipso cssc in. Cfr. sanctum Thomam I, q. 28, a. 1 et de

Atqui essc in in Deo non potest esse accidens quia m Dco, qui est actus purus, non potcst essc accidcns. Ideo in Deo cssc in relationum diyinarum identificatur ctim existentia unica substantiae divinae, scilicet est idem ac ipsum cssc subsistcns (I, q. 28, a. 2). Ex hoc sequitur quod, in Trinitatc, relationes divinae habcnt idem cssc in prout existunt per unicam existentiam ipsius essentiae divinac (cfr. III, q. 17, a. 2 ad 3): « quia persona divina est idem cum natura, in personis divinis non est aliud esse personae praeter esse naturac. Et ideo trcs personae non habcnt nisi unum esse ». Pariter in Christo est unum esse pro duabus naturis, quia est unica persona (cfr. ibidem) et hoc supponit distinctionem rcalem inter essentiam creatam et esse.

Suarez e contrario, qui hanc distinctionem realem non admittit, tenet quod in Christo sunt duae existcntiae, et quod sunt trcs existcntiac relativac in Trinitate. Pro eo relationes habent cxistcntiam propriam etiam secundum earum cssc ad. Tunc valde dilhcile est pro illo solvere objectionem: Quac sunt cadcm uni tcrtin sunl cadcm inter sc. Atqui personac divinae sunt realiter eaedem uni tertio scilicet csscntiae. Ergo sunt realiter eacdem inter se.

Suarez nescit quomodo hanc objectionem solvere, nisi negando majorem per rrspectum ad Deum (cfr. De myslcriu Sanct.mae Trinitatis, lib. IV, cap. III). Cognoscit quidem rcsponsionem sancti Thomae, se_L: quae sunt eadem uni tcrtio, sunt eadeiti inter se, nisi obstct rclationis opposilio; sed quia aliter concipit relationcm, tenet hanc commodam rcsponsionem non solvere difhcultatem, cum niliil simile repcriatur in crcaturis. Imo concludit: si hoc axioma sumatux generalissime prout abstrahit ab ente creato et increato, est falsum, quia licet sit verum in parttcularibus, scilicet in creaturis, non ideo infertur veritas totius generalitatis.

Moc est dicere: hoc axioma non applicatur Deo. Sed hoc axioma immefcate denvatur a prmcrpio contradictionis seu identitatis, quod manifestissime a.udou.a- upphcandum est Deo. quia est lex entis in quantum est ens. scilicet lex u.uversahssima, praetcrquam non datur nisi absurdum, quod est irrcalisabilc.

Principalc discrimen in hoc inter Sue irezium et sanctum Thomam est quocl IZui h lr Zil Z : \ t,0mS CSt rCalC mli0HC ** tenet quod

. u xi , t Su " 18 nit,0ne SUiipsiU5' etsic non ™liter distinguitur a ! " 1 t.t u T C°nClP1 enS nisi Ut °uod cst> n0n '« 9U0 aUquid est, s v a Tm roall!m1inter css^tiam (sive substnntiao crcatac, lt Vdl ' 'c* C- H°C CSt f"nclamentum discriminis. Cf. infra, art , 2- pnncipio ldentitatis remanet insolubilis.

Solvuntur objectiones articuli.

RELATIO IN DKO ESTyRll) E M QUOD SUA ESSENTIA d,s mctae a substantia. Imo S. Aug. dicit pluries. loco supra cit., rclationes f. DC° T L"Se &C?tenS^ Th0mas not:,t W$* in Deo suni tantum duo praedicamenta scil. substantia ct relatio; sed «esse mi relationis in Deo est substantiale Agitur ergo non de relationc transcendentali. sed de relatione praedicamentah (patenutatis, fihationis, etc.) cujus tamen « csse in , seu Ancssc . 111 Dco est substantiale.

Ad 2'". Bene exprimitur id quod communiter vocatur distinctio virtualis nunor prout Dctas, ut concipitur a nobis, actu implicitc continet relationes

Ad 3» Ostenditur quod non sequitur ex praedictis quod cssenlia divina sit qmd rclahvum. Hoc optime explicatur a Cajetano I, q. 39, a. 1, n. VII.

lum dubium: Utrum Dcitas, nim ut concipilur a nobis, scd ut in se cst ct clare vidclur a beatis, contincat rclaliones actu cxpiicitc, an sdtum actu implicitc.

Resp. ( ontinet eas actu cxpiicitc, quia distinctio virtualis est distinctio ratioms ratiocinatae, quae scquitur considerationem abstractam nostrae mentis et quae non est in re divina ut clare videtur a Deo et a beatis. Ita pariter natura divina, ut lmperfecte conccpta a nobis, continet actu implicite attributa divina prout debemus ea paulatim ex illa deducere; sed Deitas, ut in se est, continet actu cxplicitc attributa divina; beati enim non indigent deductione ad haec attributa cognoscenda, ea intuitive vident in Deitatc, prout in ea sunt formaliter emmcnter, et non solum virtualiter eminenter, ut in ea sunt perfectiones mixtae.

Cfr. Cajet. in I, q. 39, a. 1, n. VII, ubi rejiciens omnino distinctionem formalem actualem Scoti inter Deitatem et rclationes, dicit: a Sicut tn Deo secundum rem sive in ordinc rcali est una rcs non pure absoluta nec pure respectiva, nec mixta aut composita, aut resultans cx utraque; sed eminentissime et formaliter habens quod est respectivi (imo multarum rerum respectivarum) et quod est absoluti; lta in ordinc formali, seu rationum formalium, sccundum sc, non quoad nos loqucndo, est in Deo unica ratio formalis, non purc absolula, ncc purc rcspcctiva, non pure communicabilis nec pure incommunicabilis, sed eminentissime ac formaliter continens ct quidquid absolutae perfectionis est, et quidquid Trinitas respectiva exigit... Fallimur autem ab absolutis et rcspectivis ad Deum proccdcndo, eo quod distinctionem inter absolutum et respectivum quasi priorem re divina imaginamur... Et tamen est totum oppositum. Ouoniam rcs divina ptior est ente et omnibuS differentiis ejus: est enim supcr cns cf supcr itnum, etc. ».

Et tamcn Deitas sub ratione essentiae realiter communicatur Filio et Spiritui Sancto, non communicata patenutate et filiatione. Ha tn triangulo, primus angulus constructus communicat duobus aliis suam superficiem totam, non vero seipsum. Nec cst in lioc pcriculum agnosticismi; esset solum si diceretur quod relationcs ct attributa divina sunt in Dcitate, non formaliter eminenter. sed solum virtualiter cminenter, ut perfectiones mixtae, ut colores in albedine. Hoc aequivalenter dictum est a S. Thoma I, q. 27, a. 2 ad 3; q. 28, a. 2 ad 3. Haeo doctrina reducitur ad hunc simplicem intuitum: « Pater est Deus » et in hac propositione cst exprimit identitatem realem subjecti et praedicati.

Sum dubium: Admissa distinctionc formali-actuali salvarctunic in Dco ratio (tct/Us purissimi, simplicissimi et infiniti?

Rcspondent thomistae, negative (cfr. Cnjet., ibid.. I, 39, 1). Xam in hac

S() DE KELATIONIBUS DIVINIS

KHW ^vi , ». j „ » »• • |VU- rissinio quod concipiatur cum fundamento in te ut ulterius actuabilis, hoc repugnat etiam simplicitati et infinitati Dei Thomistac, ut patet, sic servaverunt optime hanc expositionem Cajetani, et Billuart indicat in expositione pracsentis articuli plurcs modos aequivalcntes loquendi.

oum dubium: An conceptus essentiae divinue ntagis late patcat quatn conceptus patcrnilatis ct cujuslibcl rclationis scorsim sumptae.

Resp. afjirmativc, quia Dcitas ut concipitur a nobis importat actu implicitc jdiationcm, quae ne implicite quidem importatur in conccptu patcrnitatis nisi correlativc, quia ci opponitur.

4um dubium: An Deilas sit &e Hosiro conceptu expliciio personae Patris.

ftesp. atjirmativc, dum patemitas est solum de nostro conceptu implicite Deitatis ut a nobis intellicjtur, quia Dcitas magis late patet quam paternitas. indudit enim etiam filiationem. Pariter in creatis, ens est de conccptu explicito SUbstantiae, dum substantia non cst de conceptu explicito entis, quia ens magis ate patct quam substantia.

Objcclio Scoti: Si Dcitas concipitur a nobis ut aclu continens paternitatem, s< quitur quod Pater ^euerando Filium ei communicat paternitatem. Sic Filius erit Pater. Aut si nbn ei communicatur paternitas, nec Deitas sic datur Item di. it Scotus: si ens includit actu implicite substantiam et accidens, de quocumque praedieatur etiam simul subsUntia ct accidens praedicantur mp.l Dist. antec: si Deitas concipitur a nobis ut actu cxpiicile continens paterni tatem, conc.; impiicite, Subdist: impikilc et coputative, conc; impiiciU, ; : ^ Wa Deitas est disjunctive aut in Patre, aut in Fflio, aul tio ' \ t Suft,T,eni111 fU-sli,,tti" "rtualis ut salvetur veritas propo-

^c^ddie^r^^T^ n;itUme' n°n c^^ta paternitate, si ut 7: 1K'U5 — P- nuscricordiam. Item cns t .; , ; ". T COpuhltlve' sed ^junctive substantiam et aceidcns. 51 sic non oportct quod substantia sit accidcns.

ct sit

Divinitas?

Kesp.: Ita quidrm esset, si in

«l«m virtualitc.) sicut m^ric^Z ct imS r- '°rmaliU'r (et

KRLATfO IN DF.O F.STXK IDF.M OUOD SU \ F.SSF.XTIA 87

Proinde lccitime concipimus esscntiam divinam posse communicari Filio, quoad omnia absohita esscnti ,h i quac cxplicat ct sunt communicabilia, non commumcato rclativo (patcrmtatis) proptcr oppositionem ad tcrminum cui cssentia eommunicatur. Ita in tiian-,ulo, primus an; ulus constructus communicat sccundo et tcrtio totam suam superiieiem ct non scmetipsum.

Uno verbo: « Pater communicat Fflio csscntiam quoad omnia in quibus non obviat rclationis oppositio, quia unun n l.tivum non potest communicari suo correlativo opposito ». Et haec responsio cohaertt cum his quac dicta sunt a Cajetano in I, q. 39, a. i, n. VII: « Est in Deo (ut in se est) unica ratio formalis, non pure absoluta, ncc pure respectiva, non pure commu icabilis, nec pure incommunicabilis; scd cminenlcr cl formatitcr continens ct quidquid absolutae perfectionis cst ct quidquid Trinitas resp Ttiva cxi it ». Cajet. dicit etiam ibid. n. VIII: «Stat quod sit et communicabilis ct incommunicabilis ».

5"1" dubium: Quodnam cst jundamcntnm relationum paterhitatis ct fdiationis> Rcsp. In creatis est generatio activa et p issiva: ita proportionaliter in divinis. Unde notandum est quod « cssc in » rcl itiOnis non est iund imentum relationis. quia <icsse in» est quid communc omnilms accidenti.ms. et simul cxprimit existentiam accidentis, nam esse accidentis cst incssc salt«»m ni)tituilinaliter.

Fundamentum autcm relationis paternitatis est gencratio activa, et fundamentum relationis filiationis est generatio passiva, scil. processio realis. Paritcr spiratio est fundamcntum rcl itionum inter Spiritum Sanctum et Patrem ac Filium. qui unica spirationc activa spirant.

6""' dubium: Uirum rclationcs seu {pcrsonac) divinac habcant cxislentias pro- prias relativas, an cxistant una absoluta cxislcnlia csscntiac?

Rcspondent thomistae et plcrique theoloi i contra Scotum et Suirczium. negative. Et haec rcsponsio Fundatur in pluribus textibus S. Thomae. nam dicit in III, q. 17, a. 2, ad 3: « Ouia persona di\ ina est idcm cum natura, in personis divinis non cst aliud csse personae practcr esse naturae. Et ideo tres personac non habcnl nisi unum csse. Habcrent autem triplex essc, si in cis cssel aliud cssc naturac ct aliud cssc pcrsonac ». Itcm dc PoL, q 8, a. 2. ad 11 et q. 9, a. 5, ad 10.

Manifcstum cst quod in his tcxtibus S. Thomas loquitur non dc esse esscntiae scd dc esse cxislcnliac; praesertim hoc constat iu III. q. 17, art. 2, ubi quaeritur an sit in ("Iiristo unum esse quamvis sint tlu u> naturae. et respondctur aflirmative. I^xplicatur haec responsio contra Scotum et Suarezium:

Kxistentia relationis nihil aliud cst quam cjus « cssc in » vel incsse. Atqui, ut dictum cst, cssc in telationum divi&arum est substantiale, hoc est idem cum esse ipsius naturac divinac. ErgO relationes divinae non habent existentias proprias.

ld cst: sicut in Deo non est tripl x ioteUi jere, nec triplex. velle, ita a fortiori s nec triplex esse; nam in Dco omnia sunt unum ct idem ubi n<>n obviat relationis J[ oppositio. !5 i11 Confirmatio sumitur ex hoc quod m Symbolo Alhanasii ilifitur Aro;/ trcs incrcati... scd utius increatus ». Si autcui essent tr« s cxistentiae increatae practer absolutam cxistcnliam communem tribus personis, cssent tres increati. non solum adjective, sed etiam substantive, quia multiplicarentur forma et sulijc-

S

Dfe RELATIONIBUS DIVINIS quoddam tritheismi. — i- x — — solvere objcctioncm dcsumptam ex principio identitatis: quac sunt eadem uni tertio, ctc; velit nolit, Suarez, multiplicando esse in divinis, multiplicat aliquid absolutum, et sic non satis servat principium: « In Deo omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio ».

2a Confirmatio est quod in Deo cssenlia ct essc sunt idem. Atqui essentia cst communis tribus personis. Ergo pariter esse est commune illis. Esse enim communicatur cum natura, nam cum ea identificatur omnino; natura divina cst ipsum csse subsistens: « Ego sum qui sum » (Exod. III). Si communicatur idem intclligerc et idcm vclle, a fortiori idem esse existentiae.

3a Confirmatio est quod existentiac rclalivac essenl supcrfluac, nam id quod semcl cxistit non indiget alia existcntia; per primam enim est extra nihil et extra suas causas (si causas habeat). Imo implicat contradictionem quod id quod semcl cst cxtra nihil et cxtra omnes causas, iterum ponatur extra omnes causas. Item implicat csse duas ultimas actualitatcs cjusdem ordinis, quia tunc neutra forct ultima. Existcntia autcm cst ultima rci actualitas.

Si vero quandoque Patres dixerunt: aliud est esse Dcum et aliud esse Patrcm, hoc vult diccre: essc Deum significatur ut ad se, et cssc Palrem ut ad aliud. Xon scquitur vero ex hoc quod sint plures existcntiac in Deo.

Objcctio: Existentia nihil aliud est quam ipsum ens in actu. Atqui relationes quatcnus ab csscntia distinctae sunt vere in actu. Ergo habent existentiam propriam.

Respondent thomistae negando majorem, nam existentia non est ipsa res, scd m actuahtas qua rcs sistitur cxtra nihilum ct extra suas causas. In Deo quidem esscntia et esse sunt idem, sed propterea sicut essentia est communis. ita csse divinum est commune tribus personis. Unde relationes sunt vere in actu. secl per existentiam absolutam esscntiac.

Alia objcclio: Omnis productio terminatur ad existentiam u .tu V£-ui n>vf' maJ?r\ -°mniS Productio *&*J> entis contingentis termiu ■ Sff enfaa" P^ctam, concedo; sed communicatio termiouil nn 1 ,U)n n°Vam> SGd com™«icatam personae proccdenti.

puJ^Z^^r •nCrC;.ltUm yCrbi c°"catur hLanitati assumptae c"tu o n i e T m ( hrislo; CSSC ^eparatae communi-

K-KeS?0"^^ CSt Unicum CSSC cxistcnthlc ^stantiale ^^t^m^ZTT negaa distinCti0nem * esscntiam pro anima et corpo e 1, ' tZ-T 1? «""fc h°™™> scilicet gj suam existenUan, Atqm

RespondeOi Unaquacque res habet suam existentiam Mt * • Communem, cbnceoo: semncr nmn,-; ,™ JL* 111 Vx\slcm,Am ptbpnam aut

KELATIO IN DEQ EST.NE IPIvM QUQD SIJA ESSENTIA 89 stinctam ab cxistcntia animae. ( orpus nostrum existit per existentiam animae quae est spiritualis. Et sic non fepugnat quod in Dco relationes quonim « esse in n est substantiale, cxistant per existentiam ipsius naturae divinae.

Inslantia: Ergo Pater in divinis est ad se non ad aliud, non ad Filium.

Rcsp.: Dist. antecedcns: Patcr est ad se quoad « essc in conccdo; quoad « essc ad », nego.

Ultima objcctio: Praeter subsistentiam absolutam in Deo, dantur tres subsistentiac seu personalitates relativac, ergo pariter praeter cxistentiam absolutam dantur tres existentiae relativae.

Resp.: Nego conscqucntiam. Disparitas est, quod subsistcntia absoluta dat tantum perscitatem indcpcndentiae, non incommunicabilitatis; sic trcs subsistentiae relativae non sunt superfluae, requiruntur ad incommunicabilitatem; e contrario existcntia absoluta, communicata cum natura, ponit personas extra nihil, ita ut existcntiac relativae sint superfluae, imo implicant, ut dictum est.

7"m dubium: Utrum rclationcs divinac practcr absolutam cssentiae perfectioncm afjerant vi ipsius « essc ad » aliani rclativam pcrfcctioncm virtualiter distinctam.

St. qu.: Certissimum est quod rclationes divinae (quae sunt, ut infra dicetur, ipsae personae divinae) sunt pcrfectissimae, prout realiter identificantur cum essentia divina, quae est ipsa infinita perfcctio subsistens: sic relationes divinae necessario amantur a Deo et a nobis adorari debent adoratione latriae. Sed quaeritur, an praeter absolutam esscntiae perfectioncm, quam includunt, afferant vi ipsius « esse ad » aliquam perfectionem relativam, virtualiter distinctam ab absoluta.

Rcspondetur negaHve: Haec responsio vidctur saltem probabilior, ita ex thomistis Caprcolus, Eerrar., Cajctanus, Salmanticen., (ionct, Billuart etc. Attamcn inter thomistas opinionem contrariam tenent Joannes a S. Ihoma, Contenson, Banccl.

i° Probatur auctoritatc: S. Aug. de Trinit., L. V, c. 8 dicit de Trinitate: «Bonus Patcr, bonus Eilius, bonus Spiritus Sanctus; nec tres boni, sed unus est bonus ». Si autem bonitas seu perfcctio realiter multiplicarctur in personis divinis, dici possent trcs boni, trcs pcrfccli, non solum adjcctive, sed etiam substantive; quia significatum tam materiale quam formalc harum vocum multiplicarctur, prout essent tres perfcctiones relativae et realitcr distinctae al> inviccm.

Item S. Thomas, I, q. 42. a. 4, ad 2™ dicit: « Patcrnitas est dignitas Patris sicut ct essentia Patris: nam dignitas est absoluta, et ad essentiam pertinet. Sicut igitur cadem csscntia quae in Patre est patcrnitas, in Filio est filiatio; ita eadem dignitas quae in Patre cst paternitas, in Filio est iiliatio etc. ». Ita analogice m triangulo, cadcm supcrficies, quac cst supcrficies primi anguli, est superficies secundi et ctiam tertii anguli; nec praeter superficiem absohitam ct communem sunt supcrficies rclativae.

Ut merito dicit Billuart ct alii: in his verbis S. Thomas conclusionem nostram non solum aperte asserit, sed probat, quia ncmpe Patris dignitas seu perfectio cst absoluta et ad essentiam pcrtinct.

Q0 DE RELATtONTBUS DIYTNTS

2° Probatur ralionc thcologica. Aliquid non est bonum scu perfectum nisi existat aut dieat ordihem ad esse. Atqui relationes divinae existunt quidem secunduin « cssc in », sed secundum cssc ad « non sunt aliquid sed ad aliquid* ut ;iit 5. Thomas, ilc Pot., q. 2, a. 5. Er? o rclationes vi ipsius csse ad non afferunt novazn perfectionera relativam virtualiter distinctam ab absoluta perfectione infinita essentiae. Aliis verbis existentia (et proinde pcrfectio) felationis praedicamentalis (de qua hic a( itur) non est ad termiuum, sed ad subjectum; proinde ipsum « cssc ad » non dicit ordinem ad existcntiam, scd ab ea abstrahit. Propterea possunt cssc quacdam rclationcs, non reales, scd rationis tantum, scilicet quando conim « cssc in » non cst realc. Et hoc not.itur a S. Thoma in nostra quaestione 28, a. 2, initio corporis articuli.

In hoc rclationcs divinae diffcrunt ab altributis divinis quae respiciunt cssentiam rationc sui, in ordinc, non ad aliud, sed ad sc. Sic attributa dicuntur perfectiones absolutae et simplicitcr simplices, quas mclius cst habere quam non haberc. Sic voluntas divina cst perfectio absoluta, virtualiter distincta a perfectione ipsius cssc et ipsius intelligere subsistentis, quamvis omnes identificentur, quin destruantur in cminentia Deitatis, in qua sunt non solum virtualiter eminenter, sed formaliter cmincnter.

f 1 GoroJJarirm: Rclationes divinae formaliter scc. « esse ad » non sunt perfcctioncs stmphcitcr simplkes fropne dictac; quia, quamvis non involvant impcrfcctionem, non tamcn mchus cst eas habcre quam non habcre; sic eorum esse ad cst purus respectus abstrahens a perfcctione et imperfectione. Ita ctiam actus liber creandi in Deo, non dico hbertas, sed actus liber, v. g. creationis, quia Deus potuisset non creare, et non cst perfectior Dcus ex hoc quod universum creaverit « Dicu nest pas plus grand pour avoir crce lunivcrs» ut ait Bossuet. Non melioratus CSt Ueus cx hoc quod ab aeterno voluerit creare universum; sic creare mundum st qiud convcmcs ita ut tamen non crcare non fuissct inconveniens seeunLm COm,C,;iunt omnes' sed Cajetanus in I, q. 10, a. 2, n. III dicit nd m formulationcm postca non approbatam ab aliis thomistis: « Deum nnp.rfcctio"!. P voluntana ct omnino libera, cujus oppositum non cssct

VI nol Z 'Z?m°TMZCam' SCd 111 Ulis communicatur , nustis n 1 r1 (/ t? DC° !°' ™- sq.) in alia formula ab aliis tho-

S(qUae v . 0 um nnUS vl<>tUr CO,nfimderC P^itionem modalem de vcnicn / I ^^"ta Tno 10nC " * * VerUm °5t dicCrC ^d dicere: vohtio^er^rtandi t£? n n0n GSSCt m«>™™™> sed falsum est a perfcctio, SKu, **** Ubem t***Utar distincta essei melior ^ex^^L^J^ °PP°sltum non esset ^Perfectio. Sic Deus Hacc quodannnodo 1!^^ Ut immerito ^Lxit Leibnitzius.

cUvinac sccundum JZ f^P~™ q™?^ n°Sl,;im' «*■ ^tiones uu.n suum « cssc ad » non affcrunt novam perfcctionem

Confirmatur c.x inconvcnicntibus:

KKI.ATIO IX DKO F.STNE IDEM QtJOI) SUA ESSENTlA 01 dcbct habcrc omncs perfcctiones simpliciter simpliccs, quas melius est habcre quam non habere.

2° Scqucrclur quod omncs tres personac esscnt quid pcr/cc/ius saltcm cxtcnsivc quam una, contra S. Augustinum qui dicit: « Tantus est solus Patcr quantus cst sinuil Patcr et Filius et Spiritus Sanctus », Dc Triml , 1 VI c VIII- 1. VIII, c. 1.

30 Palcr cl Filius csscnt pcrfccliorcs Spiritu Sancto, quia ultra perfectioncm propriam, haberent pcrfectioncm spirationis activae, dum Spiritus Sanctus habcrct soltiin unicam perfectionem, scil. spirationis passivae.

Objiciunt advcrsarii: Pater habct liliationem non formaliter, sed eminenter rationc essentiae. Unde filiatio est proprie perfectio simpliciter simplex.

Rcsp.: Sic Pater non habcret formaliter aliquam perfectionem simplicitcr simpliccm, quod est inconvcniens.

Instantia: Pater habet filiationem compensative ct terminative, si non constitutive.

Rcsp.: Patcr sic non esset infinite perfcctus; et adhuc Spiritus Sanctus esset niinus pcrfectus quia haberet unicam perfectionem rclativam, non duas. unde ncquidcm compensative perfcctus essct.

Alia objcctio: Perfcctio relativa respicit subjectum ut po fcctibilc in ordinc nd aliud, ut patct in potentiis scu facultatibus et habitibus. Ergo falsum est dicere quod rclatio sec. suum « cssc ad » abstrahit a perfectione; perfcctio enim nostrac intclligentiae oritur ex sua rclationc ad ens. Ita Contcnson.

Resp.: CbntenSon, ut nieritO notat Billuart, confundit in hoc relationem transccndentalcm facultatis ad objectum speciiicativum, cum relatione praedicamcntali, v. g. patcrnitatis vel filiationis, quae sunt puri respectus ad purum tcrminum, et proinde non respiciunt subjectum rationc cjus, scd rationc tennini

Ultima difficultas: Personalitas creata dicit pcrfectionem realiter modaliter distinctain a pcrfcctione naturac; ergo pariter et a fortiori personalitates divinae quae constituuntur pcr rclationcs subsistentes, ut infra dicetur.

Rcsp. cum pluribus: Dist. antecedens: personalitas creata est quidem perfcctio quantum ad perseitatem independentiac, conc; quantum ad perseitatem incommunicabilitatis, ncgo, non enim est perfectio non posse communicari altcri.

Personalitatcs divinac dant incommunicabilitatcm. sed non dairf perseitatcm indcpendcntiac. quae communis cst tribus personis. Cfr. infra in fine, q. 20.

Sic suffiaenter explicatur art. II S. Thomae, sec. quem rclationcs rcales in Dco non rcalitcr distinguuntur ab esscntia, scd solum virtualitcr. llacc veritas brevissimc sic enuntiatur: «Pater cst Dcus ». in qua propositione, sicut in omni affirmativa, verbum est exprimit identitatem realem subjccti ct praedicati Aliis vcrbis: Dcitas ut cognoscitm a nobis continet relationes diwnas actu impHcitc; Dcitas ut in sc est continct cas acttt cxplicitc, scu formaliter eminenter absque distinctione formaU-actuali a Scoto proposita. Nec in hoc est periculum agnost* cismi: cssct solum si diceretur quod rclationcs rcalcs sunt m Deo non fortnahtcr eminenter, sed solum virtualitcr cmincntcr, ut pcrfectiones nuxtac. ut mctaphorice dicitur: Deus est iratus.

Revera rclationes divinae sunt in Dcitate sicut attnbuta dmna, plusquaro septem colorcs in aJbedine, quia septem colores sunt solum virtualiter in albe dinc, non formaliter. Albcdo cnim non est caerulea; dum Deitas cst vera, bona est etiam paternitas, quamvis Deitas communicetur a Patre Filio, non cornrnunicata patemitate.

A r i 1 1 1 Utrum relationes quae simt in Deo realiter ad invicem distinguantur.

Safns qu.: Haec quacstio jam soluta videtur si bene intelliuntur hae propositiones «Fater non est Filius» et «Spiiitus Sanctus non est Pater nec I-i .us», nam m his propositionibus negativis non cst negat identitatem rcalem subjecti ct praedicati, ergo habetur distinctio reaiis seu quae antecedit considera honem nostram. Attamen haec quaestio adhuc speciali examine indi-et quia nondum sat.s expl.c.te constat quod personae constituuntur per relationes et «nsuper quia, ut d.ctum est in art. praecedenti, relationes reales in Deo non realit distinguuntur ab essentia. mer

K.v l.oc oriuntur diffieultatcs quae «nuntiantur initio l.ujus articuli III, scil ■ •,tn„i i ^«"^."iuaecumque snnt eade» uni tertio, sunt eadem inter se< tnr a thomistis i„ introduc&ue 7%£> ffiT ^ ab esseSLStnft^ pateTf:ts distinguuntur quidcm ralionc tao i„ Couc. tioJZ?^gJ**£, est Pater nec Fflius.

«1 Conc. ;,.,",„ v' /1»* Qu°"d Concflia ant m d,x,,„us ,n art. s. A £ £ a (P. L. r58 28S). Et antca>

UTKUM KKI.ATIONKS QUAE SUNT IN DEO REALTTER DISTTNGUANTUR palristictw, m fine, index theologicus, n. 148): « Distineuuntur ct tamen unum sunt Pater et Filius et Spiritus Sanctus »; ibi indicantur multae roferenthe ad principales textus Patrum graecorum et latinorum qui citantur in hoc op^re.

In corpore articuli S. Thomas explicat hanc fidci doctrinam per analysim notionis rclativae oppositionis, sic:

De ratione rclationis realis est respcctus unius ad alterum, sec. quem aliquid alteri opponitur rclalive, et proinde rcalilcr distinguuntur.

Atqui in Deo sunt reales relationes ad invicem oppositae piternitatis, filhtionis, spirationis. (Explicabitur infra quod spiratio activa quae opponitur spirationi passivae, non opponitur paternitati, nec iiliationi.)

Ergo in Deo est realis distinctio sec. has relationes reales ad invicem oppo- .sitas.

Major explicat id quod jam admittitur in confuso a sensu communi seu a ratione naturali, scil. relativa, ut pater et filius ad invicem opponuntur, et sic realiter distinguuntur, nullus enim generat seipsum. Haec anahsis notionum relationis. oppositionis et distinctioius, jam invenitur apud Aristotelem in Postpraedicamcntis, ubi distinguit varias oppositiones.

Oppositio proprie dicta est repugnantia detcrminala, dum oppositio improprie dicta est inter res disparatas, ut inter diversas species rerum. Sic sola oppositio propric dicta exigit delcrminatum cxtrcmum, cui repugnat aliud, ut frigus calori, caecitas visioni etc. Itaque oppositio proprie dicta duas exi.it conditiones, nempe distinctionem extremorum, et aliquam inter ea determinatam repugnantiam.

Oppositio autem est quadruplex: relativa, contraria, privativa, contradictoria. Sic proponi potest haec divisio, ut bene notat Goudin in sua Logica ( Postpracdicamenta) :

intcr cns et non cns

< )ppositio / intcr cns ct cns per modum purac ncgationis: oppositio can- tradictoria, v. g. homo et non homo, scien- tia et nescientia. per modum privationis in subjccto apto: op- positio privativa, v. g. visus et caecitas, scientia et ignorantia.

ex eo quod a subjccto se expcllanL' oppositio contraria, v. g. virtus et vitium, scientia vera et error.

ex mutuo rcspcctu: oppositio rdativa, v. g. inter patrem ct lilium.

Sic ut communiter docctur oppositio rc/ativa est omnium minima: in ea enim unum cxtrenmm non dcstruit aliud, sed potius exi;;it. Undc in Deo locum habct, quia nullam essendi privationem secum alfert, sed solum distinctionem cum respectu, ut notat S. Thomas, de Pot,, q. 7, a. 8, ad 4W- Sic Pater et Filius. per oppositioncm rclativam, in divinis realiter distinguuntur. Dclinitur haec oppositio: repugnantia intcr duo ex co quod sc mutuo rcspiciant.

Oppositio contradidoria est per oppositum, omnium maxima, quia unu extrcmum totaliter destruit aliud, nequidem rcmanet idem subjectum (ut ii oppositionc privativa), neque idem genus (ut in oppositione contraria v inter virtutem et vitiurn in genere habitus), sic oppositio contradictoria est aliarum causa, et in illis aliquatenus admiscetur. Sic vitium non est virtus Pater non cst Filius.

Kx hoc apparet quod oppositio dicitur de his quatuor oppositionihus, non univoro, s..-d analogicej attamen analogice non sohun metaphorice, sed proprie- et primuni analogatum est maxirna oppositio, scil. contradictoria, unde non mirum est quod aliquo modo haec participetur in aliis oppositionibus (r).

Ad lm ei ad 2m; sic respondetur ad principalem ohjectionem, scil • Ouae sunt cadcm w\ tcrtio sunt cadcm intcr sc, distinguo: si uni tertio sunt eadem rt ct ralwnc ct non opponuntur ad inviccm, concedo; si uni tertio sunt cadcm rc ct non rattone ct opponunlur ad mvicem oppositione relativa, quam non habent cum uno tertio, nego. Wlt

Atqui n 1 uiones divinae sunt eadem uni tcrtio, scil. essentiae divinae cUshnguo: sunt tadcm rc, sed non raiione, ct ad invicem piures earuTopponZur rntcr sc. quamvis non uni tertio, concedo; secus, nego opponuntur

""» i«a pn.ecise »a ., S ^^rum utique; sed Aristoteles verba. adl„„ mod clh T °0nS1?erav' ' * 8. Thomas refert ejus sicut id q„0(l didtur de trhZ 2 'i„« T"" pracsens Pr°Wema illustrant, deficiens, p,i„,iPi,„„ a S ^ . 'JnS"per P™1'»''»»'" exemplum csset

• gtt^SiStt ST sit -teUigendutn

^/^P-edlSf,^^^ distinguenda est praedicatio cord.ad.vma est justitia divin' ouh ™? ™Ue?f™ vcrum cst diccrc: miscri-

• auc. (Denz. ,;95( lgoo)> t'TRt'M KKl.ATIONES QUAE SUXT IN DKO_RRALtTER DISTINOU ANTT7R Q5 guuntui et gratia materiae seu subjecti sunt idem. Attauien in his casibus non ihitui praedicatio formalis sec, quam praedicatum convenit subjecto sec. ejus ralioncm jormalcm, v. g. rnisericordhc divinae non convenit punire, sed condonare, veniam tribuere, ct justitiae divinae convcnit punirc; qu:imvis hae duae perfectiones sint realitcr idem, scil. idenlicc, non /ormalitcr.

tegCS autcm syllo»ismi non vcriftcanlur nisi scc. pracdicationcm formalem; quia ratiocihium non rcspicit rcs ipsas nisi mediantibus conceptibus nostris. Ideoqne ;id concludendam per ratiocinium identitatem duorum, v. g. Patris et Filii, oportet quod liaec duo considerentur sub eadcm rationc formali. Alioquin non scrvatur prima lex syllbgismi, scil.: Tcrminus esto triplex, medius, majorque, minorque; secundum hanc iegem n quiritur quod perfccte distribuatur medium, scil. in eodem scnsu in majori et in minori. Ita v. g. non valet hoc argumerltumi, cujus major est solum sec. prardicationem materialem: misericordia in Deo est idem ac justitia. Atqui justitia est principium punitionis. Ergo Dcus per misericordiam infligit punitionem. Ar-mncntum est falsum, quia, quamvis in Deo misericordia ct justitia sunt idem rc, non sunt idem rationc. Itcm quoad Trinitatem conceditur quod Pater et Fflius sunt idem rc ac csscnda divina, sed non sunt idcm rationc. Et insuper ad inviccm opponuntur rclativc, dum non oppommtur essentiae. Undo, ut patet, non valet hic syllogismus: Hic Deus est Pater; atqui hic Dcus cst Filius; ergo Filius est Pater. Nec valet iste: Haec essentia divina est patcrnitas; atqui haec div. essentia est liliatio; ergo iiliatio cst paternitas. In his s\ llogismis est solum praedicatio materialis, non formalis, et forma syllogismi non salvatur.

Objcclio: Sed praedicta rcsponsio tollitur, si, contra Scotum, dicitur: in Deo non solum cst una rcs, scd una ratio jormalis cminentissima, scil. Deitatis; sic praedicatio est semper formalis et non solum materialis.

Rcsp.: Est una ratio formalis quoad se, non vero quoad nos. Cfr. Cajet. in I, q. 39, a. i, n. VII. Aliis vcrbis valeret objectio si Deitas identificaret sibi attributa et relationes, non salvis earum rationibus jormalibus; secus vero si in eminentia Deitatis earum rationes iormales adhuc inveniantur. Et rcvera in Deitate sunt non solum virtualitcr eminentcr, sicut septem colores in albedine, sed jormalitcr emincnter; nam dum albedo non est caenilea, Deitas est vera, est bona, est paternitas, cst iiliatio. Et ideo attente est distinguenda pracdicatio formalis a matciiali Cfr. S. Thom.. in 1 Scnt., d. 2, q. i, a. 5 ad 4m.

Rationes formalcs attributorum et rclationum in Deo idcntificantur, quin dcstruantur; id est in eo perfecte salvantur, non obstante identitate earum reali cum cssentia. Imo non existunt in slatu purissimo nisi in Juic idcntijicatwnc; sic essc pcr se snbsis/cns debet essc non solum inteUigibile in actu, scd intcllectum in actu, et sic idetUificatur cum intclli^crc subsis/ente. Propria autem ratio relationis cst opponi suo correlativo et ab eo realiter distingui.

Hoc est possibile pxopter eminentiam Dcita/is. Ita analogice: Corpus t hnsti est praesens pluribus hostiis consecratis, attamen hae hostiae non sunt sibi pracsentcs Primo aspectu hoc videtur esse contra principium: quae sunt umta uni tertio sunt unita inter se, vel: quae sunt pracsentia uni tcrtio sunt praesentia inter se; sic duo corpora nbn ])ossunt esse praesentia um spatio, qvun sibi Sint praesentia. .

Scd hoc non verificatur, si datut aliquod tertium, quod idem manens, sxt o6 de relationibus divinis in pluribus locis distantibus, non sicut in loco. Ita idem Corpus Christi praese pcr modum substanliac in pluribus hostiis distantibus. Item in ordine naturali* pes et caput sunt praesentcs eidem animae, et tamen non sunt partes sibi nr ' sentcs et vicinae.

Alia objcc/io: Distinctio realis non fundatur in eo quod abstrahit a realitate Atqui 9 6SS6 ada relationis abstrahit a realitate. Ergo non fundat distinctionc realem relationum nec proinde personarum.

Rcsp.: Dist. maj.: in co quod abstrahit a realitate ct non cst rcalc, conc • ct csl rcalc, nego. Contradist. min. eodcm modo, et nego consequens et consea Explico. Essc ad dicitur abstrahere a realitate, prout potest esse aut in relatione reali, aut in relatione rationis; sed hoc cssc ad in rclatione reali reale cst non quidem formaliter ratione suiipsius, sed ratione cssc in reale quod est quidcom mune ommbus accidentibus. Sic in creatis cssc ad relationis patcrnitatis est auid rea e, non solum quid rationis; et pater et filius proinde de necessitate realiter distmguuntur prout nemo potcst generare seipsum. Sic relationes reales in Deo rcahlc, dtshnguuntur potius ut rclationcs quam ut rcalcs, quia ut relationes ad mvicem opponuntur. et ut rcalcs habent idem cssc in, nam earum esseinSt

«SsSS* 9"aK ***** rC"'h "°" ** »" suiifsius, rela.iom, „o„ r „ , 1, ? "* et Pr°ptcrea possunt essc

«tionis, ,mSoIt S«» 1 reaIC; ° C0"tra "on datur 1uantitas suiipsios, sic „„„ reat' Vs ' , r 9t0° Tf^ «"^ "* aetuaIis ratione « yitotl cs,, „o„ L ;r2"dC ' T 'ntla- SuareZ "0n ««dP» ens %l «t h tali ^fflto" r,Cnt'a Pr° S- Th°ma est « su„t vere relationes Cfr / \ ^v" qu0d rdationes rationis „o„ Wert quod rdationos **• m- r4- Ex l.oc ctian, relath,,,,,. Ste distinrl^ P"*™™ relatiram et pcr- Suam SliqualitcrtcndH aU loc , I ln ■ a, Pe,rfectio»e infmita essentiae; sic <P'«I Patri dcsi, aliooa fo™ali- Et videtur

^p» »'odo sicut pro Kraceis nui i„ 1? "ta'n Slmpl,cltatem "aturae divinae, <r.l.„s personis potius ,„„„ ?ia dMn a ^ ' * Trinitate i"«Pi«*ant a

Proindc Suaro. „e< „it resnTnd P Pracmtcllecta.

*ft». contm wZST^^ m°d° ac th"mist»e ad prineipalcs n-.VH. O„o,„odo solvitur obiertio Su;,re'mm, A> Trin., 1. IV c m «iens quomodo hanc dSfcfflS ^soC T^-?" ete- Suart. ne

;;»"■»»'. abstrahendo ab ente Sdta!? abstractione et analogia ™tis «* P-iPi„,n est j)lxta C^Sft^ftl

UTRUM IN DEO SINT TANTUM QUATUOR RELATIONES RF.ALES

Iiinitatione crcaturarum oritur veritas ejus. Sic esset tex entis finiti, non vero lex analogica ipsius cntis Ln communi. Sed tunc tfceologUS non posset amplius ratiocinari circa perfcctiones divinas, nam ratiocinium fundatur in principio identitatis seu contradictionis; esset agnosticismus purus. Et juxta nos, dicere: principium contradictionis vel identitatis non verificatur analof<ice in mystcrio Trinitatis, cst dicere hoc mysterium esse absurdum, non supra rationem, sed contra. Id solum dici potest: modus eminentissimus, sec. quem verificatur in Trinitate hoc principium, non potest positive eognosd a vintoribus, sed solum negative et relative.

Aliud discrimen inter S. Thomam et Suarezium provenit ex hoc quod pro S. Thoma Ircs pcrsonac non habcnt msi unum cssc (III, q. XVII, a. 2, ad quia, ut communiter dicitur, csse accidentis cst incssc. Atqui in Deo csse in relationum est substantiale, proinde identificatur cum esse divinae essentiac, propterea est unicum.

E contrario pro Suarezio qui procedit ab aliis principiis circa ens, essentiam, esse et rclationcm, sunt tres existentiae relativae in Deo. Cfr, Suarez, De Myst. SS. Trin., 1. III, c. V.

Vide criticam hujusce positionis Suare/.ii apud L. Billot, S. J., Op. cit., th. VIII, Epilogus, et apud N. del Prado 0. P., De Veritate jundamcntali philosophiac christianac (1911), p. 529-544. Ut ostendit P. del Prado, in doctrina S. Thomae « perfecte salvatur divini Essc swnma simplicilas ex hoc quod in divinis est unum esse tantum, reales relationes ex una parte non faciunt compositionem cum essentia, et ex alia parte distinguunt rcaUter personas. Ex hoc etiam sequitur quod trium divinamm personarum una est divinitas, acqualis gloria, coaeterna majestas, eademque absoluta perfectio. Xulla est perfectio in una pcrsona quae non sit in altera ». Ostendit pariter P. N. del Prado, ibid., p. 540, quod k illi qui, ut Suarez, negant realem compositionem esse et essentiae in crcatis, coguntur ponere tria esse in divinis, debcnt ponere in una divina persona eliam perfectioncm quae non est in altcra, ncc possunt solvere ditncultatem provenientem ex principio idcntitatis ». Diversitas inter Suarezium et S. Thomam in hoc originem trahit ex diversitate doctrinac in Philosophia prima. circa distinctioncm rcalem in creatis intcr essentiam et esse. Cfr. ad finem hujusce quaestionis, in recapitulatione. Suarez, ut diximus, velit nolit, multiplicat aliquid absolutum in Deo, scil. esse, ct propterea objectio desumpta ex principio identitatis remanet insolubilis.