Sanctus ut mare. Pater est ve^rl^ 1 qUaS1 flllmen' et SP'

• i^histribusesteadem essen tia P^ 7 f f^' SPirituS CSt frilctus

• COlor et splendor » " "* Velu< So1' Flllus est radius, Spiritus

DE PRRSONA S9UUT0S S WfTl ^

Filium, ut dixuiunt Patres graeci et inter latinos S. Hilarius, 1. XII rf<; Trinitate. Ratio est quia Filius habet a Patre quod ab eo procedat Spiritus Sanctu^.

Aliae objectiones.

Quidquid cst in divinis est aut communc aut proprium. Atqui spirare Spiritum Sanctum non est commune toti Trinitati. Ergo hoc est proprium uni personae, scilicct Patri, et non convenit Filio.

Resp.: Distinguo majorem: quidquid est in divinis est aut commune, aut est proprium strictc, ut risibilitas in homine, semper, nego; lato sensu, concedo. ut verbi gratia spiritualitas et libertas propric conveniunt animac humanae, sed etiam angclis.

Inst.: Sed spirare Spiritum Sanctum est stricte quid proprium Patri. Etenim eidem pcrsonae non possunt convenire proprietates absolutae contrariae. Atqui proprietas Filii cst in accipicndo, cui contrariatur activa spiratio. Ergo Filius non potest active spirare Spiritum Sanctum.

Resp.: Distinguo majorem: eidem pcrsonae non possunt convenire proprietates contrariae per respectum ad eandem alteram personam, conc; per respectum ad personas distinctas, nego.

Pariter contradistinguitur minor: Filius, per respectum non ad eandem personam, sed ad distinctas personas, se habet quasi passive et active. In hoc non est contrarietas impossibilis.

Insl.: Filius non magis quam Spiritus Sanctus convenit cum Patre.

Atqui Spiritus Sanctus non convenit cum Patre in generatione Filu.

Ergo nec PTlius convenit cum Patre in spiratione Spiritus Sancti.

Rcsp.: Distinguo majorem: quoad essentialia, conc; quoad actum notio- nalem spirationis, nego.

Ouoad art. 2m remanet discussio inter thomistas et Scotum, quae statim examinanda est.

Dubiuin: Vtrum, si Spiritus Sandus non procederct a Filio, distin<>uerctur ab iUo. , n

S. Thomas in nostro art. 2, corp. initio, negat. et cum co non solum thomistae, sed communiter alii theologi; Scotus vero cum suis tenet partem attirmativam, dicendo: si per impossibile Spiritus Sanctus non spiraretur ■ a Fi 10. adhuc Filius per iiliationem distingueretur a Spiritu Sancto: quia Spmtu, ba*

ctus non esset Irilius. «.«-.Uv.;*» Ratio S. Thomae fundatur in principio commun.ter recepto et tsp c U formulatO post S. Thomam in Concilio Flcrentino. . /« Dco cl Um ubi obviat rclationis opfiositio »; alife verb.s: rf,ri,»S..«»/«r rchlcr fmon , ctum est.

Ml

; 5 divinac pcr solam rclationcm originis, ,,aac ... firoccsswnc tamlatar. ut supra d.

Si ergo Spiritus Sanctus a Filio non proccdcrct. ab illo non distingucretur. q

Legendum est corpus art. initio.

Notandum est quod principium invocatum myemtur ante Conc. WlOT m WOtanaum cst qi ^ 1 NvSsenum, lib. Contra Lunomium, apud

Patnbus, speciatim apud b. urt^oizum } . ' . M CAfW^c ^n,,rf, c *

S- ^rUZu^^Z e. 703) PUt contra «raecos. Spiritum g

J()A DE PERSONIS DIVINIS IN SPECIAU

Sanctum a Filio procedere, ea potissimum ratione quod alioquin non distingueretur a Filio, Joannes Thcologus in sess. 18 dicebat: « Est sec. Doctores tarri graecos quam latinos, sola relatio quae multiplicat personas in divihis productionibus, quae vocatur originis ». Cui principio nullus graecorum, neque etiam Marcus Kphesinus, praecipuus latinorum adversarius, contradicit. Et quamvis hoc non sit definittO Concilii, tamen maximi ponderis debet esse ista ratio qua dispositivc permota est Ecclcsia, ut definiret dogma processionis Spiritus Sancti a Filio.

Quocnam cst ratio pracdicti axiomatis:

" In Deo omnia sunt unum et idem, ubi non obviat relationis oppositio »? Non solum dicitur « relationis distinctio ».

Ratio est quia eum Deus sit cns simplicissimion, nullam distinctionem rcalem admittit in se, nisi eam quae in processione originis fundatur sec. Revelationem, scilicet distinctionem inter principium ct id qaod cst a principio.

Objic iunt Sco/istac :

Principium receptum et expressum iri ("onc. Flor. intelligendum est non Solum de oppositione relationis relaiiva, sed etiam de oppositione relationis disparata. Prima est inter duas relationes quae sese invicem respiciunt, ut inter paternitatem et filiationem, et iriter spirationem activam et passivam. Oppositio vero relationis disparata est inter duas rclationes quae non sese invicem respieiunt, ut inter filiationem et spirationem passivam.

Rcsp.: Nc«o antecedenSj nam rclationcs disparatac non sunt impossibilcs in cadem fersom, ut paternitas et spiratio activa, item ut filiatio ct spiratio activa hrgo n,.n sulfint quod duae relationes, scil. filiatio et spiratio passiva, sint disparatae ad constituendas duas personas distinctas.

Instant Scotistae: licet paternitas et spiratio activa non sint incompatibiles m eadem persona, tamen filiatio et spiratio passiva sunt incompatibiles et c uas personas nquirunt, quia implical candcm pcrsonam produci her duas product.nncs totalcs, quod tamen fterct si unica persona esset simul tcrminus generationis et spiratioms. In hoc est cardo difficultatis hcsp.: Haec mstantia est petitio principii, probat id,m per idem. Etenim noa m* duae productwncs totalcs distinctac, nisi prout tcndunt ad duos tcnninos o o ; :1 T P<>I'SOnaS rt';ilitcr distinctas llt ™ ;id terminum, nam proten h aC,e PlTS°na ? ^ SiCUt du° IatCra ******* non sunt duo nisi O^^ifn^ c<mst,tuendos cum basi duos angulos inferiores ad invicem n T , S nCt°S' Parit0r dme Process^ divinae non sunt duac,

^VX^^**** dl,as p,,rsonas proced<ut- ad ™ °pp°- tantumdqulC ££ dl f™* ^ T perS°UaS P^dentes et non unam - pCiJ prmnph " P™^'«» <* duae processiones, quod est gencratio et spiratio activa non n^l^T^L^^ iu ^

DE PERSOXA swurrrs saxcti

Aliae objectiones scotistarum sunt minoris momenti.

Dicunt: Persona Filii sufftcienter constituitur et distinguitur per filiationem.

Rcspondctur: fonstituitur quidem, sed non distinguitur a Spiritu Sancto sine oppositionc relationis.

Instanl: Filius per ftliationem habet cssc incommunicabilc, alioquin non csset persona, et sic distinguitur a Spiritu Sancto.

Rcsp.: Fsse in divinis est unicum et communicalur Filio et Spiritui Sancto; id quod est incommunicabile est solum relatio subsistens cui alia opponitur. Ita Pater habet esse communicabile et tamen est persona distincta per paternitateni oppositam ftliationi, similiter spiratio activa opponitur spirationi passivae.

Instant: Filius pcr ftliationem distinguitur a quocumquc alio quod non e$t Filius. Atqui Spiritus Sanctus non est Filius. Ergo per solam nliationem Filiudistinguitur a Spiritu Sancto.

Rcsp.: Dist. majorem: Filius sic distin^uitur a quacumquc alia persona quae ei opponitur, conc; secus, nego. Et contradist. minorem: si ei opponitur, conc; secus, nego.

Concludcndum est quod scotistac non salvant doctrinam Patrum ct Conc. Florentini, juxta quam in Deo omnia sunt unum et idem ubi non obviat rclationis oppositio, seu oppositio relativa, fundata in processione. Si igitur Spiritus Sanctus non proccderct a Filio, non distinguerctur ab eo.

Fingere autem oppositioncm disparalam, est abuti terminis contra sensum communem, ut recte ait Billuart, ct rerum notiones confundere: disparata emm dicuntur quae non sunt opposita: v. g. album et calidum. Sic remanet S. Thomae sententia.

Confirmalur ex svmbolo trianguli: si in illo tertius angulus constructus non procederet a primo et a secundo, non distingucretur a secundo, et tunc non essent duo latera, quia idcntiftcarentur tendendo ad eundem terminum.

Pariter si voluntas non praesupponeret intellcctum et non clependeret ab illo, non distinguerctur ab eo; esset una sola tacultas. non duae. ad quod inclmat Spinosa, in suo intellectualismo absoluto, in quo voluntas reducitur ad appetitum naturalcm seu ad inclinationem naturalcm ipsius intellectus ad verum.

Vel ad plus essent duae facultates cx acquo, quod est impossibile. nam non esset ordo inter utramquc, ut dictum est in 3" ratione art. II S. 1 homac.

Ut sit appetitus rationalis, voluntas dcbet procedere a substantia ammae. praesupposita dimanatlone ipsius intellectus; sic procedit ab mte lectu. et ab eo distinguitur, ita pariter analogice si Spiritus Sanctus nou proccdcret a Fifap; ab co non distinguerctur.

A rt. 1 1 1. - Utrum Spiritus Sanctus procedat a Patre per Filium.

St quaestionis: Hie articulus instituitur quia sie locuti sunt Patres graeca et. tetSK HUarius, 1. u *e TrinU. in fine, citatus m arg. jsed con tra ,

Respondetur afjirmativc, in hoc sensu quod lulius habct a Patrc quod ab eo proce^SpS Sancus; ita dicitur analogice artihcnUum procedere ab artthce

DE PERSOJflS DIVINIS IN SPECIALI per martellum, quia martellum operatur in virtute artificis; neque tamen FiliUs cst quasi instrumentum Patris aut ejUS minister adjuvans, sed persona mto% quac. vi originis, a Patre habet, quod ab ea procedat Spiritus Sanctus.

Dubium: An Spiritus Sanclus proccdat inunediate a Patre?

Rcspondctur ad im: utiquc, immcdiationc virtutis, quia eadem cst virlus spirativa in Patre ct in Filio, imo est una actio spirandi. Etiam Spiritus Sanctus procedit immcdiate a Patre innucdiatinnc suppositi (ut Abel ab Adamo), quamvis sit alia persona mcdia. ut analogice intcr Adam et Abel fuit Eva, quae procedebat ex Adamo et ex qua processit Abel, licet hoc exemplum infimum vidcatur ineptum per respectum ad divinas processiones.

Ad 4m. S. Thomas explicat quare non possit dici e converso: Filius spirat Spiritum Sanctum per Patrem, quia Pater non habet a Filio quod ab eo procedat Spiritus Sanctus, nec Pater est principium magis immediatum ratione virtutis quae virtus eadem cst in Patre et in Filio.

Con/irmatur symbolicc. Etiam in triangulo, tertius angulus constructus proccdit immediate a primo et a secundo, qui non est minus necessarius ad constructionem tcrtii quam primus.

Paritcr volimtas procedit immediate ab anima cujus est facultas, quamvis praesupponatur dimanatio facultatis intellectivae, sine qua voluntas non esset appctitus nitionalis. Remanet quod voluntas est facultas, non intelligentiae, sed ipsius atiimae, et ad illam immediate pertinet, quamvis prius ab anima dimanet intcllcctus.

Akt. iv. Utrum Pater et Filius sint luium principium

Spiritus Sancti.

veriSt' qU" Quaeritur: utrum hoc ita si*> ut haec propositio proprie sumpta sit

Xotandum est quod graeci objccerunt tanquam grave inconveniens latinis, quod ponerent duo principia Spiritus Sancti.

Respondetur affirmativc: est unum principium. Probatur auctoritate S Au- "fd crtm " De TnniUltc- 1 V> c- H, 21 : « Fatendum est Pa- Sft l, r esse SpiritUS Sancti' non d"° Pnncipia». Ita pariter lf Afe 2N r Eim~'lib- 11 ■ 33, 34. PG. 29, 649-652; S. Ambrosius, i 158 T 163 ' ' I2°' • l6' 733 A- et 739 B- : Cfr' ™ De Deo Trino, nJ^t^ST °St in COnC- LugdUnensi 11 46o) et Co j

Ratio thcolopca est in corp. art.: Pater et Filius in omnibus sunt untim in qu.bus non distinguit eos relationis oppositio. Atqui in hocamri^ T tfum Spiritus Sancti, non opponunturrctativc Ergo * ^ ™

^Ti^z^i Tm[s rrr rd> cum — «* 4 y>, ui J^eus, si^niiicct fonuam ut atferentem secum sunm «„™ ~a e,us .nu.Uphcatiouen, requiritur tnrftiplicatio f « et «i; ^possvJ

DE PERSONA SPIRtTUS SANCTI mus diccre plures dii. E contrario nomcn adicctivum, v. gr. album, divinum, cum non significet formam ut afferentem sccum suum suppositum, sed ut alteri adjacentem, ad ejus multiplicationcm non rcquiritur multiplicatio formae, sed tantum multipHcatio SUppositi, sic dicimUS non tres dii, sed tres divini. Atqui hoc nomen principium Spiritus Sancti est nomen substantivum, sicut spirator. Efgo est unum principium et unus spirator, sed sunt duo spiranlcs (adjective) ut dicitur acl Im. Ita secundum analogiam rcmotissimam quando ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus, est quasi una postulatio et duo postulantes, unus inspirans et alter inspiratus. Gfr, I-II, q. 111, a. 2: quid sit gratia operans, prout distinguitur a gratia cooperante: sub gratia operante anima est mota non movens, quamvis vitaliter, libere et meritorie consentiat inspirationi speciali Spiritus Sancti. Tales sunt actus donorum; et tunc effectus tribuitur moventi, seu Deo inspiranti. ut ibidem notatur. Sic S. Paulus dicit 1 Spiritus ipse postulat pro nobis ».

Dubium: Pro quo supponat spirator vel principium Spiritus Sancti?

Rcspondetur ad 4m, 5'", 6m. Hoc nomen spirator supponit pro duabus personis simul, sicut cum dicitur: patcr et mater est principium filii; principium adaequatum sumitur pro patre et matre simul; (sic intelligenda est propositio: homo generat hominem) ; principium inadaequatum sumitur pro patre tantum. Ita, proportione servata, in quaestione praesenti. Haec sufficiunt quoad nomen Spiritus Sancti.

Qu. XXXVII. Dc nominc Spiritus Sancti quod cst amor.

Sunt duo articuli'.

Art. I Utrum amor sit propriiun nomen Spiritus Sancti.

St. qu.: Videtur quod non, quia tres personae amant, et anior proinde dicitur essentialiter. Insuper amor est nomen actionis, non pcrsonae subsistentis, et tribuitur Spiritui Sancto jam in se constituto ut ejus operatio.

Respondetur tamen affirmativc. Amor, si sumitur pcrso?ialitcr (et non essentialiter nec notionaliter) est proprium nomen Spiritus Sancti.

1. Prohatur auctoritatc S. (iregorii Magni, in homil. Pentecostes, 30, in Evang. circa princ: « Ipse Spiritus Sanctus est amor ». Ita S. Augustinus saepe utitur nomcn Amoris ad designandum Spiritum Sanctum; hoc plene cohacret cum theoria latinorum de Trinitate, juxta quam Spiritus Sanctus procedit per modum amoris, ct, ut tcrminus hujusce processionis quae est secundum amorem, vocari potcst amor. Attamen non habemus fundamentum explicitum hujusce appellationis in Scriptura Sacra, dum e contra in ea Filius Dei dicitur explicite Verbum.

A S. Ambrosio Spiritus Sanctus vocatur carilas Dci. Et hoc exprimitur etiam in liturgia: 0 : Fons vivus, ignis, caritas et spiritalis unctio ».

Inter Concilia invenitur aliquid de hac re in Conc. Tolct. XI anno 075. Denz. 277: a Spiritus Sanctus a Patre et Filio processisse monstratur, quia caritas sivc sauctitas amborum esse agnoscitur 9,

Apud Patres graecos tertia persona in divinis habet unum nomen proprium, scil. Spintus Sanctus, sed habet diversas appellationes: xXfiaeis, scil. energeia, seu actto vitalis, et donum Dci, nec non nomina symbolica: fons vivus, chrisma, ungucntum seu spiritalis unctio. Sed graeci non "ita clare distinguunt ut latini nomina propria ab appropriationibus. Cfr. de Regnon, op. cit., t. IV, p. 352.

2. Probatur rationc theologica, in corp. art. sic: Amor sumitur tripliciter m Deo: essenhahter, notionaliter et personalitcr. (Sed in his tribus acceptationibus est amor substantialis). Esscntialilcr autem importat tantum habitudinem amantis aa rem amatam, et convenit tribus personis, sicut intelligere l , — » •■•wvui^v,1 v,

:\otwnal,ter vero amor significat spiradoncm activam, qua notificatur Spiritus ;-anc us procedens a Patre et Filio spirantibus, ita in prima processionc « diccre » prout distinmutur ab mtclhgere, est quid notionale, ut clarius infra dicetur q 41.

amoisrT<!!tCr d0niqUC am°r imp°rt:lt Umwli™" Proccdcntis Pcr modum W ad suum pnncipium et s,c cst nomen proprium Spiritus Sancti promUmtis

DE NOMINE SPIRITUS SANCTl QUOD P.ST amor r>>0 titUO amore Patris et Filii. ut quaedam « impressio rei amatae in affectu CX ntiS » dicit S. Thomas. Hic amor notionalis lJatris et Filii dicitur unicus si am nitur substantivc, quia cst unica spiratio, imo unus spirator; sed dicitur ctiam ^utuus si sumitur adjecliv^ quia sunt duo spirantes.

Sed ut jam dictum est, q. 36, a. 1, processio amoris est nobis minus nota processio per modum intellectus, et ideo non habemus nomina propria siunificanda ea quae ad eam pertinent. Sic dum terminus dictionis intellectualis h bet nomcn speciale, scil. verbum mentale, terminus immancns amoris est nnominatus, propter tria: 1° quia intellectus magis cognoscit id quod est in Imoso quam quod cst in voluntate; 2" quia bonum, objectum amons, non est formaliter in mente ut verum, scil. ut conformitas judicii ad rem, sed est in ,-pbus ipsis cxtra animam. Existit tamen in amante terminus qmdam amoris. lril « auaedam impressio rei amatae in affectu amantis » et simul ■ impulsus m rem amatam » sec. verba S. Augustini: « amor meus, pondus meum ». Sic Amor ootest dici in divinis non solum essentialiter et notionaliter, sed etiam personalitcr quia dum dcest nomen speciale ad significandum immanentem terminum amoris', utimur nominc communi amoris (Contra Gcntcs, lib. IV, c. 19 et Cajet.

inI,%a7ratio quare dctus voluntatis, scil. amor, est minus cognitus quam actus intellectus, provenit ex hoc quod nihil est intelligibile nisi m f**»£* actu seu determinatum; atqui actus voluntatis, ut amor, tcndcns ad bonum. quoTk mrcbus, conservat "diquid potenUale; et non cognoscimus amorem divinum summo modo determinatum msi ex ana ogia nostn amons m cu u praedicatores loquuntur de Spiritu bancto *« S spirationis quasi passivae. ,;,„„iie Unde insistenduni est in hoc tenn.no arnons noUonaUS.

«t innominatum amorfe notandum est ,d quod drc t ; > m

^ iV^iir innominatus vocan potest

******* 9»* verbum amoris; «"^t ^.m inUectuale ab invNim. i<l esl ^roduclum mm lam ab aman I a " duID verun.

J70 DE PERSONIS DIVINIS IN SPECIALI amantis in amatum... Sic amans trahitur, transformatur, impellitur in amatun objective, et sic amans est in amato... Amari enim non est traki, sed traher amantcm... Ergo esse in voluntate ut amatum est csse in voluntate ut trahens ipsam », vel alliciens ipsam ad se. Hoc est id quorl saepe dicit S. Thomas, scil cognitio trahit objectum, v. g. Deum, ad nos, amor trahit nos ad bonum quod est in rebus. Sic in via « melior est amor Dei quam Dei cognitio ». Cfr. I, q §2 a. 3. — Hic terminus ipsius actus amoris quidem difficile exprimitur, attamen aliqualiter exprimitur in variis linguis, sub metaphora vulneris, v. g. in Cantico Canticorum IV, 9: « Yulnerasti cor meum, soror mea, sponsa », et mystici, v S. Theresia, S. Joannes a Cruce, saepe loquuntur de hoc sancto vulncrc amoris quo Dcus intrat in cor nostrum ut inclinans et impellens nos ad seipsum. Hoc autem sanctum vulnus amoris divini sanat perfecte vulnera peccati. Unde pulchcrrima oratio Beati Xicolai von Flue: « 0 mein Herr und mein Gott, nimm mich mir, und gib mich ganz zu eigen Dir ». - « O Domine Deus meus,' arripe me mihi et da me tibi ut totus sim tuus ».

S. Paulus loquitur etiam de hoc dum dicit ad Philipp. III, 12: « Non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim; sequor autem, si quo modo comprehendam in quo et comprehcnsus sum a Christo Jcsu »: « poiche io pure fui preso da ( nsto Cesu ». Haec ultima verba signiiicant non solum quod Christus perfecte cognoscit Paulum, scd etiam quod accepit eum die conversionis (Act IX i) ut suum apostolum et ministrum dilectum, et quod semper trahit cum ad 'sc Sic emm < nnstus amatus cst in Paulo amante ut trahens ipsum t nde: quamvis terminus immanens amoris sit innominatus, quodammodo

Xri lori %' T SaltCm rtaph°rice' praesertim Per metaphoram uln ns amons Haec autem metaphora explicatur a S. Thoma I-II q. 2S,

Solvunlur difficu/tatcs.

I t* ' c s,mul mepmmunicabflis ut terminus secundae processionis.

^it^Z^ZJ^ am°r "eXUS »"»>n««m: ^ed nexus est cedcs. tlUaC C0"nect,t' non antcm cst tenninus seu aliquid ab eis pro- propnetatem terniiuorum dicens -in verbo i.nrv ?• lhomas conservat verbo cxprcssam » cfr I q 8. 1 > I 1 n S n 1 ,rnhilblt^o verbi ad rem

• q- 55i a. ... Id quod piopne intelhgitur est res intellecta i7t

,n verbo, scil. id quod primo inteljigitur in intellectione directa non est verbum niciitale entis extramentalis, sed est natura entis extramentalis, expressa in verbo mentali. Cognoscimus cns cxtrainentale in verbo, sed non in verbo prius viso ut quod; e contra cognoscimus homincm in speculo prius viso. in pictura nrius visa Ut quod, et Deus cognoscit omnes creaturas in seipso prius viso (cfr. I, 56, a. 3) ut quod, nam id quod primo videtur ab intellectu divino est ipsa esscntia divina, non vero creaturae possibiles aut actualcs.

Akt II. Utrum Pater et Filius diligant se Spiritu Sancto.

St. QU.: S. Augustinus ita loquitur in lib. VI dc Trinit., c. 5, citato in art. « sed contra », scd dilhcultas est praesertim quia Pater et Filius non possunt sic se diligere Spiritu Sancto amore csscnliali, nec amore notionali, sicut non dicitur quod Pater intelligit Filio, nec Pater gencrat Filio. Atqui Pater et Filius non habent alium amorem nisi essentiaJem et notionalem.

Respondetur tamen afirmaiive, scil.: Pater ct FiHus diligutU se Spiritu Sancto amore notionali, sicut dicitur arhor jlorcrc floribus.

i° Probatur auctoritatc S. Augustini citati in arg. sed. c. Textus S. Augustini hic citatus diversimode explicatus est a scholasticis ante S. Thomam ut refcrtur initio corporis art.

2° Probatur rationc thcologica, distinguendo inter amorem essentialem et amorem notionalem. Etcnim si diligcrc sumitur csscntialitcr, Pater et Filius non diligunt se Spiritu Sancto, sed sua essentia, quia Spiritus Sanctus non est amor essentialis, sed personalis. Et amore essentiali tres personae sese diligunt uno et eodem actu voluntatis divinae ct hic actus amoris cssentiahs identificatur cum divina esscntia. Si vero diligcre sumitur notionalitcr, sciL ut notificans tertiam personam, tunc diiigere nihil aliud est quam spirare amorem personalem. sicut dicere est producere verbum, et florere est producere flores. Sicut ergo dicitur arbor florere floribus, et Pater diligere Verbo se et creaturas, ita Pater et I-uius dicuntur se et nos diligere Spiritu Sancto, seu amore procedente. Ut jam dictum cst, hic amor notionalis dicitur mutuus, quamvis sit unica spiratio activa et unus spirator, quia sunt duo spirantes.

Haec explicatio S. Thomac melior est quam iUac quae propositae sunt a scholasticis praecedentibus, qui hunc abhitivum diligcrc Spintu Sancto inteUexerunt aut dc signo amoris mutui, sed sic minucretur sensus hujus expressionis, aut de causa ionnali. ac si Spiritus Sanctus esset eorum amor mutuus sed sic identificaretut cum spiratione activa et non esset tcrtia persona. aut dc effeciu formali, et hoc magis accedcbat ad vci itatem.

Unde dicendum est: Pater et Filius diligunt se Spmtu Sancto, amorc nofaonaU, prout Spiritus Sanctus est terminus hujusce ainons. Conhnna tur « a m - Ibgi; remotissima: dicitur quod parentes sese drhgunt fiho suo, prout m*™™» est terminus corum amoris. sicut dicitur quod arbor floret flonbu, Legendaest tcrtia paragr. corp. art.

U 2». «puando >n inteUectu aUcujus actionis importntur detcnnuuUus effectus, potest' denominari principium actioms «b uct.one et ab cRectu ».

Ad f. Pater non solum Filium, sed etiam se et nos diligit Spiritu Sqncto sicut tiiligti sc et omncm crcaluram Verbo quod genuit ». Ratio est « quia Spiritus Sanctus procedit ut amor bonitatis primae, sccundum quam Pater arnat se et omnem creaturam ». Unde Spiritus Sanctus proccdit non solum ex amore mutuo Patris et Filii, sed etiam cx amore bonitatis primac, quam Pater diligit in se et in Filio et quam Filius diligit in se et in Patre; sic solvuntur plures difficultates quac fuerunt rccenter dc hac re propositae.

Dubium: Ex quamm rerum amore j)rocedit Spiritus Sanctus?

Resp.: Proccdit Qer sc ex amore omnium quac sunt formaliter in Deo et pcr accidcns ac concomitantcr cx amore creaturarum. Ratio est quia Spiritus Sanctus procedit ex amore perfectissimo, quo ncccssario diligitur quidquid est in Dco, ct quo libcre diliguntur a Deo creaturae. Sed Spiritus Sanctus non procedit cx amore creaturarum possibilium, quia Deus non dicitur amare crcaturas po^sibiles, quia cis non Vult bonum cxistcntiae.

Sic suiTicienter explicatur quarc Spiritus Sanctus dicitur proprie Amor scil. Amor pcrsonalis.

Corotl.: Xon convenit cxpressio quorundam « Amor incarnatus », sed n Verbum incarnatum », quia posset intclligi: incarnatio Spiritus Sancti.

Per modum complcmenti notandum cst quam mirabilitcr exprimitur metnphoricc haec doctrina in liturgia, praesertim in hymno Vcni Crcaior.

Oui diceris Paraclitus, Accende lumen sensibus,

Altissimi donum Dei, Infunde arnorem cordibus,

Fons vivus, jgnis, caritas Infirma nostri corporis

Et spiiitalis unctio. Virtute firmans perpeti aestus, igriis c contrario calefacit, sed ea quae sunt divisim in his rebus infcriorilms. sunt umta m amore spirituali.

Item in sequentia: Veni, sancte Spirilus, ct cmiltc caeUlus lueis tuac radium, accumulanttir pulchemmae mctaphorae per modum antithesis, v. g aqua viva ct ignis ardcns: b 1

In laborc requies, Lava quod est sordidum, Fove quod est frigidum,

In n^uluurm"5' ^ qU°d * aridUm- RegC qu°d cst de^ium-

Item in scptem orationibus ad Spiritum Sanctum: « Ure igne Sancti Spi-

SKSffSis nostr 1 Domine: ul tibi ^ Slsl

Qu. XXXVIII. Dc nominc Spiritus Sancti quod cst donum.

Praenotamen. Haec quaestio est fundamentum alterius quaestionis de missionibus q. 43, et simul est fundamt*ntum quacstionum de gratia. Ad intelli^entiam horiim articulorum aliquid prius diccndum est dc quadam diffcrentia inter Patres graecos et latinos quae notatur a P. de Regnon, op. cit., t. IV, p. 470.

Pro latinis, ordo naturalis seu creationis dependet ethcienter et finaliter a Deo uno, auctore naturae, ct ordo supernaturalis seu gratiae dependet elficienter et finaliter a Deo trino, auctore gratiae. Pro graecis, ordo naturalii; producitur quidem a Dco ad cxtra per \iam causalitatis efncientis, et imperii, quo Deus, dicendo « fiat », produxit omnes rcs creatas ex nihilo; sic mundus esf opus voluntatis divinae; ordo vcro supcrnaluralis pro graccis, est potius opus habiiationis divinarum pcrsonarum in iustis, quam effectus causahtatis eflicientis ad extra. Est quasi prolungatio ad extra divinarum processionum, quae ab actione creatrice distinguuntur sicut vivere ab impcrarc; vivere est actus essentialitcr immanens, imperare dicitur per respectum ad extra. Sic sacpe Patres graed explicant vcrl^a S. Petri: « Maxima et pretiosa nobis promissa donavit, ut p.-r haec ethciamini divinae consortes naturac ». II Petri, I, 4. l"t vita intima Dci usque ad nos veniat, oportet quod ipsae personae divinae, sine quibus non est hacc vita Dei intima, ad nos veniant in earum realitatc substantiali: ld est non suflieit quod Pater habcat simpliccm voluntatcm adoptandi, sed debet operan quasi per modum naturae, sec. suam vitam intimam, mittcndo ad nos Fihum et Spiritum Sanctum. Sic pro PP. graecis, ordo gratiac videtur esse potius ordo habitationis substantialis, quam cffectus causalitatis divinae; unde multum msistunt in hoc quod datur nobis non solum gratia, quac est effectus crcatus, scd Spiritus Sanctus, qui cst donum per excellcntiam. Sic pro Origene, /// Joanncm. II, 6, pro Patribus aiexandrinis, Spiritus Sanctus cst vclut jW subsiantiahs omnium gratiarum. Itcm pro Didvmo, De Spiritu Sanc/o, c. 11, c. 22. -pintus Sanctus est pro eo vclut sigillum imprcssum in anima et gratia sanctihcans cst ejus impressio passivc recepta; sigillum vcro maiu-re debet m amma. Ita pro

S. Athanasio, Ad Scrapioncm, III, 3- ,

Item S Hasilius, S. Gregorius Nazian/cnus sanctilicationcm nostram vocant deiflcationem, et haec deificatio apparct vclut prolungatio ad cxtra vitac Dci intimac T>er inissiones divinas. 2

Sic pro Patribus graecis Spirifcus S. est donum mcreatum. ct sunul ^;Ha, metaphorice expressa sub symbolo fontis aquae vivae, et hoc donum mcvatum prius c-st. cx parte Dci donantis. quam donum crcatum gratiac Mc mtelhgunt verba S Pauli ad Kom. V. y « Caritas Dci diffusa est m cordibus nostns per

I)E PERSOXIS DIVIXIS IX SIMXIALl

Spiritum Sanctum qui datus cst nobis ». Cfr. do Regnon, op. cit., t. iy p. 485* 555-

S. Thomas non videtur rccedcre ab ista positione Patrum graecorum, sed insistit in hoc (q. 43, a. 3) quod gratia habitualis est dispositio praevia, ex parte sul)jecti, scil. hominis, ad habitationem Spiritus Sancti; hoc non excludit quod ex parte causae eflicientis seu Dei dantis, Spiritus Sanctus prius detur quam gratia. — Causae enim ad invicem sunt causae, sic dispositio ultinui ad perfectionem eam antccedit in ordine causae materialis, et eam sequitur ut proprietas ejus in ordine causae formalis. Sed in theoria graecorum, quanivis tota Trinitas habitct in justis, Spiritus Sanctus videtur habere in eis praescntiam specialem plus quam per appropriationem, de qua loquuntur latini. Aliis verbis theoria graeca Trinitatis prius considerans tres personas quam naturam divinam facilius explicat quid est speciale in missione Spiritus Sancti, quae ut missio est quid plus quam simplex appropriatio.

Pro graecis, Pater ad sanctificandos homines vel angelos, ad eos mittit donum incrcatum, scil Spiritum Sanctum, qui personaliter habitat in justis et qui pcr circuminsessionem quasi ad se trahit Filium pariter invisibiliter missum, et etiam Patrem, qui non mittitur, sed venit. Sic Spiritus Sanctus habital in nobis jormaliter vi pcrsonac, ut donum incrcatum. Non tamen est unio hypostatica animac justi cum Spiritu Sancto, quia homo retinet suam propriam personalitatem, et unio ejus cum Spiritu Sancto est solum accidentalis, non substantialis.

Pro latinis autem Spiritus Sanctus habitat potius in nobis vi naturae di- Z^LS^l •Iat,m ?n"S iconsicler;,nt naturam divinam quam tres personas, et im ejusdem isposuit quod ambo considerarentur. ut mesilmemghTere "r mysterium' de non possumus adacquatam expres-

Ex - his satis constat Patres graecos clare admisissc absolutam distinctionemmter onknem naturae et ordinem gratiae, imo dicunt quod sine dono in- n^ZJT7 COnSOrteS mtUrae- id CSt Pro eis ^tia habituahs

*Z£ZX!2 r ^ P- rSOmS in jHStn **mnMus, speciatim a Spi-

, tirm increat;ini> fons vivus omnium ^ratiarum s- Gre- gonum i\azian., Uratio 34, n. 12)

JX2fcSS! T*""- d°Ctrinae pIudum Patrum gniecorum a pluuT^^Z T -^T^ ^-""'is genuina doctrina horum Patrum tt condUct eam clTT? Thom?s consm^ i5tam **tri«am «raecorum l.ctu ' 1; i ,,' "™ Pr..vs,i..„,, pcr modum intel- eS nome Tperso ,a. .^ST Ml *° Vtnm donum P"ssit ." Personale, 2» l trum sit propnum nomen Spiritus Sancti Sic dio- m justis pnus participahonem divinae naturae, quae est gratia creata, qua donum increatum, ad quod gratia disponit. Sunt duo aspectus igitur ejusde mysteni; et providcntia divina disposuit ouod nmhn rnnC,7W,,r,^f„r „f ™

)E XOMIXE SIMKIH/S SANCTI OTOI) KST DONTM IJZ,

A r 1 . I Utrum donum sit nomen personale.

St. qu/. Videtur quod non, quia ipsa essentia divina est donum quod Pater dat Filio; insuper donum videtur esse quid inferius donatori, denique donum importat respcctum ad creaturas, et dicitur de Deo, ex tempore, dum nomina personalia dicuntur de Deo ab aeterno.

Responsio tamen est: Divinac pcrsonac competit dari ct esse donum.

i° Probatur auctoritatc: tota ista doctrina provenit ex aliquo verbo Domini explicato per S. Joannem et S. Paulum. Jesus enim dixit ad Samaritanam, apud Joan. IV, 10, 14: « Si scires donum Dci... tu forsitan petiisses... et dedisset tibi aquam vivam...; aqua, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salicntis in vitavi actcmam ». Aqua viva saliens in vitam aeternam est gratia, semen gloriae; sed fons aquae vivae seu fons gratiae est quid altius quam gratia. Hic autem textus explicatur per alia verba Domini quae referuntur apud Joannem VII, 37-39: « Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Oui credit in me, sicut dicit Scriptura, jlumina dc vcntrc cjus flucnt aquac vivae. Hoc autcm (addit Evangelista) dixit dcSpiritu, quem accepturi erant credentes in eum; nondum enim erat Spiritus datus, quia Jesus nondum erat glorificatus ». Cfr. S. Thomam, in Joanncm, IV, 10 sqq. et VII, 37 sqq. Pertinet ad gloriam Christi dare supremum ejus donum, scil. donum increatum, Spiritum Sanctum.

Eadem doctrina exprimitur apud S. Paulum ad Rom. V, 5: a Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus cst nobis >>.

Sub luce horum textuum Novi Testamenti illustrantur plures loci Veteris Testamenti, qui notantur a Patribus graccis, praesertim a Didymo (cfr. de Re- ■ gnon, op. cit., IV. 397). Apud Jercmiam 11, 13: « Me dcrcliqucrunt jontcm aquac vivac ct fodcrunt sibi cisternas dissipatas quae continere non valent aquas ».

Quam vera sunt haec verba de his qui relinquunt ea omnia quae ad contemplationem Dei disponerent, et remanent in eruditione mere humana, de rebus \ minimis occupati; corticem rodunt et medullam non attingunt, ut notavit J Leo XIII in Enc. « Providentissimus » de studio Sacrae Scripturae.

Item apud Isaiam XLIV, 3: « Effundam aquas super sitientem. et fluenta super aridam: cffundam Spiritum mcnm super semen tuum (Israel) et benedictionem mcam super stirpem ejus ». Item Isaias XI, 2: «Et requiescet super eum (Messiam) Spiritus Domini ». Item Isaias LVIII, iX: « Et requiem tibi dabit Dominus semper ct implcbit splendoribus animam tuam, et ossa tua uberabit, et eris quasi hortus irriguus, et sicut fons aquarum. cujus non dehcient aquae ». Item Joel II, 28-29: « Effundam Spiriium mcum super omnem carnem. et prophe- 3 tabunt filii vestri et iiliae vestrae... et super sen^os meos ct ancillas. in diebus ;

illis. efiundam Spiritum meum». ^

1 laec aut.-ni |..rlis verba citantur a S. Petro die PentecOStes Act Ap. II 15- 17 ad explicandum factum cxtraordinarium hujusce diei. Dixit ad Judaeos: Non sicut vos aestimatis, hi ebrii sunt, cum sit hora tertia; sed hoc est quod dictu n est per prophctam Joel: Et erit in novissimis diebus (dicit Dommus): djundam de Spiritti meo... et prophetabunt . g

DE PERSONIS DIVINIS IN SPECI Ai I riurics pariter in Psalmis est sermo de fonte vitae, v. g. ps. XXXV, I0. « Quoni.un apud te, Domine, est fons vitae, et in lumine tuo videbimus Iunien , Pss. CXLVII, 18 et XLV, 5: « Flabit Spiritus ejus et fluent aquae quae laetificmt civitatem Dei magnam ».

Sic in speculo sensibilium per metaphoram fontis aquae vivae mirabiliter cxprimitur Spiritus Sanctus, fons omnium gratiarum.

Addendi sunt dcnique tcxtus Novi Testamenti in quibus promittitur Spiritus Sanctus, vcl commemoratur mysterium Pcntecostes, v. g. Joann. XIV, ur '. Alium Paraclitum dabit vobis »; Joann. XX, 22: « Accipite Spiritum Sanctum v Act. Apost. II, 38; Luc. XI, 13.

His omnibus suppositis facile intelligitur responsio nostri articuli primi, scilicet: Divinac pcrsonac compctit dari ct cssc donum.

In corporc articuli, hoc thcologicc cxplicatur; ut patet est syllogismus explicativus, non objective illativus, non enim pervenit ad novam veritatem distinctam a veritate locis citatis revclatam. Haec explicatio theologica ad hoc reducitur: Est analysis conceptualis notionis doni. In nomine doni importatur aptitudo ad hoc, quod donetur, scilicet habitudo ad dantcm ct ad cum cui datur, ut vere possit accipiens hoc donum habere et eo frui. Atqui quaedam persona divina dari potest ab alia, prout ab ea procedit, et haberi potest a creatura rationali, si desupcr ci detur, ita ut haec creatura possit hac persona divina frui. Ergo donum potest esse nomen personale, seu divinae personae competit dari et esse donum.

Legcndus est articulus, cfr. infra q. 43, a. 2, ubi videbimus hanc praesentiam Spiritus Sancti in justis esse rcalcm et non solum intentionalem seu repraesentativam et affcctivam, ut est praesentia humanitatis Christi et B. M. Virginis quae phvsice distantes remanent.

Ad im. « Spiritus Sanctus dat seipsum, in quantum est suiipsius, ut potens se irui, sicut liomo Uber dicitur esse suiipsius... Sed in quantum donum dicitur esse danhs (per originem), sic distinguitur a dante personaliter et est nomcn pcrsonalc ».

Xotandum cst: sicut Spiritus Sanctus seipsum dat, Christus in communione euchanstica seipsum dat; praesertim Apostolis suis sic seipsum dedit suis pro- )) p"1" ,namhus- Dare autem seipsum est quid multo exceUentius quam dare ali- quid sibi externum; est magnum amoris signum. Ita in divinis Patcr seipsum Oat fUio suo et Spiritui Sancto, communicando aliquid sui, scil. naturam divinam, ut dicitur ad 2m.

ncn-i-^cT- "Donum securi<lum quod cst nomcn personale in divinis. jion im-

Sl J T' °riKinem tantum in comParatione ad dantem. In com-

S veHrStS.nl , *? in,p°rtal Uberum usum (si ^gitur de re inferiori)

5 . U^ '1;. qT,ef Pr°P"e ^tica. et in qua anima justi, jam purificata,

S , ' TX ;,C: ^110"'1' |K'rs,,nas ,1,vin;ls 111 reali er praesentes, g e eiS fruitui impcrfecte m Vla antcquam perfecte in patria F x 1, „ « ortri.n sc- si, Z 7 1 ut.Sratiae gratis datac- prophctiac aut doni Unguarum sod sunt ■ Mmul cpud cnnncns et nonnalc m p.rn-ous, ut quaedam norn X.™^ vC

DE NOMINH SPIRITUS SANCTI QUOD RST DONUM aeternac, ut ail S. Thomaa io(iu<-ndo de beatitudinibus evangelicis, quae sunt, ut ait, actus donorum, vcl virtutum ut perficiuntur a donis, cfr. I-II, q. 69. a. 2 ct in Mattharum V, 5, circa « Hcati j)auperes etc. ».

Ad 4m. " Ab aeterno divina persona dicitur donum, licct ex tempore detur » nam habet aptitudincm ut possit dari. Et non importat realem relationem ad crcaturam, sed relationcm rationis.

Akt. II. Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti.

St. qu.: Videtur quod non, nam etiam dicitur de r="iUo: <i datus est nobis * apud Isaiam IX, 6, et: « Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret ». Nec hoc nomen donum videtur significare aliquam proprietatem Spiritus Sancti, nam dicitur per respectum ad creaturas quae possent non esse, et quae non sunt ab aeterno.

Responsio tamen est: Donum secundum quod personalitcr sumitur in divinis csl proprium nomcn Spiritus Sancli.

i° Probatur auctoritate S. Augustini in 1. IV dc Trin., c. 20: 0 Sicut natum essc est Filiuni a Patre esse; ita Spiritum Sanctum donum Dci cssc est a Patre et Filio procedere ».

20 Explicatur theologice: est explicatio pulcherrima desumpta ex hoc quod Spiritus Sanctus est amor personalis, ut supra dictum est. In hoc S. Thomas conciliat theoriam latinorum cum theoria graecorum ; pro latinis Spiritus Sanctus est amor personalis, pro graecis est donum Dei increatum

Ad hoc reducitur haec ratio: Cum donum importet gratuitam donationem cujus ratio est amor, primum quod damus alicui est amor quo volumus ci bonum. Sic amor est primum donum et radix aliorum. Vtqui Spiritus Sanctus procedit ; nt amor personalis. Ergo proccdit in ratione primi doni, conscquentcr donum cst nomen ei proprium. Id est ei convenit magis proprie quam Filio.

Si quidem donum sumitur csscntialitcr, convenit tribus personis divims. quae se nobis gratuito communicare et dare possunt. Si vero donum sumitur notionaliicr, secundum originem passivam a donante, sic convenit etiam Filio. sed minus proprie quam Spiritui Sancto qui solus proccdit ut amor pcrsonalis.

Legendus est articulus.

Sic rursus coniirmatur theoria latinorum de Trinitatc juxta quam Filius proccdit per modum verbi intcllectualis et Spiritus Sanctus ut amor. Hacc doctrina mirabiliter concordat cum revelatione et fundatur: i° in hoc quod Filius Dci dicitur Verbum in Prologo Joannis, 2° in hoc quod Spiritus Sanctus in Scriptura vocatur Dci donum et quidcm increatum; primum autem donum est - amor, qui est radix omnis gratuitae donationis. Sic S. Thomas servat id quod diccbant Patres gracci de Spiritu Sancto, dono increato, et de ejus habitatione ; in anima justorum, cfr. infra q. 43. Theoria graecorum est magis concreta, ? loquitiu dc Deo Patre ut crcatore. de Pllio «t salvatore, de Spiritu Sancto ut ,t, sanctilicatore. Theoria latinorum cst magis abstracta, magis abstracte considerat $

12 — QARRionM-LAORANm-. Dt Deo Tnno tt Crealort.

•»1 naturam divinam communem tribus personis et participationem divinae naturae, scil. gratiam creatam habitualcm sine qua non habetur habitatio Spiritus Sancti. Necessaria fuit consideratio magis abstracta naturae divinae ad cognosccndum quid communc cst tribus personis. Sic magis ac magis apparuit quod omnis operatio divina ad cxtra, ut creatio, sanctificatio, communis est tril us personis, quia procedit ab omnipotenti voluntate divina, quae ut attributum naturae divinae convenit tribus personis.Sic Pater non potest dici proprie creator ita ut solus creasset, ncc Spiritus Sanctus proprie sanctificator ita ut solus sanctificaret, sed sic dicuntur pcr appropriationem. Ita latini de necessitate debuenint perficere conceptionem graecorum.

Uli qui psychologice ct theologice scribunt de amore, praesertim de amore puro et gratuito, debent in hoc insistere quod amor erga alterum est donum per excellentiam, ex quo omnia alia dona fluunt. Sic bene explicatur in theoria latinorum quare Patres graeci saepe dicant: Spiritus Sanctus cst fons aquae vivae, fons omnium gratiarum, quia cst amor seu primum donum per excellentiam. Haec sunt legitimum commentarium verborum Domini ad Samaritanam: « Si scires donum Dei » et eorum: « Si quis sitit, veniat ad me et bibat... flumina dc ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem, inquit Evangelista, dixit de Spiritu, qucm accepturi erant » (Joan. VII, 37-30).

Corollarium: Omnes christiani tendere debent ad unionem intimam cum Spirilu Sancio, quod est donum per excellentiam, radix aliorum. Id quod in spiritualitate deducitur immcdiate ex praesenti doctrina valet pro omnibus justis, praesertim pro omnibus animabus interioribus, non solum pro his qui ducuntur per vias extraordinarias seu per gratias gratis datas non omnibus perfectis concessas. Proinde si quis postularet, circa praedicta verba Domini: « Si scires donutn Dei... », utrum haec verba pcrtineant ad vitam asceticam an ad vitam mysticam, haec quaestio satis ridicula videretur, et pedantismum, ut ita dicam, saperet. Kevera agitur de vita spirituali profunda et alta, saliente in vitam aeternam, cujus vita mystica est velut normalis dispositio praevia in perfcctis.

Quaenam sunt alia nomina Spiritui Sancto propria vcl appropriata? (cfr.

S. Ihomam IV C. Gcnles, c. 22, est pulcherrimum caput circa effectus quae tribuuntur Spiritui Sancto). Spiritus Sanctus solet appcllari ucxus scu vinculum

55. Tnnitatis, <>audium seu complacentia Patris et Filii, nam producitur per amo- rem q«0 Patcr sibi complacet in Filio; Paraclctus seu Consolator animac; Spiritalis i ndio, qma omnia vulncra animae nostrae sanat; Virtus altissimi, quia amoris virtus maxima est; Dci digitus, quia (ut infra dicitur q. 43, a. 7) Filius missus est tanquam sanctificationis auctor, et Spiritus Sanctus tanquam sanctificationis lndiemm.

Qu. XXXIX. Dc pcrsonis in comparationc ad csscntiam.

Tcrminavimus secundam partem tractatus, quae est de personis divinis in speciali, nunc incipienda est tertia pars quae est de personis comparative: i° ad esscntiam, 2° ad proprietates, 30 ad actus notionalcs, scil. generationis activae et spirationis activae, 40 comparative ad invicem.

Primo aspectu quibusdam videtur S. Thomas rursus incipere id quod jam dixerat in prima parte hujusce tractatus, agendo de personis absolute in communi, postquam de duabus processionibus et de relationibus in eis fundatis. Revera S. Tliomas non rursus incipit tractatum de Trinitate; sed ea quae prius consideravcrat quasi analyticc, primo in communi, secundo in speciali, nunc considerat synthclicc, scil. comparando ad invicem ea omnia quae prius sub lumine revelationis theologice dcterminata sunt. Et sic tractatus iste est quasi circulus seu circumferentia, quae incepit a processionibus, pervenit ad personas, et redit ad terminum a quo, scil. ad processiones divinas, secundum contemplationem quam vocaverunt circularem, quaequc videtur idem semper considerare, sed quae profundius suum objectum penetrat, sicut dum aquila in summo aeris pluries describit eundem circulum, considerando supra se solem et sub luce solis ma- v gnam terrae regionem. Nunc igitur venimus ad culmen tractatus. Cfr. II-II, q. 180, a. 0 de contemplatione circulari. « Motus circularis est secundum quem aliquid movctur circa idcm centrum... Et ideo Dionysius motum circularem in Angelis assignat, in quantum uniformiter et indesinenter absque principio et iine intuentur Deum, sicut motus circularis carens principio et fine uniformiter est circa idem centrum ».

Necessitas hujusce partis syntheticae praesertim apparet ex his quae in ea dicuntur dc thcoria approprialionis (quae non potest exponi nisi post deternunationcm corum quac sunt cuilibet personac propria) et ex his quae dieuntur de actibus notionatibus, scil. de generatione activa et de spirationc aetiva (quae praesupponunt personas ex quibus procedunt hi actus).

Divisio quaestionis 39"e.

[n q. 39, agcndo de pcrsouis ad csscn/iam comparatis, S. Thomas in duobus N primis articulis rursus considerat distinctioncm pcrsonarum, sed non eodem modo ac in q. 28 quae erat de relationibus; ibi cnim procedcbat analyticc, et ( nondum jjcrvenerat ad notionem personae, de qua loquitur in q. 21).

Nunc autem rem svnthetice considerat, incipiendo a notione personae jam g determinatae In articulis sequentibus ab articulo 3. Thomas determmat J tSo

DE PERSONIS IV COMPARATIONE AD ESSKN I I \M exactum modum loqucndi ad vitandum errorem de Trinitate, circa nomina essentiaha sive concreta sive abstracta, circa adjectivum notionale, verba notionalia, ut generare, spirare. Et ibidem exponitur dimcilis thcoria appropriationis ad quam recurrunt potius latini quam graeci, ad melius manifestandam distinctionem personaram. Graeci non ita indigent hac theoria, quia incipiunt tractatum per considerationem non tinitatis naturae, sed trinitatis personarum, quae igitui manifeste pro illis distinctae sunt ab initio considerationis.

Art. I. Utrum in divinis essentia sit idem quod persona.

St. qu.: In titulo idcm significat identitatem realem. — ■ Videtur quod non, quia sunt tres pcrsonae et una sola essentia. Proinde personae distinctae sunt, et cssentia non est distincta. Denique persona subjicitur essentiae prout persona est primum subjectum attributionis et nihil subjicitur sibi ipsi.

Responsio tamen est amrmativa: scil. personae non rcaliter distinguuntur ab csscntia,

Hacc doctrina est de fide definita in IV Conc. Later. (Denz. 432): « In Deo solummodo Trinitas est, non quaternitas, quia quaelibet trium personarum esl illa res videlicet substantia, essentia, seu natura divina ». De his jam locuti sumus supra, q. 28, ubi etiam de Concil. Rhemensi (1148) contra Gilbertum Porretanum. Ebidem exposuimus theoriam Scoti, qui ponit inter personas divinas et essentiam di^tinctionem formalem actualem a parte rei.

S. Thomas in arg. sed c. citat auctoritatem S. Augustini, dc Trin., VII, (>: « ( um dicimus personam Patris, non aliud dicimus quam substantiam Patnsn. Circa hanc terminologiam «non aliud » notandum est quod haec verba significant non quid rcalitcr distinctum. Historice hoc non est minoris momenti quoad doctrinam S. Thomae de distinctione reali inter essentiam creatam et esse, nam quamvis S. Thomas raro dicat expresse: est inter eas distinctio reallS, quo4 tamen etiam affirmat, dicit saepe v. g. C. Gcnies, II, c. 52, i<> in fine: - oportet 111 omni substantia, quae est praeter Ipsum Esse subsistens, esse aliud ipsam substantiam, et aliud ejus esse ». Aliis verbis, Petrus ante considelationem im ntis nostrae non est suum esse; ejus esse, quod in eo est attributum contmgens, est ahud quam ejus essentia. — Quaeritur autem nunc an peisona sit aliud quam essentia divina. S. Aug. respondet negative.

ln corporc art. S. rhomas dat rationem thcologicam quac synthetice coa- •lunat analysim conceptualem jam in q. 28, art. 2 et q. 29, art. 4 expositam. n!f Jll° ad h°C rcduciUlr- relatioms m creatis accidentaliter insunt, in

^nctae inter se, propter oppSSei .^MtaST U^XZ S trcs anguh reahtcr mter se distinguuntur, non vero ab eorum coill^Se.

ab in ie,n . JKfT °°ntradlCtl0' rektiones ^e non d.stin uuntur iclat ae ^ ^ ^ «*' ^tione oppositionis

QUOAD UAIUJM DISTINCTIONF.M l8t

Ad 2m. Attam. n pcrsonae divinae ratione distinguuntur ab essentia sicut attributa diviha ab invicem et hoc suflicit ut ahquid possit affirmari de essentia et negaii de persona; v. g. essentia communicabilis cst, non vero paternitas, sicut misericordia cst principium veniae non vero justitia.

Ad 3m. Si vero dicitur: nihil subjicitur sibi ipsi, respondetur: personae divinae analogice considerantur ut subjectum essentiae, absque tamen distinctione reali, dum in rebus sensibilibus est haec distinctio inter materiam, ex qua sumitur individuatio subjecti, et formam quae huic subjecto tribuitur, pariter in creatis est distinctio realis inter substantiam et accidentia.

Scotus objectiones instituit contra praesentem articulum, sed eas consideravimus supra q. 28, a. 2, cum responsionibus Cajetani. Sufficit nunc in memoriam revocare quod distinctio jormalis actualis a parte rei, a Scoto proposita, est medium impossibile, inter distinctionem realem et distinctionem rationis. Nam distinctio aut antcccdit considerationem mentis nostrae et sic realis est, quamvis forte minima, aut non antcccdit considerationem mentis nostrae, sed eam sequitur, sic non realis est, sed rationis, quamvis saepe sit in re fundata, et propterea tunc dicitur virtualis, et in casu praesenti dicitur virtualis minor per modum impliciti et expliciti, scil. essentia Dei ut a nobis cognita acfu implicite continet personas; et Dcitas ut est in se et ut clare videtur a beatis, actu cxplicitc continet personas. Non enim datur medium inter distinctionem quae antecedit et distinctionem quae non antecedit considerationem mentis. Theoria Scoti de distinctione formali actuali a parte rei peccat contra leges divisionis. Divisio, ut ostendit Aristoteles, sequitur definitionem totius dividendi, et ut sit pcr sc et adacquata, fieri debet per duo membra ad invicem opposita pcr sic ct non, non vero immediate per tria membra. Ita in arbore porphyriana dividitur substantia per se, adaequate et progressive per membra contradictorie ad invicem opposita: substantia corporalis et incorporalis; corporalis vivens et non vivens; vivens sensitiva et non sensitiva; sensitiva ac simul rationalis et non rationalis. Pariter dividenda est distinctio: realis seu antecedcns considerationem nostram, et non realis seu non antecedens considerationem nostram; inter utramque non datur nec concipi potest medium, quia aliquid aut cst aut non est ante considerationcm mentis nostrae.

Unde ipsa distinctio quae cst carentia identitatis, dividi debet immediate. non per tria membra, scil. distinctio rationis, distinctio formalis actualis a parte rei, distinctio realis, sed per duo membra contradictorie ad invicem sic opposita (cfr. Billuart, Dc Deo uno, d. II, a. 3). i° Distinctio rcalis.

2° Dislinctio rationis jundata in rc, scu virtualis, aut uon jundata tn rc. Dislinclio vir/ualis major per modum excludentis et cxclusi, v. g. inter genus et differentiam.

Distinctio virtualis minor, per modum impliciti et expliciti, v. g. inter attnbuta divina.

Est aliquid simile pro divisionc scientiae divinae (1).

(>) Hoc cxposuiraus m nostro tractatu De Dto uno, p. 361; scil. scientia divini rcctc divi- «litnr prout est aut ante quodlibet dectdum libcrum voluntatis divinae aut non ante dccrctum sive abfiolutum, sive comlitionatnm.

j8, DE PERSONIS IN COM 1'AKATIONE AD ESSENTIAM

Notandum est quocl, propne in Conuuentario hujus articuli n. VII, Cajetanus cgregic respondet ad Scotum: Dci/as, ut cst in sc cst sitpcr cns ct supcr unum, sdl super omnes perfectiones simpliciter simpliccs, quas formaliter emincnter contim-t, in sua ratione formali propriissima et cminentissima. Hic Commentarius Cajetani videtur esse altissimus totius hujusce tractatus.

Fallimur, inquit Cajetanus, ab absolutis et rcspectivis ad Deum procedendo, eo quod distinctionem inter absolutum et relativum quasi priorem re divina imaginamur; ct conscquenter illam sub altero mcmbro oportere poni crcdimus. Et tamen est totum oppositum. Quoniam rcs divina prior cst cntc ct omnibus difjcrcntiis cjtts: est enim supcr cns ct sitpcr unnm etc... Sic in Deo est unica ratio formalis non pure absoluta, nec pure respectiva, non pure communicabilis, nec pure incommunicabilis, sed eminentissime ac formaliter continens et qufdquid absolutae perfectionis est, et quidquid Trinitas respectiva exigit ».

Haec ratio formalis eminentissim.i est Deitas, ut est in se, ut claro videtur ;i beatis, nullam enim distinctionem vident inter essentiam et paternitatem, quamvis essentia sit conmmnicabilis, non vero patemitas. Quasi a posteriori sic apparet quod Deitas est super ens, quamvis contineal ens formaliter emitienter; signum hujus est quia, dum ens est quid participabile in ordine naturali, ita pariter unum, verum, bonum, intelligere, velle, c- contrario Dcitas ut sic, non esl quid naturaliter participabile, nequidem a supremo Angelo aut ab angelis creabilibus; non polcst participari nisi pcr gratiam, semen gloriac, quae

(lis|x.iiit ad Deum vidcndum immediate sicul ipse seipsum vidct, quamvis non comprehensive.

Deitas autem prout est supra ens, unum, intelligere, velle, est id quod mystici vocant tnagna tcncbra quia supcrat limites intclligibilitatis pro viatorc (cfr. H. Angclam .1 Eulginio, Lib. cjus visionum ct instritctionum, c. 25).

^RT. II Utriun sit dicendum tres personas esse unius essentiae.

St. qu.: Esi quaestio de terminologia in qua non immorabimur. Difficultas est de usn lmjusce genitivi a unius esscntiae »; quare non dicatur potius una essentia est tnum pcrsonarum, ut notatur in 4" difficultate initio art.

Responsio cst affxrmaliva: Haec enim formula est in Conciliis, v. g. Conc. <'>' i M (<75). Den/. 275: « Confitenmr et credimus sanctam atque iiu-ffabilem "•intatem, Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. unum Deum naturalitcr V esse UIUUS substantiae. umus natui .u . un.us quoque majestatis , t virtutis ». 1 Ita m prarfationc Missae SS. Tiinitatis: « Unus est Deus. unus est Dominus:

non m unius smgulantatc personae, scd ,n unius Trimtatc substantiae », idest:

pcrsonae sunt unms ess,ntiae. Sic Ecclesia utitur hoc genitivo. Iit ut dicitur

S ,rU' ,UXUl •V1??ust,num- hoc ('st ^ latina traductio vocis graecae

*5 homoous os, scil. unius substantiae; hoc est dicr.v quod tres person ,,- sunt consubstanliales, ut d, i.mtum est in ConcUio Nicaeno. 1 In corpore articuli datur explicatio theologica, scil •

)x . iL.putum, sul. ad creatu.as. qu.bus proveniunt conccptus nostri.

QUOAD I-AHUM DISTINCTIONRM i«3

Atqui in crcatis esscntia signilicatur ut forma individuorum vel personarum aut tribuitur eis, v. g. dicitur: Sanitas hujus hominis, aut sic exprimitur per genitivum. v. g. bic homo est ])erfectae virtutis.

Ergo similitcr in divinis, multiplicatis pcrsonis, non imdtiplicata essentia, dicimus unam csscntiam cssc trium pcrsonarum et trcs pcrsonas esse « unius w st-n/iue 0, ut intelligantur isti genitivi construi in designatione formae.

Ad 5m. Non yero dici potcst: tres personae sunt cx aut dc cadem cssentia; quia hae praepositiones cx et dc exprimunt non causam formalem, sed efficientcm et materialcm. quae non sunt in ipso Deo per respectum ad personas divinas.

Aki III. - Utriun nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis.

Quaeritur: utrum nomina essentialia praedicentur de tribus personis singulariter tantum, an etiani pluraliter. v. g. an dici possit. sunt in Deo trcs Dii, aut saltcm /rcs divini.

Rcspondctur cum distinctione inter substantivum et adiectivum, scil. : Ea quae substantivc essentiam significant, praedicantur de tribus personis sin^ularitcr iantum, non pluraliter; sic non dicitur: tres Dii.

Ea vero quae adjeclivc esscntiam signiftcant, praidicantur de tribus personis in plura/i, sic dicitur: tres sapientes.

Notandum est quod id quod hodie grammatici vocant subs/aniivum et adjcclivum, vocabatur olim «nomen substantivum », v.g. lapis, lignum. et « nomen adjectivum », V. g. album. et dicitur adjectivum quia significat aliquid per mtv dum accidentis quod inhaeret subjecto.

Katio conclusionis est quod substantia in se est, non in alio. sic in se habet suam unitatem vel pluralitatcm, proinde si nomen substantivum praedicatur pluraliti-r, signilicat pluralitatem substantiai uin, v. g. plures homines in quibus multiplicatur essentia seu forma substantialis.

Sic non dicitur: tres Dii.

E contrario accidcns non in se est. sed in alio, ac proinde accidentia ex subjecto suscipiunt unitatem vel plui alitatun; et idco in adjectivis attenditur singularitas vel pluralitas sec sujpposita seu subjccta, et suflkit tunc multiplicatio suppositi absque mulli fdicalionc formac, v. g. si eadem albedo pertineret ad duo supposita, dici posset: duo alba.

Sic non dicimus: tres Dii, scd trcs divim, tres cxistentes. tres aeterni. tres increati, si adjective sumuntur. Ita in Symbolo S. Athanasii: -« Tres personae coaeternac sibi sunt et coaequales )>. Si vero substantive sumantui haec vcrba. dicimus unum increatum ctc, ita in Symbolo eodem: « Xon tres increati. nec tres immehsij sed unus increatus, et unus immensus >».

Ad 2m. S. Thomas notat quod in lingua hebraica, Iiloim dicitui pluraliter; nos autcin non dicimus pluraliter neque deos neque substantias, ne plurahtas ad substantiam referatur.

Ad 3m. Rcs, secundum quod pertinet ad relationem, plurahter dicitm ; sec. vero quod peilin. t ad substantiam, singulariter. I':t melius est dicere: tres

%8a de personis in comparatione ap essentiam rclationcs rcales, quam trcs realitates relativae: quia non multipUcantur relationes in divinis nisi sec. cssc ad, non vero sec. csse tn. Unde mcnto dicit S. Augustinus hic citatus: « Eadcm Trinitas, qnaedam summa res est ».

AuT iv. — Utrum nomina essentialia concreta (ut Deus, non Deitas)

possint supponere pro persona.

Quacritur: utrum haec nomina possint poni ut subjectum propositionis loco nominis alicujus personae, v. g. an dici possit: Deus gcnuit, sicut dicitur: Pater genuit.

Difficultas est quia haec nomina essentialia concreta vidcntur significare essentiam, quia Deus et Deitas sunt idem; non autem essentia divina generat, sed solus Pater. Insuper etiam dici posset: Deus non genuit, si Deus possit supponere pro Filio.

Rrsponsio tamen est affirmativa, sed cxplicatione indiget. Etenim Deus concrete significat Deitatem in supposito, et ideo potest exprimere aut principium operationis commune tribus personis, v. g. Deus creavit caelum et terram, aut unam ex tribus personis; sed ejus significatio determinatur sec. exigentias praedicati. Sic dum dicitur: Deus creavit caelum et terram, Deus supponit pro tribus personis quae habent eandom naturam et omnipotentiam. E contrario dum dicitur: Deus generat, Deus supponit pro Patre tantum, quia solus Pater generat. Non vero dici potest: Deitas generat, ut statim dicitur in art. 5.

Art. V. Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona.

Respondetur ncgativc, ex IV Conc. Lateranensi (Dcnz. 432) ubi declaratur contra errdrem Abbatis Joachim: « Esscniia divina non cst gcncrans, ncquc gemta, sed cst Patcr qui gcncrat cl Filius qui gignitur ». Joachim Abbas non animadvertit quod veritas propositionis dependet non solum a re significata, sed a modo signilicandi; hic modus ctiam debet esse verus.

Katio responsionis est ista: quamvis Deitas sit Deus, absquc ulla distin- Ctione in re; non potest dici: Deitas generat, dum dici potest Dcus gcnerat, quia siginticatum formalc non est idem. Dcitas enim significat csscntiam divinam tn se, dum Deus signiftcat csscntiam divinam in supposito seu in persona quae cam possidct. Et solum rationc suppositi Patris, vera est haec propositio: Deus generat, sciL prout Dcus supponit pro Patre.

Imo diccrc: Deitas gcnerat et Deitas gcncratur, esset ponere in ipsa Deitate distinctionem realem, quae non potest esse nisi inter personas sec relationis oppositionem, prout nulla persona potest scipsam generare.

Ad 5«. Attamen dici potest «< cssentia divina est Deus generans vel res gencrans ... quia praedicatum tunc ponitur loco nominis personae et ut dicctur m art. seq., dici potest csscuha est Pater sec. praedieationem identicam

QUOAD MODTJM LOOUENDI

\ x 1 . VI. Utriun personae possint praedicari de nominibus essentialibus.

Quaeritur, v. g., an dici possit: Essentia divina cst Pater, Deus est Pater, sicut dicitur: Pater est Deus.

licspondclur affirmalivc: vera est haec propositio: Deitas est Pater. Ratio est quia nomina personalia substantiva, ut Pater, possunt praedicari de essentia, proptcr rcalcm idcntitatcm cssentiae et personae. Sic dici potest: essentia divina cst Pater, item essentia divina est Filius; non vero essentia divina generat, vel cst generans, spirans, quia haec sunt nomina adjcctiva, quae non tribuuntur nisi personis et non tribus personis.

Cajetanus vero notat quod haec propositio: « Essentia divina est Pater ;> est vera et necessaria, non scc. praedicationcm formalem, sed sec. praedicationem identicam, scil. propter solam identitatcm subjecti, non vero rationis significatae. Ita dum dicimus: voluntas divina est intelligentia drvina, hoc est verum identicc non formaliter. Si formaliter esset verum, ubicumque scribitur voluntas divina possct scribi intclligentia divina, sicut scribi potest Tullius ubicumque invenitur Cicero. Et tunc dici posset: Deus per suam voluntatem cognoscit, itcm vcniam facit per justitiam, ct punit pcr miscricordiam.

Remanet quod haec propositio: « Esscntia divina cst Patcr ■ vcra cst taentice dum falsa est haec aessentta generat» contra abbatem Joachim. Item falsa _e*t haec: « voluntas divina intclligit vel est intelligens », nam adjectivum signincat formam in subjecto, et in hac ultima propositionc non potest esse nisi praemcatio jormalis non vero identica, quia voluntas divina est forma et non psum subjcctum formac. Subjectum divinum intelligit quidem, non vero per voluntatem. Deus volens intelligit, sed non ipsa voluntas Dei mtelligit.