Pars 3

Insignis quoque fuit patientia et humilitas ©avidis, tum etiam cum rex esset. Nam cum fugeret Absalonem filium, qui ut regnum patri eriperet, cum ingenti exercitu adversus eum veniebat: accidit, ut vir quidam nomine Semei, malediceret regi, dicens: Egredere, egredere vir sanguinum, et vir Belial et projiciebat lapides contra David; cumque unus ex ducibus David vellet consurgere adversus eum, mortemque illi comminaretur, compescuit David militem suum, dicens: Dimitte eum ut maledicat, si forte respiciat Deus afflictionem meam; et reddat mihi bonum pro maledictione hac hodierna. Sic David humiliter passus est, ut vir privatus pergere maledicendo, et lapides contra se jaciendo, quamdiu voluit, etiam si facillime posset per unum ex militibus suis, eum de medio tollere. Et cum postea Davidi ex praelio victori redeunti, idem Semei occurrisset, et veniam petiisset, facillime impetravit. Et quid mirum si veniam impetravit a rege mitissimo, et patientissimo, de quo scriptum est: Memento, Domine David, et omnis mansuetudinis ejus?

Porro mansuetudinis, et patienti® soror, vel mater est humilitas: quarum virtutum magistrum, ac doctorem se profitetur Christus dicens: Discite a me, quia mitis sum, et

humilis corde. Atque ea causa mihi esse videtur, cur David in Psalmo quodam humilitatem suam apertissime praedicaverit, quasi glorians, ea se virtute praeditum ex insigni dono Dei fuisse, quam, ut Propheta eximius praenoscebat, in Christo, Filio suo secundum carnem, primarium locum habituram. Domine, inquit humilis David, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei. Audacter hoc dicit ad eum, qui scit eum vera dicere, et aedem fiducia adjungit: Neque ambulavi in magnis, neque in mirabilibus super me. Ac ne forte homines non facile crederent, in tanto rege locum tantae humilitati esse potuisse: addit juramentum dicens: Si non humiliter sentiebam, sed exaltavi animam meam: sicut ablactatus est super matre sua, ita retributio in anima mea. Tremendum juramentum, siintelligatur per experimentum: quam gravis sit poena, privatio lactis divini, haec enim sententia hujus loci esse videtur, sicut infans recens amotus a lacte, manet in sinu, vel super genua matris suae maestus et plorans; quia privatus est dulcedine lactis, quae pro illo tempore summa deliti® illius erant: sic anima mea privatur dulcedine visitationis divin®, qu® me® purissimi®, ac sol® delici® sunt, si spiritus superbi® in anima mea locum ullum habet. Quorsum autem h®c declaratio humilitatis regi® tendat, intelligi potest ex conclusione Psalmi, qu® est: Speret Israel in Domino ex hoc nunc, et usque in sxculum; h®c enim est sententia horum verborum: si ego rex et Propheta non me efferre audeo propter potentiam, et sapientiam, neque de me ipse pr®- sumo, sed omnem spem meam in Deo collocatam habeo: certe par est ut populus meus non in viribus suis confidat; sed speret in Deo in omni tempore tam pr®senti, quam futuro.

Restat ex rebus gestis Davidis, peccatum ejus et poenitentia: quia enim multo plures sunt reges, qui egent exemplis pcenitenti®, quam innocenti®; ideo placuit Deo, ad multorum priDcipum salutem, permittere, ut hic singularis ejus amicus, et vir plane secundum cor ejus, [in grave peccatum aliquando laberetur, et per seriam poenitentiam cito resurgeret: et peccatum ejus, ac poenitentia litteris publicis scriberetur, et per omnes provincias legeretur, et cantaretur, et ad memoriam s®culorum omnium mandaretur. Igitur peccavit David sanctus peccatum grande, adulterium videlicet cum homicidio conjunctum. In quo peccato multae deformitates numerari possunt. Una ex numero personarum, quas offendit, quae plurimae sunt, offendit enim David primo Uriam, militem suum fidelissimum, cui uxorem et vitam eripuit; deinde offendit Bersabeam, quam ad peccatum adulterii provocavit, et spirituaditer interfecit: tum offendit uxores proprias, quibus fidem non servavit; praeterea offendit populum universum; imo etiam infideles ipso exemplo pessimo. Quod notavit Propheta Nathan, cum ait: Blasphemare fecisti inimicos nomen Domini. Denique offendit Deum, cujus leges aperte praevaricatus est, videlicet, Non occides, et Non moechaberis. Deinde gravitas peccati Davidis cognosci potest ex circumstantiis personarum. Nam offendit David Uriam primo innocentem; secundo fidelissimum; tertio qui tum Davidi militabat; quarto quia uxorem ejus pollueret per adulterium, quasi puniendum censeret, quia injuriam acceperat; quinto quia ipsum eumdem ministrum suae mortis esse voluit, dans ei litteras, quibus caedes ipsius continfebatur; sexto quia cum scripsit ad Joab Ducem militiae, ut Uriam interficiendum curaret; existimari voluit, eum magni criminis reum, et eo modo famam ejus maculavit. Sed ingratitudo erga Deum, praecipua causa est magnitudinis peccati Davidis. Deus enim in Davidem omnia fere dona, et privilegia contulit quae in hominem conferri posse videntur. Eum siquidem Deus ex pauperculo ovium pastore fecit regem magnum, Prophetam eximium, imperatorem felicissimum; donavit prudentia, robore, pulchritudine; cumulavit divitiis, prolibus, denique rebus omnibus, quae in terris desiderari possunt. Adjecit ad haec omnia David quod non continuo resipuit, sed haesit in coeno peccati multos menses; jam enim natus erat filius ex adulterio, quando primum David resipiscere coepit; et nisi Deus, singulari beneficio gratiae suae, misisset ad eum Nathan Prophetam, diutius fortasse in luto peccati volutatus esset. Haec tanta peccati gravitas, hominis alioqui tam pii, in Scripturis tam accurate exponitur, ut nullus desperet, sed omnes ad poenitentiam, eamque seriam primo quoque tempore revertantur.

Alterum peccatum Davidis in Scriptura sancta narratur, quod numerari voluerit homines ad bellum idoneos in universo regno suo. Sic enim legitur iu secundo libro Re¬

gum: Et addidit furor Domini irasci contra Israel, commovitque David eis dicentem: Vade, numera Israel, et Judam; et inventa sunt de Israel octingenta millia virorum fortium, qui educerent gladium; etdeJuda quingenta millia bellatorum: percussit autem cor David eum, postquam numeratus est populus, et dixit David ad Dominum: Peccavi valde in hoc facto, sed precor, Domine, ut transferas iniquitatem servi tui, quia stulte egi nimis. Et mox adfuit Gad Propheta, qui nomine Dei dedit optionem David, ut eligeret in poenam illius peccati, vel septem annos sterilitatis terree; vel tres menses infelicis belli; vel tres dies pestis crudelissimae: elegit autem David tres dies pestis. Ista numeratio potuisset videri sine culpa; cum Deus ipse in libro Numeri jusserit numerari omnes tribus Israel. Sed poenitentia David, et ira Dei, per Gad Prophetam manifestata, et poenitentia imposita, satis aperte indicat, et regem, et populum peccasse, tumore superbiae, vel saltem inanis gloriae, ob tam ingentem numerum virorum fortium, in regno alioqui non amplissimo; sed constat etiam, majus fuisse peccatum populi, quam regis. Id quod intelligi potest tum ex illis verbis: E t addidit furor Domini irasci contra Israel, commovitque David in eis dicentem: Vade numera Israel, et Judam; tum ex poena subsecuta, ex peste videlicet, quae personam regis non attigit; et de populo sustulit septuaginta millia virorum. Atque haec de peccatis David, quae in sacris litteris manifestantur. Nunc poenitentiam cognoscamus.

Primum igitur humilitas, et mansuetudo cognosci potuit, ex eo quod cum Nathan Propheta Davidem reprehendisset nomine Dei, ac dixisset: Hsec dicit Dominus Deus Israel. Quare contempsisti verbum Domini, ut faceres malum in conspectu meo? Uriam Hethaeum percussisti gladio et uxorem illius accepisti in uxorem tibi. Quamobrem non re. cedet gladius de domo tua usque in sempiternum; et tollam uxores tuas, et dabo proximo tuo, et dormiet cum uxoribus tuis in oculis solis hujus. Tu enim fecisti abscondite, ego autem faciam verbum istud in conspectu omnis Israel, et in conspectu solis. Ad haec David neque negavit, neque factum excusavit, neque cum indignatione repulit nuntium illum: sed ait: Peccavi Domino. Et quoniam Deus, qui scrutatur corda, vidit, vocem illam ex vera et profunda contritione prodiisse, respondit ei, per eumdem Prophetam: Domi - nus quoque transtulit -peccatum tuum, non morieris.

Sed David, non contentus hoc Prophetae responso, instituit omnes partes verse poenitentiae adimplere; partes verae poenitentiae, hae praecipue esse videntur: contritio cordis, confessio oris, satisfactio per opera poenitentiae, ac demum patientia in adversis, quando praesertim satis constat, immitti illa a Deo, ut per eorum tolerantiam peccata admissa purgentur. In his omnibus exemplar eximium vere poenitentium videtur fuisseDavid. Nam de contritione cordis, de qua testatur idem Propheta dicens: Sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies; testantur flumina lacrymarum, quae ipse fudit. Nam in Psalmo sexto dicit: Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo, et apertius in Psalmo • centesimo decimo octavo: Exitus aquarum deduxerunt oculi mei, quia non custodierunt legem tuam. Quamvis enim hunc locum ego exposuerim alias cum Theodoreto, et Eutymio de fletu pro peccatis aliorum: tamen majori ratione possunt nunc exponere cum Sanctis Patribus, Ambrosio, Hieronymo, et Augustino de peccatis propriis ipsius Davidis, et in specie de peccato cum uxore Uriae, de quo nunc agimus. Exitus, inquit, aquarum deduxerunt oculi mei, quia non custodierunt legem tuam, ipsi oculi mei, quando uxorem alienam concupierunt. Notant autem sancti Patres per exitus aquarum non significari guttas aliquas lacrymarum, sed rivos ingentes, sive potius flumina, vel, ut loquitur Sanctus Ambrosius, «continuum quoddam, et juge profluvium lacrymarum. » Sic nimirum diluuntur peccata, sic placatur Deus; non ut multi faciunt, qui mortem filiorum, aut conjugum flumine lacrymarum deflere norunt; mortem animae propriae, ne una quidem lacrymula plangere possunt. Et tamen verum est quod Veritas dicit: Quid prodest homini si universum mundum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur?

Neque vero sanctus David solis lacrymis dolorem suum expressit; sed etiam libera confessione: neque solum Prophetae Nathan dixit: Peccavi Domino; sed palam in oratione clamavit: Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam: et secundum multitudinem miserationum tuarum dele iniquitatem meam. Amplius lava me ab iniqui¬

tale mea, et a peccato meo munda me. Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper; et similia in multis psalmis leguntur. Neque ignorabat David, hunc Psalmum cum caeteris in toto orbe terrarum usque ad mundi consummationem esse legendum; et titulum ejus futurum, Quando intravit David ad Bethsabee. Itaque peccati confessio in Davidis poenitentia non desideratur.

Porro de jejunio, et oratione nulla dubitatio esse potest, quin crebra ista fuerint apud Davidempost hoc peccatum patratura. Nam si in Psalmo tricesimo quarto de ipso dicit: Induebam me cilicio, et humiliabam in jejunio animam meam: certe id fecit, cum pro hoc maximo peccato satisfacere Deo voluit. Sanctus Ambrosius, id quod legitur in libro secundo Regum, Davidem jacuisse in terra, jejunasse, et flevisse, quando filius ipsius ex adulterio natus aegrotabat ad mortem: non tam tribuit morti propinquae filii, quam peccato contra Deum patrato; sic enim loquitur in sermone septimo decimo super Psalmum centesimum decimum octavum. « Denique, inquit, filio in aegritudine constituto, neque, cibum sumpsit, neque regium thronum, aut cubile conscendit; sed stratus in terra, jejuna ora lacrymis diluebat; non tam filii mortem, quam peccati poenam in illo lavare desiderans. » Haec ille, qui rectissime judicavit, si potuisset Deum placare, ob ejus peccatum offensum; filium non fuisse moriturum: proinde non tam filii mortem redimere, quam Deum placare David illo suo jejunio, et humicubatione quaerebat.

Restat postrema poenitentiae pars, quae in flagellis Dei aequo animo suscipiendis, et. patientissime ferendis posita est. Deus enim filios suos peccantes severe in hac vita flagellat, non quia odit, sed quia diligit; nam et ipsis filiis longe utilius est hic flagellis purgari, quam in alio saeculo haereditate privari. Sic enim loquitur Apostolus ad Hebraeos: Quem diligit Dominus castigat; flagellat autem omnem filium, quem recipit. Quis enim filius quem non corripit pater? quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes; ergo adulteri (id est adulterini) et non filii estis, id est, filii legitimi estis, ad quos solos pertinet haereditas. Deus igitur, qui Davidem in filiis legitimis numerabat; flagellis gravissimis attrivit, praeter ea, qua ipse sibi sponte assumpserat, lacrymas, jejunia, humicubationes, et alia id genus. Ac primum, quod per Nathan prophetam illi comminatus est, quod in ultionem homicidii Uriae,. gladius, id est, mors violenta non exiret de domo ejus; ad litteram impletum est. Obiit enim continuo filius ex adulterio natus: deinde Ammon filius ejusdem Davidis, ab Absalone fratre occisus fuit; postea Absalon conspiravit contra patrem, et ejecit eum ex urbe regia; et ut majori injuria illum afficeret, publice expanso tentorio, incestavit uxores patris sui; quod Nathan futurum illi praedixerat: paulo post in praelio occiditur Absalon cum incredibili dolore patris; qui non tam interitum carnis, quam mortem aeternam animae considerabat, cum sciret illum periisse reum scelerum gravissimorum. His accessit exprobratio, et maledictio Semei, qui Davidem fugientem maledi- •cebat, ut Scriptura loquitur, maledictione pessima, quasi usurpatorem alieni regni. Accessit denique fuga Davidis ex urbe sua regia; et fuga adeo repentina, ut coactus sit rex nudis pedibus, aperto capite, et flens per montem olivarum iter facere.

Hajc sunt flagella, dura quidem, sed paterna, quibus Deus Davidem sanctum exercuit. Et quidem mortem tot filiorum patientissime tulit, ita ut intra se lugeret quidem, et sensum doloris ostenderet, sed absque murmure, absque comminatione, absque signo ullo impatientiae, aut vindictae. De uxorum, sive concubinarum publica turpitudine a filio accepta nulla mentio facta est; nisi quod eas a sua consuetudine, ut aequum erat, removit, et in locum unum conclusis, alimenta subministrari jussit, quod viverent. Exprobrationem, et maledictionem pessimi Semei, tulit summa animi aequitate, dum ipse viveret: sed quia res fuerat pessimi exempli, Salomonem, qui post eum regnaturus erat, admonuit ut pro sua sapientia, delictum illud non relinqueret impunitum. Quod ergo dixerat David, quando a Semei maledicebatur, Deus praecepit illi, ut malediceret; non sic accipiendum est, quasi maledictio Semei iuisset laudabilis, utpote a Deo '

imperata; sed quod maledictio illa, quamvis falsa, et iniqua, a Deo permissa fuisset ad patientiam, et humilitatem servi sui Davidis exercendam. Ac ne quis forte miretur, quomodo potuerit maledictio illa Semei esse a Deo mandata, et tamen iniqua, legat Sanctum Augustinum in libro de gratia, ex libero arbitrio, hunc nodum apertissime dissolventem.

Habemus igitur Davidem Sanctum, magnis virtutibus praiditum, e a peccatis duobus, in quae, divina permissione, ob carnis fragilitatem lapsus fuerat, per veram poenitentiam divina gratia sic liberatum, ut Deus ipse testimonio suo sa3pe, ac saepius repetito, in sanctorum numerum singulari privilegio retulisse videatur. Sic enim loquitur Deus, in libro Regum tertio de Salomone, cum idem esset senex: Depravatum est cor ejus per mulieres, ut sequeretur deos alienos: nec erat cor ejus cum Domino Deo suo, sicut cor David patris ejus. Item in eodem libro ad Ilieroboam; Non fuisti, inquit, sicut servus meus David, qui custodivit mandata mea, et secutus est me in toto corde suo. Item in libro eodem, de Abia rege: Non erat, inquit, cor ejus perfectum cum Domino Deo suo, sicut cor David patris ejus. Item in libro quarto Regum, de Amasia rege: Fecit, inquit, rectum coram Domino, venxmtamem non ut David pater ejus: adhuc enim populus immolabat, et adolebat incensum in excelsis. Item in eodem libro, de Achaz rege: Non fecit, inquit, quod erat placitum in conspectu Domini Dei sui, sicut David pater ejus. Item in eodem libro, deEzechia:becit, inquit, quod erat bonum coram Domino juxta omnia quae fecerat David pater ejus. Item in eodem libro de Josia: Fecit, inquit, quod erat placitum coram Deo, et ambulavit per omnes vias David patris sui, non declinavit ad dexteram, sive ad sinistram. Itaque videmus, Davidem sic laudari a Spiritu sancto in Scripturis sanctis, ac si fuisset Idaea optimi regis, ut illi essent boni, qui essent illi similes: illi mali, qui essent ei dissimiles. Regnavit David annis quadraginta, vixit annis septuaginta.

Ex regibus Hebraeorum tres tantum invenio a Jesu Sidrach in libro sacro, quiEcclesiasticus appellatur, absolute laudari, et uasi in sanctorum numerum referri, Daviem, Ezechiam, et Josiam. Et sine dubio isti fuerunt omnium optimi ita ut sancti reges optime jure dici possint. Quare operae pretium existimavi, Ezechiae et Josiae res gestas, et virtutes breviter explicare. Eze* chias rex filius fuit regis Achaz, et pater Manassae, id est, filius optimus patris pessimi; et pater optimus filii pessimi.

Fuisse autem Ezechiam virum optimum, testatur primum Spiritus sanctus per Ecclesiasticum ita loquentem: Praeter David, Ezechiam, et Josiam omnes peccatum commiserunt: nam dereliquerunt legem Altissimi reges Judx et contempserunt timorem Dei. Non significant autem ista verba, nullum omnino peccatum commisisse hos tres reges, sed non commisisse peccatum in materia religionis, et fidei: reliqui enim omnes, aut idolis servierunt, aut idololatriam populo permiserunt. Isti tres in veri Dei cultu, et idololatriae execratione diligentissimi, et ardentissimi fuerunt: praeterea, tres isti, si qua in re deliquerunt ex humana fragilitate, poenitentiam sine dubio seriam egerunt, et a Deo veniam obtinuerunt. Deo regibus caeteris ista non certo constant.

Secundum testimonium praebet Ezechiae Spiritus sanctus libro quarto Regum capite xvm his verbis: Fecit Ezechias bonum coram Domino, juxta omnia, quae fecerat David pater ejus. In Domino Deo Israel speravit, adhaesit Domino, et non recessit a vestigiis ejus, quae prxeeperat Dominus Moysi. Unde et erat Dominus cum eo. Praeclara sane laudatio, in eo libro scripta, in quo falsitas inveniri non potest.

Tertium testimonium sanctitatis Ezechiae idem Spiritus sanctus reddidit, per ipsummet Ezechiam, qui cura audivisset ab Isaia Propheta, se ex morbo, in quem inciderat^ moriturum; oravit ad Dominum dicens: Obsecro, Domine, memento, quaeso, quomodo

ambulaveram coram te in veritate, et in corde perfecto, et quod placitum est coram te fecerim: flevitque Ezechias fletu magno. Hanc laudationem fuisse veram, testatur Isaias Propheta, qui scribit, eam orationem, ut veram et Deo gratam, continuo fuisse exauditam a Domino. Sic enim loquitur Isaias: Et antequam egrederetur Isaias mediam partem atrii, factus est sermo Domini ad eum: Revertere, et dic Ezechix Duci populi mei: Hxc dicit Dominus Deus David patris tui: Audivi orationem tuam, et vidi lacrymas tuas, et ecce sanavi te: die tertio ascendes templum Domini, et addam diebus tuis quindecim annos. Et quia cupiebat Ezechias aliquod signum hujus tam laetae promissionis, addidit Isaias: Hoc erit signum a Domino, quod facturus sit Dominus sermonem, quem locutus est: Ecce ego reverti faciam umbram linearum per quas descenderat in horologio Achaz in sole, retrorsum decem lineis, et reversus est sol decem lineis per gradus, quos descenderat. Mirabile prorsus signum, non absimile illi, quod fecit Josue, cum solem stare fecit. Itaque, ut crederet Ezechias se vere sanandum a morbo illo lethifero, etsupervicturum multos annos; fecit Deus, ut crescerent horae illius diei, et pro duodecim horis diurnis fierent viginti duae. Haec sunt argumenta manifestissima, quod Ezechias non superbe et falso dixerit, se ambulasse coram Deo in veritate, et in corde perfecto; sed humiliter, et veraciter, non jactans propriam virtutem, sed Dei dona commemorans.

Quartum testimonium sanctitatis ejusdem, dare possunt opera ejus: siquidem incredibili zelo purgavit Hierusalem ab omni illa foeditate idololatriae, quam in eam invexerant reges, qui eum praecesserant, et praesertim parens ejus Achaz, at habetur in libris Regum. Neque solum purgavit civitatem ab omni cultu falsorum deorum; sed incredibili labore, et sumptu restituit altare Domini, et sacrificia secundum legem Domini, et omnes sacros ritis, et caeremonias, ac denique renovavit totam faciem verae religionis non parcens labori, nec sumptibus: quae omnia legi possunt in libro posteriore Paralipomenon. Neque contentus fuit propria religione et pietate sua, sed excitavit primum sacerdotes et levitas ad serviendum Domino cum omni alacritate, et puritate; deinde scripsit etiam epistolas ad omnes filios Israel, dispersos in variis civitatibus, cohortans omnes ad resipiscentiam, et ad serviendum soli Deo vivo et vero; et cohortationibus suis profecit plurimum. Itaque non tantum regis pii munus implevit, sed etiam Sacerdotis et concionatoris, prout ea tempora postulabant. ■

Neque minus fuit Ezechias fortis in rebus adversis, quam. diligens, et accuratus in prosperis: erat vero fortitudinis hujus causa, quod multum omnino sperabat in Domino, non haesitabat in fide, non diffidebat de auxilio Domini; sed cum parente suo David dicere poterat: Dominus 'protector vitae meae, a quo trepidabo? si consistant adversum me castra non timebit cor meum. Cum enim Sennacherib rex Assyriorum cum ingentibus copiis varias provincias devastasset, et jam Hierosolymae immineret, prae multis victoriis tumidus, misit nuntios, et litteras ad Ezechiam: in quibus dicebat: Non te seducat Deus tuus, in quo habes fiduciam: numquid liberaverunt dii gentium singulos, quos vastaverunt patres mei? Ezechias Ascendit in domum Domini, et expandit litteras coram Domino, et ait: Domine Deus Israel, qui sede$ super cherubim, tu es Deus solus regum omnium terrae, tu fecisti coelum et terram. Inclina aurem tuam et audi; aperi oculos tuos, et vide; audi omnia verba S ennacherib, qui misit, ut exprobraret nobis Deum viventem. Vere, Domine, dissipaverunt reges Assyriorum gentes, et terras omnium et miserunt deos eorum in ignem: non enim erant dii, sed opera manuum dominum ex ligno et lapide, et perdiderunt eos. Nunc ergo, Domine Deus noster, salvos nos fac de manu ejus, ut sciant omnia regna terrae, quia tu es Dominus Deus solus. Hanc orationem plenam fide, et fiducia, Dominus audivit; et misit Isaiam ad Ezechiam, qui illi diceret: Hanc dicit Dominus Deus Israel? Quae deprecatus es me super Sennachenb regem Assyriorum audivi. Nec distulit Dominus, sed illa ipsa nocte misit Angelum

suum, qui percussit in castris Assyriorum centum octoginta quinque millia; et ipse rex visa strage tanti exercitus, recessit inglorius: et cum rediisset in regnum suum, et adoraret idolum suum, a filiis propriis caesus, misere vitam finivit. Ex his apparuit, Deum Ezechiae esse vere Deum solum; et ipsum Ezechiam verum servum, et amicum Dei.

Neque vero Ezechias omisit etiam partes suas in praeparatione belli; quamvis fiducia ejus potissimum esset in Deo: nam ut scribitur in libro posteriore Paralipomenon, antequam Sennacherib perveniret ad portas Hierusalem: Ezechias, inito cum Principibus consilio, cirisque fortissimis ut obturarent capita fontium, qui erant extra urbem, et hoc omnium decernente sententia, congregavit plurimam multitudinem, et obturaverunt omnes fontes, et rivum, qui fluebat in medio terrae dicentes: Ne veniant reges Assyriorum, et inveniant aquarum abundantiam. Modificavit quoque agens industrie, omnem murum, qui fuerat dissipatus, et extruxit turres desuper, et forinsecus alterum murum: instauravitque Mello in civitate David, et fecit universi generis armaturam, et clypeos: constituitque principes bellatorum in exercitu, et convocavit universos in platea civitatis, ac locutus est ad cor eorum, dicens: Viriliter agite et confortamini: nolite timere, nec paveatis regem Assyriorum, et universam multitudinem, quae est cum eo. Multo enim plures nobiscum sunt, quam cum illo: cum illo enim est brachium carneum; nobiscum' Dominus Deus noster, qui auxiliator est nostri, pugnatque pro nobis. Haec ille qui cum ait, multo plures sunt nobiscum, quam cum illo, significat, Deum esse Dominum Sabaoth, id est, exercituum; ac per hoc semper habere secum multa millia angelorum: significat etiam, tam ipsum Deum, quam ejus ministros, plus posse, etiam solos, quam innumerabiles homines armatos: quod vel ex eo potest intelligi, quod unus Angelus statim occidit centum octoginta quinque millia Assyriorum. Habemus igitur, regem Ezechiam virum fuisse omni ex parte perfectum, prudentem, eloquentem, pium, religiosum, fortem, amantem populi, et super omnia cultorem Dei- Yixit annos quinquaginta quatuor: regnavit annis viginti novem.

Sancti Josias rex simillimus fuit regi Ezechiaj: nam et ipse patrem habuit valde malum et filium reliquit etiam malum. Fuisse vero Josiam, regem optimum, et sanctissimum, iisdem testimoniis docere possumus, quibus probavimus, Ezechiam sanctitate flor uisse.

Primum igitur sanctitatem Josue regis praedicat Spiritus sanctus in libro quarto regum ubi sic legimus: Fecit Josias quod placitus erat coram Domino: et ambulavit per omnes vias David patris sui: non declinavit ad dexteram, sive ad sinistram. Magna laus, similem fuisse Davidi viro laudatissimo. Deinde testatur sanctitatem ejusdem Josiae Ecclesiasticus; non solum quia jungit Josiam cum Ezechias, et Davide: sed etiam quia speciali praeconio illum ornavit, dicens: Memoria Josiae in compositionem odoris facta, opus pigmentarii, in ore quasi mei indulcabitur ejus memoriae: et ut musica in convivio vini. Quibus verbis declaretur bonus odor, id est, optima fama, quam post se reliquit Josias: et quam dulce fuerit poteris vel cantare, vel audire res ejus praeclare gestas. Praeterea, testis fide dignissimus pietatis Josiae fuit Hieremias Propheta, qui lamentationes scripsit, de morte Josiae. Sic enim legitur in libro posteriore Paralipomenon: Universus Juda, et Hierusalem luxerunt Josiam; Hieremias maxime, cujus omnes cantores, atque cantatri¬

ces usque in praesentem diem lamentationes super Josiam replicant, et quasi lex obtinuit in Israel. Denique bona opera Josiae testimonium perhibent amplissimum de fide, et vera pietate ipsius. Nam, ut legitur in libro Regum, et in libro posteriore Paralipomenon, Josias imitatus Ezechiam, purgavit civitatem, et regnum ab omni idololatria, evertit altaria, et combussit, et abstulit omnia idola, et vasa, atque instrumenta, pro cultu idolorum excogitata, abstulit phythones, et ariolos: et reduxit omnia, quee ad veram religionem pertinebant incredibili labore, et studio, sic ut Scriptura testetur, similem illi non fuisse ante eum Regem, Qui reverteretur ad Dominum in omni corde suo, et in tota anima sua et in universa virtute sua juxta omnem legem Moysi: neque post eum surrexisse similem illi. Denique, quia peccata priorum regum furorem Domini ita provocaverant, ut statuerit omnino tradere omnem terram illam in potestatem regum Babyloniee, et gentem illam Judaicam mittere in captivitatem: jussit dici servo suo Josise verba haec: Colligam te ad patres tuos, et colligeris ad sepulcrum tuum in pace; ut non videant oculi tui omnia mala, quae inducturus sum super locum istum. Itaque anno tricesimo primo regni sui, aetatis vero tricesimo nono, occisus in bello dc hac vita migravit.

Post tres reges, Davidem, Ezechiam, et Josiam, qui soli ex regibus Hebraiorum absolute laudantur, ut viri sancti, ab Ecclesiastico in capite quadragesimo nono; sex sunt alii, qui laudantur in libris Regum, et

Paralipomenon, quod fecerint rectum in conspectu Domini, Asa, Josaphat, Joas, Amasias, Azarias, et Joatham. Sed iidom etiam reprehenduntur, quod excelsa non abstulerint, in quibus sacrificabant idolis filii Israel: et praeterea solus Josaphat absolute laudatur, ut vere pius, et amicus Dei; in reliquis multa alia reprehenduntur. Quare solius Josaphat, quinque aliis praetermissis, vitam et virtutes ut vere sancti regis adjiciam. Josaphat igitur, ut scribitur in libro tertio Regum extremo, triginta quinque annorum erat, cum regnare coepisset, et viginti quinque annis regnavit in Hierusalem. Virtutes ejus praecipuae narrantur in secundo libro Paralipomenon capite septimo decimo, et sequentibus tribus.

Prima virtus ejus fuit fides in Deum, et odium in idola: nam, ut Scriptura loquitur, Ambulavit in viis David patris sui, et non speravit in Baalim, sed in Deo patris sui, et perctexit in praeceptis illius, et non juxta peccata Israel. Deinde altera virtus ejus in eo singulariter emicuit, quod curavit, ut multi viri docti mitterentur in omnes partes regni, qui custodirent populos circa legem, et praecepta Dei; qui circuibant cunctas urbes Juda. Quae res adeo, ut inde secutus sit pavor super omnia regna terrarum, nec auderent bellare contra Josaphat: quin etiam Philistaei mittebant illi munera et vectigal argenti: Arabes quoque adducebant pecora arietum et hircorum. Sed quod multo gratius fuit Dbo, illud est, quod abiit idem rex in Bersabee, et usque ad montem Ephraim, et revocavit eos ad Dominum Deum patrum ipsorum. Itaque concinnatoris officio functus est, cum tanta efficacia et fructu; ut integros populos ab infidelitate ad cultum veri Dei converterit.

Tertia virtus, et quidem maxime propria regum, est justitia, quam administrari jubebat cum summa integritate, et cum timore Dei, apud quem non est iniquitas, et qui omnia cernit. Illud quoque dignissimum memoria est, quod nolebat Judices regni miscere se in iis, quae ad Sacerdotes pertinent. Amasios, inquit, Sacerdos, et Pontifex vester, in his quae ad Deum pertinent, praesidebit: porro Zabadias, qui est dux in domo Juda, super ea opera erit, quae ad regis officium pertinent.

Quarta virtus est fiducia maxima in Deum, praesertim tempore belli. Nam cum convenissent Moabitae, et Ammonitae cum maximo exercitu, adjunctis sibi etiam Syris, et res Josaphat in maximo periculo essent: Josaphat continuo totum se contulit ad rogandum Deum, et praedicavit jejunium universo populo suo, et orans Deum dicebat: In no¬

bis quidem non est tanta fortitudo, ut possimus huic multitudini resistere: sed cum ignoremus, quid agei'e debeamus, hoc solum habemus residui, ut oculos nostros dirigamus ad te. Et ecce post orationem regis Josaphat, continuo surrexit Propheta, nomine Jahaziel, e{ facto super eum spiritu Domini, ait: Haec dicit Dominus vobis: Nolite timere, nec paveatis hanc multitudinem: non est enim vestra pugna, sed Dei: cras descendetis contra eos: non eritis vos, qui dimicabitis: sed tantummodo confidenter stare, et videbitis auxilium Domini super vos, Juda, et Hierusalem: nolite timere, nec paveatis, cras egrediemini contra eos, et Dominus erit vobiscum. Tunc Josaphat auditis verbis Prophetae, locutus est ad populum dicens: Audite me, viri Juda, et omnes habitatores Hierusalem, credite in Domino Deo vestro, et securi eritis: credite Prophetis ejus, et cuncta evenient prospera. Deditque consilium populo, et statuit cantores Domini, ut laudarent eum in turmis suis, et antecederent exercitu, ac voce consona dicerent: Confitemini Domino, quoniam in aeternum misericordiaejus. Cumque coepissent laudes canere, vertit Dominus insidias eorum in semetipsos, filiorum scilicet Ammon, et Moab, montis Seir, qui egressi fuerant, ut pugnarent contra Judam, et percussi sunt. Namque filii Ammon, et Moab consurrexerunt adversus habitatores montis Seir, ut interficerent et delerent eos; cumque hoc opere perpetrassent, etiam in semetipsos versi, mutuis concidere vulneribus. Porro Juda cum venissent ad speculam, quae respicit solitudinem, vidit procul omnem late regionem plenam cadaveribus, nec superesse quemquam qui necem potuisset evadere. Venit ergo Josaphat, et omnis populus cum eo ad detrahenda spolia.