Articulus 2

DE TROPOLOGIA SEU MORALITATE PROSÆ ISTIUS.

POST hæc paulisper obticuit. Sic consolator theologus spiritualisque medicus, dum solerti inquisitione desolationem, tristitiam, ignorantiam seu errorem proximi et subditi aut discipuli sui cognoverit, debet cum matura deliberatione respondere, et consilium seu doctrinam aut consolationem impendere. Quod si in promptu respondere nequiverit, paulisper tacens, interim quid dicere debeat investiget, deliberet, et in libris vel a doctioribus sciscitetur; nec incerta pro certis pronuntiet more quorumdam, qui ne videantur ignari, mox ad omne quod petitur aut proponitur præsumunt dare responsum, informationem, consilium: quod valde periculosum est, præsertim in concernentibus conscientiam et salutem. Idcirco in Ecclesiastico scriptum est: Si est tibi intellectus, responde proximo;¹ sin autem, sit manus tua super os tuum. Unde sanctus Job suis dixit amicis: Cur consolamini me frustra, quum responsio vestra repugnare ostensa sit veritati?²

Præterea, si theologus, id est vir sapiens, viderit proximum desolatum, tentatum, affectu prioris fortunæ, id est prosperitatis præteritæ, tabescere; debet eum consolari, ac edocere quam fallax et periculosa sit terrena ac mundana prosperitas, quam innumerabilibus hominibus sit materia, incitamentum atque occasio multiplicis culpæ ac deinceps damnationis æternæ (sicut de talibus fertur in Psalmo: In labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur: ideo tenuit eos superbia, operti sunt iniquitate et impietate sua; prodiit quasi ex adipe³ iniquitas eorum, transierunt in affectum cordis), deinde quod talis prosperitas communiter magis conceditur reprobis et iniquis, quam electis ac justis, quos Judex justus et summus in præsenti per adversa et diffortunia exercet, purgat et perficit, prout per Isaiam effatur: Excoxi te, et elegi te in camino paupertatis.⁴ Ideo dictum est a Sapiente: Tanquam aurum in fornace probavit illos.⁵ Vitiosi vero et reprobi in hoc sæculo infeliciter prosperantur, quemadmodum in Job exprimitur: Impii sublevati sunt confortatique divitiis; semen eorum permanet coram eis, et non est super eos virga Dei, exsultantque lusibus; ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt.⁶ Horum utrumque tetigit Abraham, dicens damnato diviti epuloni: Recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala;⁷ nunc autem hic consolatur, tu vero cruciaris.

Dum igitur Christiano contingit talis adversitas, nequaquam conqueratur et murmuret adversus fortunam, sed divinam circa se providentiam penset, acceptet, regratieturque ei quod circa se egerit sicut circa electos, de quibus in Apocalypsi fatetur: Ego quos amo, arguo et castigo.⁸ Per Zachariam quoque dicitur: Ducam eos per ignem, et uram eos sicut uritur argentum, et probabo eos sicut probatur aurum.⁹

Intelligo multiformes illius prodigii fucos. Hoc verissime dici potest de prosperitate terrena, quæ in opulentia rerum, voluptatibus fœdis, honoribus mundi consistit: in quibus scelerata deceptio, fraus infernalis, laqueus hostium crudelissimorum latet et viget; per quæ æmuli animarum, blandissimam familiaritatem confingunt ad eos quos fallere ac secum intolerabili damnationi involvere enituntur: quos utique importabili confundunt dolore, dum eos morti imparatos insperate relinquunt in fine impœnitentes, aut solo servili timore, non amore justitiæ, de suis peccatis dolentes. De quibus per Jeremiam Dominus protestatur: Dabo eos in vexationem, et in maledictionem, et in stuporem, et in opprobrium sempiternum.¹⁰ Denique talibus insensatis et intimoratis denuo per Jeremiam loquitur Deus æternus: Audi, popule stulte qui non habes cor: me non timebitis, qui posui arenam terminum mari? His etiam convenit quod libro Sapientiæ legitur: Creaturæ factæ sunt in muscipulam pedibus insipientium.¹¹ Aliquid namque decoris, amabilitatis et deliciositatis in creaturis consistit, quo pedes, id est affectus, insipientium creata Creatori præferentium, alliciuntur, capiuntur ac pereunt, quemadmodum mures in muscipulam cibum quærentes.

Cujus si naturam, mores ac meritum reminiscare, nec habuisse te in ea aliquid pulchrum nec amisisse cognosces. O quam verum et certum est hoc! Nempe si terrenæ prosperitatis naturam, proprietates et effectus rite perpendas, clare conspicies atque fateberis te in ea nunquam habuisse veram pulchritudinem mentis, id est gratiæ venustatem, splendorem gratiæ ac virtutum, sed potius turpitudinem vitiorum, ac deceptum, excæcatum perditumque fuisse te in ipsis. Ad quod illud Threnorum spiritualiter pertinet: Denigrata est super carbones facies eorum; et qui nutriebantur in croceis, amplexati sunt stercora.¹² De talibus dixit Psalmista: Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in iniquitatibus.¹³ Hinc seductis juvenibus postmodum reductis sanctus locutus est Joannes apostolus: Estote floridi, ut marcescatis; estote temporaliter divites, ut in perpetuum sitis egeni. Unde illustratissimus martyr Sebastianus disseruit: Ab initio mundi hæc vita, ista prosperitas in se sperantes fefellit, se exspectantes decepit, de se præsumentes irrisit; et ita nullum omnino reddidit certum, ut omnibus probetur esse mentita. Vita hæc admonet furem ut rapiat, prædonem ut spoliet, iracundum ut sæviat, mendacem ut fallat; hæc imperat crimina, jubet facinora, suadet injusta: ipsa igitur ducit ad supplicia sempiterna, in quibus dolor renovatur ut sæviat, augmentatur ut exurat, inflammatur ut puniat.

Solebas enim præsentem blandientemque virilibus incessere verbis. Sic et nunc quidam contra vitia prædicant, contra mundi prosperitatem sermocinantur, tentatos afflictosque consolantur;¹⁴ sed ipsimet vitiis succumbunt, tentationibus superantur, adversis dejiciuntur, ita quod impatientes fiunt ac mœsti. Quorum cuilibet dici potest illud in Job: Ecce docuisti plurimos, et manus lassas roborasti, vacillantes confirmaverunt sermones tui; nunc autem venit super te plaga, et defecisti, tetigit te, et turbatus es: ubi est timor tuus, fortitudo tua, patientia tua, et perfectio viarum tuarum?¹⁵ Qui ergo præsumit alios hortari, corripere, docere, castigare, satagat in primis juste et irreprehensibiliter, hoc est ad minus sine mortali conversari peccato, quum in Proverbiis suis Seneca fateatur: Omnis doctor in ratione vitæ peccans, turpior est, quoniam in officio cujus vult esse magister, peccat; itemque, Perturpe est quod objicitur in objiciente cognosci.

Sed tempus est haurire te aliquid ac degustare molle atque jucundum. Itaque pusillis et nondum exercitatis proponenda sunt documenta, remedia et exempla ex Scripturis et ex Legendis actibusque Sanctorum et ex Vitaspatrum facilia, læta, ædificatoria, ut discant in adversis gaudere, sicut talibus scripsit Apostolus, Tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam:¹⁶¹⁷ prout de hoc super primum diffusius dictum est. Hæc est « suadela rhetoricæ » nostræ « dulcedinis », ut cum Propheta dicamus:¹⁸ Judicia Domini vera, justificata in semetipsa, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum;¹⁹ et item:²⁰ Quam dulcia faucibus meis eloquia tua! super mel ori meo. « Cumque hac » sit « musica » nostra, ut impleamus quod Jacobus docet apostolus: Tristatur aliquis vestrum? Oret æquo animo, et psallat.²¹ Illud quoque Psalmographi: Cantabo Domino in vita mea, psallam Deo meo quamdiu sum. Hoc egit Debora prophetissa, quæ in libro Judicum fatetur: Ego sum, ego sum quæ Domino canam, psallam Domino Deo Israel.

Quid est, o homo, quod te in mœstitiam luctumque dejecit? Hoc theologia dicit unicuique inordinate dolenti aut immoderantius contristato, admonens eum ne abundantiori absorbeatur tristitia. Tanquam dicat: o tu, rationalis creatura, quæ ratione ad optima inclinante ac cohortante ornaris ac viges, præsertim tu, Christiane, qui fidem habes futurorum bonorum, cui regna promittuntur cœlorum, cur propter temporalia damna, tormenta, opprobria turbaris ac doles, non advertens nec implens quod Christus tibi in Evangelio loquitur, Gaudete in illa hora et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in cœlo?²²²³ Hoc recolens in corde tuo, spera in Domino, diligenter perpendens quod ad Corinthios scribit Apostolus, quod super omnia verba philosophorum consolatorium est: Id (inquiens) quod in præsenti est momentaneum et leve tribulationis nostræ, supra modum in sublimitate æternum gloriæ pondus operatur in nobis.²⁴

An vero tu pretiosam æstimas abituram felicitatem? Docet nos undique per totam seriem Scripturarum theologia, ut omnem transitoriam prosperitatem terrenam desiderio gloriæ æternalis ac Dei amore spernamus; et prorsus indignus est Deo et beatifica ipsius fruitione, qui ejus amore ac tantæ felicitatis affectu aspernari non vult caduca atque carnalia ista.

Neque enim quod ante oculos situm est suffecerit intueri. In hoc sapiens differt a stulto, justus ab impio, spiritualis a carnali, quod sapiens, justus spiritualisque homo, oculo cordis ac fidei toto conatu attendit, contemplatur et appretiatur bona divina, spiritualia et æterna, quorum intuitu et affectu cuncta terrena, carnalia et caduca vilipendit ut lutum et stercora;²⁵ homo autem insipiens, carnalis, injustus, carnalia et terrena omnibus illis, imo et universorum creatori Deo bonitatis ac dignitatis penitus infinitæ, præponit: et in hoc, Deo incircumscriptibili, superdignissimo injuriam facit immensam, cui tam vana et vilia anteponit; seque infinita quadam insipientia excæcatum demonstrat, tam stolidissime eligendo, imo incomparabiliter stultiorem infantulis, qui pretiosissimis gemmis ac auro mundissimo præferunt poma et pira. Nempe in Ecclesiastico scriptum est: Deus ab initio constituit hominem, et reliquit eum in manu consilii sui;²⁶ posuit ante eum vitam et mortem, bonum et malum: quod placuerit ei, dabitur illi. Dedit etenim Creator essentialiter sapiens ac prorsus omnipotens nobis libertatem eligendi vel ipsummet Deum bonum, immensum, et bona creata perductiva ad ipsum ac quietativa in ipso, vel transitoria, vana, abductiva ab ipso, trahentia in gehennam; præcepitque nobis illa eligere, ista respuere. Et nonne infinitæ insipientiæ, imo insaniæ est, mentem ab illo immenso bono et a bonis gratiæ ac gloriæ æternalis sponte avertere, atque ad ista vanissima, summe nociva, perpetuo damnativa eam convertere?

Denique in Ecclesiaste multa loquitur Salomon in persona insipientis, sola carnalia et præsentia attendentis: Stultus (inquit) complicat manus suas, et comedit carnes suas, dicens, Melior est pugillus cum requie, quam plena utraque manus cum labore.²⁷ Et rursus: Quis novit si spiritus filiorum Adam ascendat sursum, et spiritus jumentorum descendat deorsum?²⁸ Nonne melius est comedere et bibere, et ostendere animæ suæ bona de laboribus suis?²⁹ Itemque:³⁰ Quid est homo, ut sequi possit Regem factorem suum? Quid necesse est homini majora se quærere, quum ignoret quid conducat sibi in vita sua?³¹³²³³ A Multa his consimilia loquitur Salomon illo in libro in tali persona. Verum in eodem libro plura loquitur in persona sapientis ac justi. In cujus persona finaliter ac assertive concludit: Finem loquendi omnes pariter audiamus: Deum time, et mandata ejus observa; hoc est enim omnis homo, et cuncta quæ fiunt, adducet Deus in judicium.³⁴

Postremo, quoniam in hoc mundo eventibus fortunæ sumus expositi, oportet nos in omni adversitate patientiam conservare, atque in omni eventu stabiles esse cordisque ancoram in Deo fixam tenere, qui et suos electos multiplici varietati exponit in vita præsenti: sicut ait Psalmista, Quia elevans allisisti me;³⁵ Job quoque, Elevasti me, et quasi super ventum ponens, elisisti me valide.³⁶

Footnotes

1. Eccl. v, 14. ↩

2. Job xxi, 34. ↩

3. Ps. lxxii, 5-7. ↩

4. Is. xlviii, 10. ↩

5. Sap. iii, 6. ↩

6. Job xxi, 7-9, 11, 13. ↩

7. Luc. xvi, 25. ↩

8. Apoc. iii, 19. ↩

9. Zach. xiii, 9. ↩

10. Jer. XXIX, 18. ↩

11. Sap. XIV, 11. ↩

12. Thren. IV, 8, 5. ↩

13. Ps. LII, 2. ↩

14. Job V, 21, 22. ↩

15. Job IV, 3-6. ↩

16. 1 Cor. III, 1, 2. ↩

17. 1 Cor. III, 1, 2. ↩

18. Cf. p. 35 C, 64 D, 131 B et s. ↩

19. Ps. XVIII, 10, 11. ↩

20. Ps. cxviii, 103. ↩

21. Jacob. v, 13. ↩

22. Matth. v, 12; ↩

23. Luc. vi, 23. ↩

24. II Cor. iv, 17. ↩

25. Philipp. iii, 8. ↩

26. Eccl. xv, 14, 18. ↩

27. Eccle. iv, 5, 6. ↩

28. Eccle. iii, 21. ↩

29. Eccle. ii, 24. ↩

30. Ibid. 12. ↩

31. Eccle. vii, 1. ↩

32. Judic. v, 3. ↩

33. Ps. ciii, 33. ↩

34. Eccle. xii, 13, 14. ↩

35. Ps. c1, 11. ↩

36. Job xxx, 22. ↩