Articulus 99
QUID INTENDANT SCRIPTURÆ DEMONSTRARE PER DICTORUM NOMINUM GEMINATIONEM.
QUONIAM vero superplenitudo omnium est omnium causalis, id est, quum causa universorum sit « superplenitudo omnium », id est, plenissime comprehendens in se perfectiones rerum cunctarum, secundum unam omnia superantem excellentiam, id est per unam suam simplicissimam perfectionem, qua omnia in infinitum excellit, Sanctus Sanctorum laudatur, et cetera, utpote Rex regum, Deus deorum, etc., secundum supermanantem causam, id est per suam excedentissimam causalitatem, et exaltatam supereminentiam.
Tanquam si quis dixerit: Quantum superat non exsistentibus exsistentia sancta, divina, regalis, id est, quam incomparabiliter exsistentia sancta, divina et regia, non exsistentibus seu non exsistentiis præeminet, et ipsa participantia, ipsæ per se participationes, id est, quantum simplifices bonitates divinæ excedunt in dignitate inferiora quæ illas participant;1 tantum supercollocatur omnibus exsistentibus qui est super omnia exsistentia, utpote Deus, omnium participantium et participationum non participans causalis, id est, causa a nullo quidquam « participans », causa, inquam, « omnium participantium », id est creaturarum, quæ a Deo omne quod sunt et habent, participant, « et participationum », id est actionum seu passionum per quas participare dicuntur; vel, « participationum », id est bonitatum participatarum.
Sanctos autem et reges et dominos et deos vocant Eloquia ipsas in singulis principaliores dispositiones, id est, Scripturæ illas « dispositiones », id est ornatas ac decoras essentias seu personas inter creata « principaliores, vocant sanctos et reges » ac « dominos » atque « deos », per quas secundæ, id est inferiores, ex Dei donis accipientes, illarum distributionis simplicitatem circa suas differentias multiplicant, id est, dividunt et plurificant « simplicitatem distributionis illarum », id est simplicia dona distributa ipsis a superioribus illis, « circa differentias » illas, id est circa diversa et varia quibus influunt, vel juxta propriam suam varietatem et distinctionem. Nempe quo magis dona illa a suo primo fonte recedunt, eo plus diversificantur, sicut in libro de Causis et Proclo ostenditur. Porro prima illa et splendidiora creata quæ præ ceteris abundantius sortiuntur divinas proprietates, tam in Scripturis quam apud Philosophos merito nuncupantur rectores et reges, dii et domini, ac etiam sancti, ratione saltem officii, prout hoc supra variis auctoritatibus est ostensum.
Quarum præstantes varietatem provide et deiformiter ad unitatem ipsam quæ est earum congregant, id est, « quarum » essentiarum « præstantes », id est digniores, « congregant », id est, reducunt, simplificant et convertunt, « varietatem », id est multiplicia dona illa ab inferioribus participata: reducunt, inquam, « provide et deiformiter », id est sapienter ad Dei imitationem omnia ad se reducentis tanquam ad ultimum finem, « ad unitatem ipsam quæ est earum », id est ad propriam unitatem sicut ad causam illarum, finaliter tamen ad Deum et ejus gloriam ac honorem, ac veluti ad causam primam ac finem ultimum et supremum.
TRANSLATIO MARSILII FICINI
QUONIAM vero quæ de his dicenda erant, finem (ut videtur) congruum acceperunt, laudare jam decet Deum infinitis nominibus præditum, ut Sanctum Sanctorum, ut Regem regum, ut regnantem æternum et in æternum et ultra, ut Dominum dominorum, Deum deorum. Ac primo quidem dicendum est quid ipsam sanctitatem esse putemus, quid regnum, quid dominationem, quid deitatem; quid rursus sacra Eloquia sibi velint dum hæc nomina geminant. Sanctitas quidem est, ut secundum nostra loquamur, puritas quædam ab omni scelere libera, atque perfecta et prorsus incontaminata munditia. Regnum vero est omnis termini ornatusque et juris et ordinis distributio; dominatio autem, non modo adversum deteriora eminentia quædam, sed omnis quoque honestorum atque bonorum perfecta possessio, veraque et immutabilis firmitas:2 quapropter κυριότης, id est dominatio, ab auctoritate et proprietate et imperio ducitur*. Θειότης autem, id est deitas, est omnia prospiciens providentia, perfecta providens bonitate, et circum omnia currens et continens, seque omnia replens, omnia denique supereminens quæ illius providentia perfruuntur. Hæc igitur in causa omnibus eminente absolute laudanda sunt, appellandumque illam supereminentem sanctitatem, dominationem, regnumque præcellens, et simplicissimam deitatem. Ex se ipsa enim in uno simulque exorta est et distributa omnis absolutio mera totius sinceræ munditiæ; item omnis rerum ordo ornatusque distinctus, inconcinnitatem et inæqualitatem incongruentiamque eliminans, et ad ordinatissimam identitatem rectitudinemque gestiens, et quæ participationem illius promeruerunt circumagens; rursus omnis pulchrorum bonorumve omnium perfecta possessio; omnis denique divina providentia, prospiciens et continens quæ providentur, se (ut Divinitate dignum est) ad eos exhibens qui convertuntur, Divinitate formandos.*
Quoniam vero Deus ille omnium procreator eminenter omnium plenus est per unum eminentem cunctis excessum, Sanctus Sanctorum prædicatur, et reliqua, per exuberantissimam causam eminentiamque supremam. Ac si dicamus: Quantum ea quæ talia sunt, scilicet sancta, divina, dominantia, regnantia, antecellunt illa quæ non sunt talia, itemque participationes ipsæ participantia vincunt; tantum et omnia quæ sunt superantur ab illo qui omnia entia supereminet, atque participantium participationumque omnium est imparticipabilis auctor. Sanctos autem et reges et dominos atque deos sacræ Litteræ nominant gradus eos qui in singulis ordinibus principaliores existunt, per quos deinde sequentes divina percipientes munera, traditionis illorum simplicitatem juxta suas multiplicant differentias: quorum varietatem illi supremi provide atque divine ad suam colligunt unitatem.
PARAPHRASIS ABBATIS VERCELLENSIS
RESTAT laudare Deum secundum quod dicitur Sanctus Sanctorum, Rex regum et regnator sæculorum et in sæculum, Dominus dominorum, et Deus deorum. Primo autem videndum est quid sit sanctitas in se, quid regnum, et quid dominatio, et quid deitas; deinde quid sibi velit talis nominum reduplicatio, ut dicatur Sanctus Sanctorum, etc. Sanctitas ergo, ut nobis videtur, sic recte describitur: sanctitas est munditia libera ab omni immunditia, et perfecta et omnino immaculata. Dominatio autem est non tantum excessus inferiorum, sed universalis perfecta et omnimoda possessio pulchrorum et bonorum, et fortitudo vera et non valens decidere: unde a dominio tali dicitur et dominatio et dominus et dominans. Deitas autem dicitur providentia quæ videt omnia, perfecta bonitate omnia circumspiciens et continens, et se ipsa implens et excedens omnia quæ participant providentia. Hæc autem, scilicet sanctitatem, dominationem, deitatem, et similia, convenit laudare in Deo (qui est causa omnium) tanquam absoluta et simplicissima, et ab omnibus segregata. Et addendum est ipsam causam esse excedentem sanctitatem, et dominationem, et regnum superpositum, et simplicissimam deitatem. Et ex ipsa simplici unitate collective subsistit et distribuitur omnis munda diligentia omnis claræ munditiæ; omnis exsistentium ordinatio et ornatus, inconvenientiam et inæqualitatem exterminans, et delectabiliter producens ad bene ordinatam et identitatem et directionem ea quæ apud ipsam digna habentur ipsius participatione; et ex ipsa est omnis omnium pulchrorum perfecta possessio, omnis bona providentia contemplativa et contentiva electorum, benigne tribuens se ipsam ad deificationem ad se conversorum.
Quoniam ergo Deus, qui secundum unum excessum omnia excedentem causa est omnium, superplenus est omnibus bonis et pulchris; ideo dicitur Sanctus Sanctorum, Rex regum, et Dominus dominantium, et cetera, secundum causam supermanantem et segregatum ab omnibus excessum. Ac si diceretur: In quantum sanctissima et divinissima et dignissima exsistentia excellunt infimis, et participata participantibus; in tantum collocatur super omnia etiam sanctissima et dignissima Deus, qui est super omnia exsistentia, et qui est imparticipabilis in se causa omnium participantium. Sanctos autem, reges et dominos et deos, vocant sacræ Scripturæ principaliores in singulis ordinibus, per quos sui inferiores accipientes divina munera, multiplicant simplicitatem distributionis illorum munerum circa differentias sui ipsorum, unitæ simplicitatis participationes variis varie distribuendo, et in se retinendo pleniores: qui et varias inferiorum proprias participationes congregant provisive et deiformiter ad propriam unitatem.
Footnotes
Chapter 112 of 143