Articulus 38
EXPOSITIO EXHORTATIONIS AD ASCENSUM.
ASCENDITE, fratres, ascendite; prompte, id est expedite, et firmiter perficite, disponentes in corde vestro ascensiones, audientes dicentem, videlicet Isaiam : Venite, ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei nostri, qui perfecit pedes nostros tanquam cervorum, et statuit nos super excelsa ut vincamus in via ejus.1 Curramus, precor, cum illo qui ait, puta cum Paulo dicente : Festinemus donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis Christi. Omnia verba hæc sunt verba Scripturæ canonicæ, quæ suis locis exposita sunt : ideo brevitati studens, ea nunc non expono. Itaque taliter festinemus in occursum Christi, qui baptizatus est quum esset triginta annorum ætate visibili, id est corporali; qui et in scala nostra intellectuali supercollocatus est in gradu tricesimo, utpote in gradu supremo, tanquam innixus scalæ, quoniam caritas est Deus, qui est Christus : nam unaquæque divina et increata Persona est essentialiter caritas ipsa æterna, quæ est divina essentia. Interea sive caritas infusa creata, sive caritas increata, videlicet Christus, dicatur scalæ innixa, redit in idem. Caritas namque est finis ceterarum virtutum, ascensionum ac graduum formaliter inhærens; Christus autem ut Deus, est finis illarum objectalis, in quo salus consistit. Cui hymnus, imperium, fortitudo; cui inest omnium bonorum causalitas, id est potentia creativa, quum sit universorum prima causa, sicut in Apocalypsi testatur : Ego sum Alpha et Omega, principium et finis, primus et novissimus. Qui et erat ante mundi constitutionem, et erit per infinita sæcula. Amen.
FINIS ENARRATIONUM IN SCALAM PARADISI2
1922.12.1
1922.12.2
S. JOANNIS CLIMACI
SCALA PARADISI
AMBROSIO CAMALDULENSI INTERPRETE
VENERABILI DOMINO, MERITO AMATISSIMO PATRI MATTHÆO, AMBROSIUS HUMILIS MONACHUS SALUTEM.
HORTATUS es, Domine amantissime, et merito venerabilis Pater, ut Fratrum nostrorum commodis consulens, beatissimi viri Joannis (cui ob insignem, puto, eruditionem Climaci cognomen fuit) opus illud egregium in quo totius monasticæ perfectionis norma rectissime traditur, meo labore et studio in Latinum nova traductione converterem. Aiebas enim priorem illam interpretationem¹ tibi parum satisfacere, viderique ad intelligendum difficillimam: difficultatis ipsius causam prudentissime conjiciens, quod is scilicet qui prior transtulit (quicumque tandem ille fuerit: nam temere id definire non audeo), nimium inhæsisset litteræ, atque contra veterum eruditorum præcepta, de verbo ad verbum transtulisset. Exspectabasque a me ut sensum illius viri apertius atque lucidius promerem. Id ego negotium, etsi præterquam erat laboriosum, plurimorum etiam patere morsibus non ignorabam (neque enim deerunt qui me superfluum quemdam, et quod gravius sonat, arrogantem et temerarium insimulent: qui post priorem illum interpretem, quem afflatum Spiritu Sancto id opus transtulisse, pertinacius fortasse quam consideratius asseverabunt, denuo transferre ausus sim); ne tamen reluctantando diu, criminis in te fierem reus, neve Fratrum nostrorum, qui id tecum avidissime exspectant, quique mihi vita mea cariores sunt, votis deessem, fretus orationibus atque auctoritate tua, me totum ad obtemperandum contuli, ipsumque opus ex integro converti, prioris illius interpretis vestigia omnino deserens, sensum ejus lucide, quantum pro ingenii tenuitate licuit, exprimere conatus.
Sane istiusmodi hominibus, qui laborem hunc nostrum, sive caritatis instinctu mihi a vanitate metuentes, sive stomacho suo servientes, inutilem
¹ Agitur de versione cujus auctor est Angelus de Cingulo. (Vide quæ notavimus pag. 12.) et minime necessarium dicturi sunt, pro me ipso respondebis. Æquissimum enim (meo quidem judicio) videtur, ut tibi curam hanc totam respondendi permittam, qui me ad id opus vel jubentis imperio vel affectu blandientis hortatus es, ut scelus maximum existimarem votis tuis diutius reluctanti. Sciant tamen qui erunt ad vituperandum proniores, me non sine ratione hoc fecisse. Quum enim sim (quod ingenue ac libenter confitebor) juris tui, quid mihi minus integrum esse potuit quam, non dicam jussioni, sed vel voluntati tuæ contradicere? Aut igitur isti quid sit virtus obedientiæ ignorant, aut calumniari irrationabiliter videntur. Præterea traductionem illam esse obscurissimam ne ipsi quidem negabunt: quod ergo crimen meum est, si quod ille obscurius transtulit, apertius ipse et aliquanto etiam Latinius convertere conatus sum? Porro quam fuerit ille interpres eruditus, quid attinet dicere? Contendant isti peritissimum in utraque lingua exstitisse; ego ab illis longe dissentiens, in neutra satis peritum fuisse veraciter asseverabo: nam Græca pleraque non recte intellexisse, cuilibet ejus linguæ vel mediocriter perito facile constabit; et Latina posuisse qui affirmat, sese imperitissimum esse haud obscure significat. Sanctissimum virum illum fuisse hi asserant: facile ac perlibenter consentiam. Non tamen quia sanctus fuerit, eruditum etiam fuisse sequitur, atque idoneum ad transferendum: aliud enim sanctitas est, atque aliud eruditio. Imo vero si sanctus fuit, ne id quidem tentare debuit quod commode implere non posset, neque id onus subire quod virium suarum excederet modum. Facit enim injuriam doctissimo viro, qui illum imperite ac rustice loquentem reddit. Sed hæc fortasse liberius quam verecundiæ meæ conveniebat, necessario tamen, ut reor, a me dicta sunt, ne sine causa me transtulisse homines existiment.
Habes, Pater optime, quid hujusmodi hominibus, quantum ego arbitror, recte respondere possis. Tibi enim, ut dixi, curam istam delegavi. Reliquum est ut nos sicut verbis instruis, ita orationibus juves, quo pelagus istius sæculi undosum ac procellis sævientibus invium, precum tuarum remigio, tuto trajicere possimus. Sanctam venerandamque canitiem tuam Christus Dominus noster ævo longiori tranquillam tueatur, domine venerabilis ac merito desiderabilis.
NOTA. — Sequens Vita Joannis Climaci ab Ambrosio quoque ex Græco versa est.
VITA JOANNIS CLIMACI
SUB COMPENDIO A DANIELE HUMILI MONACHO CONSCRIPTA.
QUÆNAM hunc virum divinum civitas tulerit, atque ante cœlestis militiæ gloriosam exercitationem educaverit, non facile dixerim, quum id mihi non satis diligenter exploratum sit. Quænam vero modo ipsum ferat, æternisque et immortalibus deliciis pascat, longe ante nos Paulus expressit.3 Est enim et ipse penitus cœlestis illius Jerusalem effectus municeps, in qua Ecclesia primitivorum est, quorum (inquit) conversatio in cœlis est; ubi spiritu purgatissimo atque ab omni materia remoto divina insatiabiliter hauriens, pulchritudines invisibiles contemplans, digna sudorum præmia recipit, laborumque mercedem quietissimam refert.4 Nam cœlestis regni hereditate potitus, cum illis jam in æternum tripudiat, jungitque lætitiam cum iis quorum pes stetit in directo. Quonam vero modo beatitudinem istam sibi comparavit, jam dicere instituam.5
Hic quum per ætatem corpoream sedecim ferme esset annorum, se ipsum obtulit Christo sacrificium gratum atque acceptabile, monasticæ vitæ jugo colla subjiciens in monte Sinai, eo puto consilio, ut ipsa visibilis loci commoratione admonitus, ad invisibilem Deum facilius dirigeretur et aptius perduceretur. Atque peregrinationem ut intellectualium adolescentularum magistram in primis adamavit, per quam turpi et noxia confidentia omni rejecta, humilitate honestissima assumpta, dæmonem illum a quo nonnunquam ut nobis ipsis placeamus nobisque confidamus inducimur, a se penitus eliminans, ab ipso quoque cordis aditu rejecit. Inclinans vero cervicem, et confidens in Domino, ac ei qui se susceperat Patri veluti optimo cuidam gubernatori se totum submittens, altissimos atque sævissimos vitæ præsentis fluctus sine periculo trajiciebat. Adeo vero perfecte mundo propriisque voluntatibus mortuus erat, ut inexpertem rationis ac voluntatis animam quamdam habere videretur, atque proprietate naturali omnino liberatam: idque, quum ante hanc cœlestem simplicitatem, mundanæ sapientiæ non fuerit imperitus, sane mirabilius est. Philosophiæ enim tumor, a Christi humilitate, ut plurima alia, longe remotus est. Decem igitur et novem annis ita conversatus est, ac beatæ subjectionis exemplar omnibus factus.
Quum is qui se exercuerat senior sanctus migrasset ad Christum, et ipse ad vitæ solitariæ studium egreditur, illius orationibus ut armis potentissimis fretus ad destructionem munitionum Satanæ.6 Quinto autem ab ecclesia lapide, palæstræ suæ domicilium constituit, loco cui Tholas nomen est; ibique quadraginta annos summa animi magnanimitate et alacritate transegit, ardentissimo amore ac divinæ caritatis igne semper æstuans. Jam vero quis possit quantos illic pertulit labores, digne aut verbis aut plausibus prosequi? Quomodo enim id efferri in lucem poterit, quum omnis ejus labor clam et sine arbitrio exactus sit? Verumtamen ex primitiis quibusdam et velut præviis oblationibus, beatissimi viri sanctum vitæ institutum audiamus.
Edebat quidem ex omnibus quæ sibi per professionis suæ votum edere licebat, sed modice omnino, ut et ex hoc fastum atque elationis cornu sapientissime dejiceret: brevitate quidem victus, insanam gulæ rabiem penitus affligens, atque illi per inediam clamans, Tace, obmutesce; et ex omnibus modice gustando, tyrannidem inanis gloriæ sub jugum mittens. Solitudine præterea et raro hominum congressu, fornacis hujus flammam, luxuriam scilicet, adeo exstinxit, ut omnino obstructa sedaretur, nullasque molestias irrogaret. Cupiditatem vero, quam idolorum venerationem Apostolus esse definivit, misericordia Dei rerumque exiguitate fortissime fortis iste superavit.7 Acediam vero animique desidiam, quam merito jugem animæ mortem dixerim, mortis memoria jugique pietatis exercitatione devitavit. Quumque nullius mortalis rei affectione teneretur, æternorumque solum sensu pasceretur, noxiæ tristitiæ liber evasit. Iracundiæ vero tyrannidem in se ipso per obedientiæ gladium occiderat. Raro præterea congressu corporis, rariorique usu sermonis, inanis gloriæ sanguisugam araneæ simillimam mortificavit. Quid octavi vitii supremam diligentissimamque emundationem, superbiæ scilicet, prosequar? Quam cœpit quidem per obedientiæ mansuetudinem novus hic Beseleel, perfecit vero cœlestis Jerusalem Dominus, præsentia sua adveniens, humilitatemque adversus illam exaltans, qua sine diabolum ejusque conformem classem destrui possibile non est. Ubi vero in hujus coronæ contextu ponam lacrimarum illius fontem, rem quidem raram, et quæ in multis non facile invenitur? Quarum hodie superest secreta officina, spelunca brevissima in extremitate quadam ad radicem montis posita, tantumque ab illius atque omni alia cellula remota, quantum ad obserandas gloriæ inanis aures satis esse videbatur; ad cœlum vero usque gemitibus, suspiriis, singultibus precibusque, et ejusmodi reliquis quæ ab his fieri solent qui gladiis cauteriisque punguntur et quibus effodiuntur oculi, pertingens. Somnique tantum capiebat quantum sufficere posse arbitrabatur ad servandam animi intellectusque substantiam, ne per enormitatem vigiliarum contabesceret. Ante somnum vero ut plurimum orationibus vacans, libellos etiam conscribere solitus erat, quo solo opere acediæ languorem ab se fugabat. Porro cursus ejus omnis perpetua erat oratio, amorque incomparabilis ad Deum: hunc enim die noctuque in mundissimo castitatis speculo intuens, satietatem ullam capere nolebat, imo vero, ut magis proprie eloquar, non poterat.
Hujus aliquando divini Patris vitam imitari cupiens, ejusque disciplinis imbui, atque ab eo veræ philosophiæ elementa percipere, quidam ex his qui vitam solitariam delegerant, Moyses nomine, plerosque sanctorum Patrum precatores exhibuit, per quos ut se in discipulum susciperet, summis precibus oravit. Igitur illorum precibus fretus, a sancto viro ut optaverat susceptus est. Huic aliquando sanctus Pater præceperat ut quodam ex loco pinguis glebæ materiam conveheret pro lætiori hortuli olerumque cultura. Perveniens igitur Moyses ad denotatum sibi locum, quod jussus fuerat impigre exsequebatur. Sed quum jam meridianum tempus adesset, et solis incendio, fornacis in morem locus ille ignesceret (erat enim mensis Augustus), victus Moyses et ex transvectione fatigatus, aliquantula requie opus sibi esse decrevit, atque sub immanis saxi umbra se ipsum dimittens, obdormire cœpit. Sed clementissimus Deus fideles servos suos in nullo contristari permittens, quum jam periclitaretur Moyses, consueta illum misericordia hoc modo præoccupat. Magnus hic pater noster Joannes quum in cellula sua degeret, sibi ipsi et Deo ut consueverat vacans, in somnum quemdam tenuissimum incidit, viditque per visum virum quemdam augustiori facie et habitu, se excitantem somnosque sibi exprobrantem, ac dicentem: Tune, Joannes, ita secure obdormis, et Moyses periculo proximus est? Citius itaque evigilans, oratione statim armatur, pro discipulo supplicans. Quem postmodum ad vesperam revertentem interrogat num aliquid sibi adversum atque insperatum contigisset. Tunc ille: Saxum (inquit) miræ magnitudinis parum abfuit quin me demoliretur et penitus contereret, quum sub illo profunde obdormirem, nisi vocem tuam me audire existimans, ex loco concito saltu timore plenus desilissem: quo facto, continuo saxum illud e ripa evulsum ac terræ affixum conspexi. Quo audito, vir Dei vere mente humilis, nihilque ex his quæ viderat et audierat discipulo annuntians, occultis clamoribus et intimæ caritatis vocibus hymnum dicens, gratias uberrimas retulit Deo.
Erat etiam vir sanctus occultorum vulnerum medicus. Monachus enim quidam Isaac nomine, quum aliquando gravi carnis æstuaret incendio, cursu ad illum pervenit undique mœrore circumfusus, intestinumque bellum singultibus et lacrimis patefecit. Ejus itaque fidem et humilitatem vir Dei admiratus, blande his vocibus consolatur, dicens: Stemus (inquit) ambo ad orationem, fili, et omnino clemens et misericors Dominus preces non despiciet nostras. Quod quum factum fuisset, necdum oratione completa, adhuc prono in faciem infirmo Fratre prostrato, voluntatem servi sui Dominus fecit, ut ex hoc Prophetam suum vera dixisse ostenderet;8 serpensque carnis effugit, flagellis intensissimæ orationis edomitus. Porro is qui hactenus fuerat æger, liberatum se ægritudine conspiciens omnique jam hujusmodi perturbatione curatum, obstupuit valde, Deoque et inclyto ejus famulo gratias retulit.
Quum vero præterea hic venerandus Pater verbo gratiæ ad se venientes affatim exsatiaret, ac doctrinæ fluenta largissime profunderet, maligni quidam homines invidiæ facibus inflammati, tantamque frugem quanta ex illius doctrina gignebatur cohibere molientes, loquacem illum ac nugacem vocare cœperunt. Quod ille animadvertens, cunctaque in eo qui se confortabat Christo posse edoctus, nec solum per sermonis exhortationem eos qui ad se utilitatis suæ causa veniebant erudire volens, sed multo potius per silentium et per operum philosophiam;910 ut sicut scriptum est, abscinderet quærentium occasiones, usque ad certum tempus tacere instituit, mellifluumque doctrinæ fluvium compescere: satius esse et melius existimans, hoc interim detrimento affici studiosos bonorum amatores, quibus fortasse per silentium amplius profuturus erat, quam ingratos illos judices amplius irritari, ne ulterius eorum malitia et malevolentia excresceret. Quocirca et illi reveriti humilitatem ac modestiam viri, consciique quod sibi ejusmodi utilitatis fontem obturaverant, quantique detrimenti omnibus exstiterant, ad virum supplices adveniunt, doctrinæque sermonem communi voto cum aliis exposcunt. Cessit igitur statim, ut qui contradicere non norat, et denuo prioris status arripuit normam.
Quum igitur ita bonis omnibus excelleret ut similis inveniri non posset, uno simul omnes voto unoque affectu, tanquam novum quemdam Moysen, invitum illum ad Fratrum magisterium et regimen assumpserunt, lucernam (ut ita dixerim) super principatus candelabrum elevantes, optimi sane talium judices, nec spe sua frustrati sunt. Ascendit enim et ipse ad montem, sacratamque caliginem subiens, Dei manibus conscriptam legem suscepit; Deique contemplatione fruens, et intellectualibus gradibus scandens, verbo Dei aperuit os suum, et spiritum attrahens, eructavit verbum bonum de bono thesauro cordis sui.1112 Sic igitur implevit finem visibilis vitæ in principatu Israelitarum monachorum, in hoc solum a Moyse differens, quod supremam Jerusalem summa facilitate conscendit: ille enim nescio quomodo etiam terrena frustratus sit.
Attestantur autem his quæ diximus, quotquot per eum Spiritus Sancti eloquiis et gratia potiti sunt; plurimique ex his ejus gratia salvati sunt hodieque salvantur: testis optimus sapientis hujus salutis simulque sapientiæ novus David; testis item et pastor noster optimus Joannes, a quo magnus ille exoratus, de Sinai monte ad nos usque animæ cognitione descendens, veluti novus aliquis Dei speculator suas a Deo tabulas inscriptas ostendit nobis, extrinsecus quidem activæ vitæ, intrinsecus vero contemplativæ doctrinam continentes.
EPISTOLA JOANNIS ABBATIS RAITHU
AD JOANNEM ABBATEM MONTIS SINAI, COGNOMINATUM CLIMACUM.
DOMINO singulariter mirabili, æquali angelis, Patri Patrum et doctori eximio, Joanni abbati montis Sinai, Joannes peccator, abbas Raithu, in Domino salutem. — Agnoscentes nos a perfectione longius remoti, tuam discussionis ignaram singularemque ac virtutibus ceteris ornatam obedientiam, in ea præsertim parte in qua te cum talento tibi a Deo tradito lucrari convenit, hujusmodi supplicatione utimur, prophetici illius dicti memores :13 Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi; seniores tuos, et dicent tibi. Quocirca tibi veluti communi omnium Patri, cunctisque in exercitationis lucta seniori, mentisque acumine ac virtutibus omnibus et perfectione doctrinæ prædito, per nostras litteras procidimus, virtutumque tuarum culmen exoramus ut nobis imperitis ac rudibus ea præscribas quæ in divina speculatione, sicuti ille olim Moyses, in hoc ipso monte vidisti, ac veluti tabulas quasdam divinitus scriptas, librum ad nos a te dimittas atque in doctrinam novo Israeli proponas, eis scilicet qui perfecte atque integre de spirituali Ægypto atque vitæ hujus mari exierunt. Sicut igitur deiloqua lingua instar virgæ fretus mirabilia in mari gessisti, ita nunc quoque exoratus, ne declines monasticæ perfectioni congruentia (ut es revera summus magister) impigre summaque cum moderatione describere, in salutem et consolationem omnium qui sanctam hanc atque evangelicam conversationem elegere. Neque assentandi gratia istud a nobis dici arbitreris : nosti quippe, o sanctum caput, istiusmodi adulationes alienissimas esse a proposito atque instituto nostro. Sed illud nos dicere existima, quod certissime omnes et vident et intelligunt et dicunt.
Idcirco confidimus in Domino cito suscipere atque complecti quod speramus, insculptos tabulis venerandos apices, quibus hi veraciter ducantur qui sine errore sequi eos cupiunt, ac veluti quamdam scalam usque ad cœli januas erectam, eosque qui cupiunt ascendere innocuos illæsosque perducentem, transcendentes libere et absque ullo impedimento spiritualia nequitiæ, et mundi rectores tenebrarum, et principes aeris.14 Nempe enim si Jacob ille, pastor ovium quum esset, adeo terribilem scalam in visione conspexit, multo profecto magis rationabilium pecorum magister, non visione solum, sed veritate quoque, ascensum ad Deum tutum et errore omni liberum ostendet.15
Vale in Domino, carissime ac nimium venerande Pater.
EPISTOLA JOANNIS CLIMACI
JOANNES Joanni gaudere. — Accepi convenientissimam honestissimo tuo atque impassibili instituto, mundoque et humili cordi, quam ad nos pauperes et virtutibus inopes scripsisti venerandam epistolam tuam, imo vero præceptum ac vires nostras excedentem jussionem. Tuum enim erat revera, tuum tuæque sanctæ animæ proprium, nobis rudibus, verbo et opere imperitissimis, doctrinæ atque correptionis præcepta præscribere. Familiare enim tibi semper fuit, nobis per te ipsum proponere humilitatis exempla. Sed nos, ut id fateamur quod verissimum est, nisi metus et periculum esset jugum sanctæ obedientiæ, quæ virtutum omnium mater est, a nobis excutere, nunquam profecto ea quæ supra vires nostras sunt, tentare ausi fuissemus. Oportebat enim, o admirabilis Pater, conveniensque erat, hæc te ab illis potius quærere qui ea jamdudum calluissent. Nos enim in discipulorum adhuc ordine annumerandi sumus. Quoniam vero deiferi Patres nostri veracisque scientiæ magistri obedientiam definiunt, in iis rebus quæ supra vires sunt nihil discernendo obtemperare præcipientibus, imbecillitatem nostram pie obliti, ea quæ supra nos sunt audacter tentare aggressi sumus. Non quidem ut aliquid quod tibi profuturum sit, nos dicturos putemus, aut certe aliud explanaturos quod ipse longe melius non noris quam nos, o divinum sacrumque caput: mihi enim persuasum est (puto autem quod et prudentium singulis) mundissimum tuæ mentis oculum ab omni terrena et tenebrosa purificatum conspersione, libere et absque ullius obicis retardatione divinam intueri lucem, atque ab ipsa omnino illustrari. Ceterum (ut dixi) inobedientiæ notam reformidans, et veluti metu ad obediendum impulsus, timore simul ac desiderio tuæ sanctæ jussioni obtemperare institui, ut gratus obediens, atque pictoris optimi inutilis filius, exili et admodum tenui scientia mea gracilique oblatione, solo atramento simpliciter viventia eloquia adumbrans, tibi vero jam relinquens, o magistrorum summe et congregationis princeps, ista et ornare et clarius disserere, atque ea quæ desunt implere, tanquam servatori spiritualis legis. Hunc tamen sane conatum nostrum non ideo misimus ad te tanquam tibi futurum emolumento. Absit id penitus: hoc enim esset extremæ dementiæ, quum ipse in Christo idoneus sis non solum alios, verum etiam et nos ipsos, moribus sacris et doctrinis erudire. Sed illum vocatæ a Deo congregationi quæ una nobiscum abs te, doctorum optime, instituitur, transmisimus. Quorum precibus quasi quibusdam spei intellectualibus manibus, imperitiæ mole leviatus, jamque calami velum explicans, atque optimo gubernatori nostro Christo verbi gubernacula promittens, votis omnibus fretus, jussione tua hujus ad illos sermonis jam initium facio. Obsecro autem omnes quorum in manus liber iste venerit, ut si quid in illo utile fortassis invenerint, id optimi præceptoris nostri esse non ingrate intelligant, nobis vero solius conatus remunerationem a Deo donari intensissima oratione deposcant: non his quæ dicuntur intendentes (sunt enim revera vilissima, atque omni ignoratione et simplicitate plena), sed propositum et alacritatem ut illius ex Evangelio viduæ suscipientes. Neque enim munerum et laborum multitudini Deus mercedem reddit, sed alacri proposito atque ferventissimæ voluntati.
Footnotes
Chapter 70 of 100