Sectio 3, art. 1: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Ste qu* Plures proponuntur difficuitates, i° quia Deus est super omnia, et igitur non in omnibus rebus ; 2° Deus magis res continet quam continetur in eis ; 30 Deus est agens virtuosissimum et ideo potest, sicut sol, ad distans agere, et tanto magis, quanto est agens virtuosius ; 40 Deus non videtur esse in daemonibus, ergo non in omnibus quae sunt.

Notandum est quod propter has difficultates et simiies plures negavervmt quod Deus sit in omnibus rebus. Ita manichaei qui dicebant spiritualia timtnm esse subjecta divinae potestati, corporalia vero esse subjecta

X>E EXISTENTIA DEI W REBUS qui negarunt existentiam De m ommbus per praesentiam generaiem, quatenus dicebant providentiais Qivmam non se extendere usque ad inferiora corpora. Insuper quidare mter Judaeos Deum templo Jerusalem concludebant ; cf. sanctum Hieronymum m Isaiam, c. 66. - Denique Sociniani et quidam Calvinistae mxerunt Deum esse ubique per potentiam et operationem, sed secundun si i bstantiam esse duntaxat in caelo, eo modo quo sol influit a longe in sublunaria.

Mesponsio est : Deus est in omnibus rebus et intime.

i« Hoc constat ex Sacra Scriptura: Ps. cxxxvm, 5-12 : « Quo ibo a spmtu tuo, et quo a facie tua fugiam ? Si ascendero to caelum, tu iliic es si aescendero in infernum, ades. » - Jeremias, xxin, 34 : « Numquinon caelum et terram impleo? dicit Dominus. » - Act. Afost. xvn, 27 - N on longe est ab unoquoque nostrum, in ipso enim vivimus, movenmr et sumus >». — Rom. xi, 26 : . In ipso sunt cmnia. » — Ephes. iv, 6 : « Vum Beus et Pater omnium, qui est super omnes, et per omnia et in omnibunosss. », - msuper dicitur apud Isatam xxvi, 12 : « Omnia opera nostr?

cperatus es in nobis, Domine. »

Sed inquirenda est ratio propter quam Deus, qui est spiritus purus et super omnia ineffabiliter excelsus, sit in omnibus rebus, etiam corpora-

^ Haec ratio assignatur a sancto Thoma in corpore articuH ; scil. : « Deu< est m omnxbus rebus, non quidem sicut pars essentiae (materia aut formai vel sicut accidens, sed sicut agens adest ei in quod agit. » Hoc sic probatur:

Omne agens oportet conjungi ei in quod immediate agit, contactu viriuiil f& non contactu quantitativo, qui non convenit agenti incorporeo).

Atqm Deus est causa propria immediate producens et 'immediaU ccnservans ipsum esse creatum. in oinnibus rebus

Ergo Deus est in omnibus rebus sicut agens, non contactu auantUativn cam ^eus sit mcorporeus, sed contactu virtutis suae, quae non realiter dJStingxutur ab essentia divina.

Deinde sanctus Thomas probat quod Deus, ut agens. est intim ^mmbus, quia w eis conservat illud quod est magis intimum, scilicet « quocl esi .ormale respectu omnium quae in re sunt ,,. Sicut forma. esv ^amior cumbet quam materia, quia continet et determinat materiam JV. g in no.is anima quae remanet identica, dum materia corporis mv ■^uit} ita esse est iniimius cuilibet quam f orma, quia ad ipsam fonnam *e naoe: ut uitima actualitas. Nihil est in re aliqua quod non actustor per esse, sive per esse substantiale sive per esse accidentaie.

Sanctus Thomas in hoc articulo declarat, sed non nrobat, quod i-'eus sit causa conservans et immediate esse omnium rerum? Hoc probat q. 104, a. 1, dicens: « Sicut fieri rei non potest remanere, cessant*

DEUS EST IN OMNIBUS EEBUS actione agentis, quod est causa effectus secundum fieri (sic cessante aedificatio activa domus, cessat ejus aedificatio passiva), ita nec esse rei potest remanere, cessante actione agentis, quod est causa effectus, nos& solum secundtrm fieri, sed etiam secundum esse. »

Ita cessante influxu coloris sensati, cessat sensatio coloris ; item cessante ailicientia finis v. g. sanitatis, cessat desiderium medii ad finem, v. g. medicinae ; item cessante influxu principiorum demonstrationis cessat evi.dentia conclusionis. Cessante illuminatione activa solis, cessat illuminatio passiva aeris.

Si igitur Deus est causa propria ipsius esse creati, prout distinguitur ab ipso fieri rerum, esse rerum non potest remanere absque actione conservativa Dei.

In corpore autem articuli, breviter probatur « quod esse creatum est proprius effectus Dei, sicut ignire est proprius effectus ignis ». Ratio est quia Deus est ipsum esse per essentiarn. Sic est causa propria ipsius esse per participationem. Elfectus enim proprius est Oie qui dependet necessari ;

t immediate a causa ejus propria, in 40 modo dicendi per se secunduiaa Aristotelem (cf. Post. AnalyL h I9 iect, 10, s. Thomae). Effectus proprius est velut proprietas ad extra, nam se habet ad causaxn propriam, sicu proprietas ad essentiam, sed est extra. Ita occisor occidit (non pofcest ess occisio passiva sine occisore), item aedificator aedificat, pictor 'pmgitj cantor cantat . Ita Deus producit et conservat esse rerum. Etenira, ut magis explicite dicitur Ia, q. 45, a. 5 : « Oportet universaiiores effectus in universa liores et priores causas reducere. Inier omnes autem effeei«zs tmiversalissimum est ipsum esse. Unde oportet, quod sit froprius effectus primae et universalissimae causae, quae est Deus. »

Sic v. g. electio mea iibera, ut individualis est, ut mea est, est effectus proprius voiuntatis meae, sed ut ens est, est effectus proprius Dei. Sic Deus est in omnibus rebus per contactum virtutis, ut conservans esse rerum,

Remanet tamen difficultas in hac demonstratione ; oportet ostendare quod Deus immediaie conservat esse rerum, et non mediante aliqua alia -ausa.

Hoc non probatur explicite nisi infra Ia, q. 45, a. 5, ubi ostenditur

^uod Deus non potest creare per instrumentum : « Illud enim quod i Proprius effectus Dei creantis est illud, quod praesupponitur omnibus aiiis^ iciucet esse absolute. Unde non potest aliquid operari dispositive et 'istrunientaliter ad hunc effectum, cum creatio non sJ 3x a.'. . v : raesuppo- 31 -° (subjecto), quod possit dispon:i per actionem ins trumentalis agentis. * Instrumentum nihi! eSiceret, et insuper actio instrumentaiis esset m 60 nt accidens, et deberet esse terminative in passo, sciL in subjecto praeexistenti, quod nci:. est in creatione.

Itern 1^^ q. tq^, a. 2, ostenditur quod Deus immediaie conservat esse rerum, et mediate effectns minus universales; nam ut ibidem ad 2m dicitur : Lram propria causa sii conservativa effectus ab ea dependentis, sicut nuiii e.-ectm praestari potest quod sit causa suiipsius, potest tamen ei praestari, ^izoa sit causa alterius ; ita etiam nuili effectui praestari potest, quod sit

DE EXISTENTIA DEI IN REBUS suiipsius conservativus, potest tamen ei praestari, quod sit conservativus. alterius* » Sic sol conservat lucem in aere, ut lux est, non vero ut ens est. Si sol conservaret lucem proprie ut ens est, conservaret seipsum, quia ratio entis creati est in ipso sole, sicut in iuce.

Unde sicut Deus non creat per instrumentum, nec conservat esse rerum, ut est esse, per instrumentum, sed immediate, ut dicitur ia articulo nostro.

Sic expii.catur major praesentis articuli : « Oportet omne agens coniungi ei in quod immediate agit, et sua virtute illud contingere. » — Si vero agens est corporeum, tangit effectum suum immediatum duplici contactuu scilicet quantitativo et virtutis. Si autem est agens incorporeum, non tangit effsctum suum immediatum contactu quantitativo, sed contactu virtutis,

Tunc est simul immediatio vittutis et sufipositi.

Est immediatio virtutis, quia virtus divina non mediante alia virtute producit efiectum suum ; non enim operatur virtute superioris agentis, sed immediate a seipsa,

Et est immediatio suppositi, sciiicet nulium est suppositum medium inter Deuxn conservantem et esse rei conservatae, quia non datur instrumenturn in creatione et in conservatione immediata ipsius esse crealir amm> Nec virtus divina est diffusa extra Deum, nam est ipsa Dei essentia, prout Deuc est suum agere, sicut est sunm esse.

Sic sa&ctus Thomas probat quod Deus est in omnibus rebus per suam actionem conser vati vam .

Confirmatur conclusio ex solutione objectionum. Ad zm. Deus. qui, non localiter, sed dignitate naturae, est super omrJx-.? est in omnibus, non ut pars essentiae, sed ut agens, c&usans esse

Ai 2m. Deus. prout est spiritus purus, est in rebus sicut tiontinem re$. aliquo raodo sicut anirna continet corpus ; attamen Deus continet res, non ut forma determinans materiam, sed ut causa conservans effectum.

Ad •':xat N ullum aeens agit ad aliquid distans, nisi fier alimod medium* v. g. sol illuminat et calefacit sublunaria corpora, mediante aere et ethere, na.m virtus agentis non potest esse nisi in subjecto, si autem non est in .subjecto proprio, tunc est in subjecto intermedio, tanquam in instrumento*. Deus autem ut dictum est non potest creare nec conservare ipsum esse reruxn, ut est esse, per instrumentum. Ergo conservat immediate. Et ut dicitur oi hac resnonsione ad 3um : « Hoc autem ad maximam virtutem Dei i, Imo actio creatnx non potest esse accidens, quia Ut ^.ccidens reciperetur terminative in subjecto; creatio autem est ex aullo praesupposito subjecto ; un.de actio creatrix non potest realiter distingui ab essentia Dei, cf. &t q. 45, a. 3, ad 1 m. Actio autem conservatrix est actio creatrix continuata.

DEUS EST IN OMNIBUS REBUS 20J pertinet, quod immediate in omnibus agit quia IHe solus est Causa propria ipsius esse rerum, ut est esse.

Unde ad objectionem * « quanto aiiquod agens est virtuosius, tanto ad magis distans operatur » respondenduni est, distinguendo : cum aiiquo medio, concedo, sine medio, nego.

Si vero instatur dicendo Deus poiesi conservare res per catesas subordinaias et non immediate ; respondetur : quoad esse tale, v g, esse luminosum, soncedo ; quoad esse m quantum esse, nego? Sk dum sol conservat lucem ut lucem, Deub eam conservat ut ens est, sicut conservat ipsum solem ut ens est. Insuper nonnisi per creationens produci possunt materia, anima huxnana et angeM, et ideo nonnisi a Deo conservaatur 1 1

Ad 4m> Deus est in daemonibus, non protit m ek conservaret deformitatem culpae, quae ab ipso non ests sec ut conservans eor^sn natiiram

Hae objecticnes sic proponi possunt m forma, nt mclius appareant sensus et valor dcctrinae sancti Thomae , sic sflk-^sm^s subser 7it intuitioni.

2° Id quod est supra omnes res skor.t sst is Atqol Deus es>: supra omnes res. Ergc Beul non est io omnibus rebus.

Re$p.: Distinguo majorem . qaod est super omnes res proj altitudinem natnrae non est in eis, ui fiars esseniiae, concedo ; ut causa, nego, Concedo minorem ; dlstiiaguo concJusionem eodem modo.

2° Atqui Deus nec ut causa est in omnibus rebus , ei*go manet difficultas. Probo :

Causa suprema non producit res tnferiores tmi mediantibua causis secundis.

Atqui Deus ml causa, non unica, sed suprema. Ergo Deus nec ut catisa est in omnibus rebus, saltczn uon est in ^fenonbus.

Resp. : Bistinguo majorem : quoad esse taks v. g. luniinosura , conceao ; q^o^d esse absolute5 seu ens in quautum em^ nego. Concedo nnnorem ; distinguo conclusioiiem eodem modo.

3° Atqui Beus nec ut causa entis m quantuni ens est in omnibu rebus ; probo :

Agens quo tdrtuOsiu& est, eo ad raagis ad distans agere potest.

Ut ;:ecte dici* Goudin, Mat.„ disp. I?.a q. 3, a. 2f de prasmottmte, Dea» aon so^am pmemopst cai prcducit eorum efieci

CTh^i%4 c?ncursu$ divinm coaservat eftectam podactum quamdiu maaet. Sic esst aosoluu in omaibus rebas est immediate a divixio coacarsuf Deu3 igitur, produce~.dc

Attameu creatio non admiscetusr ia operibus uatu~'-£. i&£& aucitur* aon e*j£ nihilo, sed ex praesupposito subiecto.

DE EXISJENTiA DEI IN REBUS

Aiqui Deus est agens virtuosissimum, Ergo Deus potest ad distans producere ens rerum. Resp. : Distinguo majorem : ad distaas sine medio, nego; per medium, subdistinguo : producendo ens ut tale, concedo ; ens in quantum ens, nego.

4° Videtur quod Deus possit res creare et conservare per instrumentum, id est non immediate. Etenim Deus quotidie animas parvulorum creat, quando genitores, ut instrumenta, dant materiae ultimam dispositi onem ad formam humanam.

Respondeiur. Genitores non sunt proprie instrumenta creationis animae, quia anima spiritualis non educiiur e poteniia maieriae. Sed materia debite disponitur ut possit informari ab anima ex nihilo creata, — E eontrario datur instrumentum (scil. sacramentum) ad productionem gra~ tiae, quae educitur ex potentia obedientiali animae, a qua dependet ut accidens ejus.

5° Attamen actio creaturae potest attingere ens ut sic saltem instrumentaliter, Etenim libertas mea est causa propria electionis meae, ut mea est, et causa instrumentaiis .ejusdem electionis ut ens est. Tunc ens in quantum ens non immediate producitur a Deo.

Respondetur. In hoc casu non est creatio e% nikiio, sed sub motionc dlvina voluntas nostra elicit suum actum. Attaraen ens in quantum ens electionis nostrae dependet per se primo a Deo ut eius effectus proprius et Deus producit ilium immediate non solum immediatione virtutis sed suppositi. Dici potest quod. voluntas est improprie instrumentum per respectum ad ens in quantum ens electionis nostrae. Attamen Deus, qui ccnservat immediate animam nostram in esse, est intime praesens in ea et in operatiombus ejus. Cf. Cajecanum in Iam q.45, a. 5, n°V usque ad XI,

6° .Quomodo tunc in operibus naturae non admisceatur creatio, si Deus est causa propria v. g. bovis generati in quantum est ens?

Respondetur. Quamvis ens in quantum ens bovis generati dependeat per se primo a Deo ut ejus eflectus proprius, tamen non producitur per modum creationis scilicet ex nullo praesupposito sxihjecto ; unde tnne non producitur totum ens bovis, quia praeexistebat r&ateria a Deo immediate conservata. Cf. Cajetanum, loc. eit., n° X.

Objeetioiies Seoti et Scotistsrai^.

Doctrina sancti Thomae impugnata est a Scoto1 et a scotistis. Negant quod operatio Dei virtualiter transiens sit ratio formalis per quarr* Deus existit in. rebus, sicut quantitas materialis est ratio fcrmalis per quaxn corpus est in loco.

Scotus impugnat majorem sancti Thomae. scil. « xgens oportei conjungi

DEUS EST UBIQUE

■ 1 1 <W 11 ei in quod immedinte agii », tenet hanc propositionem esse veram solum de ageniibus corporeis et limitatis, quae debent conjungi contactu quantitativo antequam agant in subjectum conjunctum.

Respondeiur. Haec major sancti Thomae vera est de omni agente ut

_ agens est, et non sohim de agente corporeo, quod prius est in ioco antequa-na transiens, prout producit agat. Jstenxm etiamsi agens sxt spintus purus et pant sit raere spiritualis, ut angeius conservatus a Deo, agens debet conjungi ffectui saltem contactu virtutis, t% quia perfectivum et perfectibile immediate actuaium a perfectivo debent esse simul ; nam effectus petit immediate conjungi virtuti activae aqua dynamice {non semper spatialiter) egreditur ; res aliter non est conceptibilis. 2° Alioquin non esset ratio cur haec virtus causativa produceret iilum eff ectum potiusquam aiium. Virt^os autem divina non est diffusa extra Deum, secl est ipsa Deitas, est acti^ formaliter immaneiis, quae dicitur virtualiter efiectum ad extra.

Instanha fieri potest dicendo * hoc esse quid oiere philosophkum, et nuilo modo per revelationem mamfestatum, sxequidem virtualiter.

Respondetur . Hoc saitem imiuitur in his verbis sancti Pauli {Acf^ Aposi. xvxi, 27) $ Non longe est Deus ab unoquoque nostrmn ; in ipso enim vivimus, movemur et sumus », ubi Apostolns ex operatione Dei ia nobis manifestat praesentiam Dei, etiam in his qui eum non cognosctint, imensitatss et non de praessntia speciali Dei in justis, in quibus est at qnasi expeximentaiiter cogBOsd&flfo et dilectus ut infm dicetur Ia, q. 43, a. 3.

Insuper sanctus Augustinus clicit, L IV de Genesi ad LiM.9 cap* izt n° 23 ; a Cusn aliud sumus quaxn ipse Deus, non ob aliud m illo smnns,, nisi qma id operatur. »

Qbjitiuni scotistae. Non repugnat Deum operari in rebus per virtutem a se diffusam, et uti creaturis nt instnimentis. Ergo.

p spondemr. Distinguo antecedens : non repngnat JDenm operat per virtutem a se diffusam et creatam, ad prodncendom. ens u$ lale} v. g etc en

3Ub)CCtO.

esse *

seqnitnr esse, ita operari • ioco* et non e converso. Ergo

Respondeiur. Distinguo antecedens operart in lcco sequitur esss m ^oco* PFO ^gente corporeo, quod est per se in loco, ratione quantitatis e4 concedo ; pro agente spiritualx, nego ; quia hoc agens spirituaie nos essendi ocandi, ejus operari sequitur esse.

4a Obieciio : attamen operatio Dei non videtur esse ratio ejus praesen - t*ae, Etenim : ld quod non est distans est praesens. Atqui, si Deus per «npossibile non ageret m allqua re, ta,men ab ea non esset distans, quia Dens non est per se in ioco. Ergo esset praesens.

Respondetur. Distinguo maiorem * id quod non est iocaliter distam

BE EXISTENTIA DEI IN REBUS est praesens, semper positive praesens, nego ; negative seu non distans> concedo. Pariter distinguitur conclusio : Deus esset negative praesens, scilicet non localiter distans, concedo ; positive praesens, nego.

5* Objectio : sed attributum necessarium Dei non potest dependere ab actione ejus libera. Atqui ubiquitas est in eo attributum necessarium. Ergo.

Respondeiur. Distinguo minorem : ubiquitas impropria, scilicet im~ mensitas, concedo ; ubiquitas propria, nego. Immensitas enim est solum aptitudo ad existendum in omnibus rebus et locis ; ubiquitas autem est ^actualis existentia in omnibus rebus.

Ultima obfectio : sicut Deus per aeternitatem immediate omni tempore coexistit, ita per immensitatem immediate in omni loco est praesens.

Respondetur ; Disparitas est quod aeternitas est aciualis et tota simul duratio Dei immutabilis, dum immensitas non est aciualis existentia in xebus, sed aptitudo tantum ad existendum in illis, Ratio est quia Deus per se est omnino et actualiter immutabilis et habet vitam suam interminabilem totam simul absque successione, et ita esset si non essent creaturae. S contrario Deus non est per se in ioco, quia est spiritus purus. Et ante creationem nullibi erat, supra ordinem spatialem1.

Haec uitima responsio ostendit ouod doctrina sancti Thomae de hac re connectitur cum ista : Deus est ornnino incorporeus, spiritus purus. Illi e contrario qui voiunt expiicare praesentiam Dei in omnibus rebus absque libera actione divina in rebus, velint nolint, pommt in Deo quamdam extensionem viriualem ante actionem ejus ; sic non satis distinguunt immensitatem ab ubiquitate. Ita Suarez, qui quodammodo in hac thesi, sicut in pluribus, sequitur vias Scoti, et tenet quod Deus existit in actu in spaiiis imaginariis, extra iimites universi.

Ad hoc respondent Thomistae : Deus est viriuie praesens in spatiis imaginariis, prout potest in eis aliquod corpus creare ; non vero est actu posiiive praesens in eis ; quia haec spatia imaginaria non sunt quid reate actuale, seci solum possibilitas ponendi corpus.

Sed hoc pertinet potius ad sequentem articulum.