Sectio 14, art. 3: UTRUM ATTRITIO POSSIT FIERI CONTRITIO

status qucestioriis: Communiter dicitur quod psenitens, virtute s.icramenti paenitentiae, fit ex attrito contritus. Sed quomodo hoc est intelligendum? Quaeritur an ipsa attritio possit fieri contritio, ita scil. ut idem actus perficiatur, ac si dolor qui prius erat informis fiat formata, Hoc quidam dixerunt, in edit. leonina citantur in margine S. Albertus, Halens, S. Bonaventura, B. Innocentius V. Sanctus Thomas respondet : Nullo modo attritio potest fieri contritio. Dupliciter probatur, Hasc duo argumenta ad litteram sumuntur ex IV Sent., dist. 17, q. 2, a. 1, sed ibi argumentum « sed contra » scribitur ante solutionem primai qusestionis et non clare constat quod sit proprie argumentum, potiusquam objectio opposita.

1" in arg. « sed contra » ex diverso principio; quia principium attritionis est timor servilis, seu paenae, dum principium contritionis est timor filialis seu peccati. S. Thomas non dicit quod principium attritionis sit timor serviliter servilis, qui est malus, prout retinet affectum peccandi ut explicatur 11-11, q. 19, art. 4; timor serviliter servilis est malus prout pcena timetur tanquam principale malum, majus quam culpa. E contra timor servilis, prout de eo nunc loquimur, est timor panae a Deo infligendse, ob quam evitandam homo ad Deum convertitur et non retinet affectum peccandi. Attamen hic timor servilis seu pcena; realiter distinguitur a timore filiali seu culpse (cf. n-H, q. 19, a. 5). Si ergo aliquis convertatur ad Deum propter timorem pcense, erit timor servilis; si autem propter timorem culpae, erit timor filialis, nam filiorum est timere offensam Patris. Sunt duo principia distincta, et timor filialis est donum Spiritus Sancti cum caritate connexum, non vero timor servilis (Il-II, q. 19, a. 9).

Propterea sanctus Thomas ostendit supra Tl-U. q. 19, a. 10. quod crescente caritate, crescit timor filialis, et minuitur timor servilis. Ibi-

De modo quo Chkistus dem a. 8: Timor autem initialis non differt secundum substantiam a timore filiali, sed habet timorem servilem adjunctum.

2" Probatur conclusio in corpore articuii, magis directe; sic:

Quamvis idem habitus prius informis fiat formatus, nunquam actus informis fit formatus, nam ille actus informis transit et non manet, veniente caritate. Atqui attritio et contritio non dicunt habitum, sed actum tantum. Ergo.

Imo virtutes morales infusa; inter quas est pamitentia, non possunt esse informes, ut fides et spes, quia non antecedunt caritatem, sed eam consequuntur (IH Sent., d. 27, q. 2, art. ult. qca 3"), prout rectificatio circa media prassupponit rectificationem circa finem.

« Unde antequam gratia infundatur, non est habitus (paenitentiae infusae) a quo actus contritionis postea elicitur ». Sic actus attritionis non elicitur a virtute infusa paenitentiae et proinde nullo modo attritio potest fieri contritio; dum e contra habitus fidei informis fieri potest formatus, quia idem manet. Contenson bene defendit hanc conclusionem contra Soto et Sylvium qui putant eam non esse universaliter veram (cf. Billuart).

Ad 2"m : « Dolor ille qui erat inf ormis, non manet, caritate adveniente, et ideo formari non potest ».

Cajetanus 1 hanc quaestionem longe examinavit et tenet quod 1° attritin im.pmnitentium non potest fieri contritio, quia haac attritio est displicentia peccati sub ratione non summe odibilis, contritio autem sub ratione summe odibilis.

2° Attritio imperfectorum non fit contritio, quia est displicentia confusa quae distinguitur a displicentia distincta, quse est contritio. Praeeligo rationem S. Thomas.

3° Contritio informis et acquisita potest fieri contritio formata, prout est ultima dispositio ad caritatem cf. 111% q. 89, a. 1 ad 2. Et in hoc Cajetanus non videtur omnino servare doctrinam S Thomae 2.

Quoad hoc ultimum dictum Cajetani notandum est: si contritio de qua est sermo est ultima et non penultima dispositio ad caritatem, tunc elicitur in ipso instanti infusionis caritatis, et igitur est contritio non amplius informis, sed formata, et non acquisita, saltem in hoc sensu l Notandum est quod Cajetanus scripsit opusculum de Contritione, quod est in editione Leonina operum S. Thoma; in Hne III* Partis ante supplementum, p. 341... tn hoc opusculo evolvit qusestionem prsesentem: an atti itio posslt tieri contritio (cf. ibidem p. 341, 342 n. IV).

■i Unde Gonkt, de Pasnit.. dtsp. VII. a. 2, n. 29. dicit: « Ex dictis inferes contra Cajetanum, attrltionem nunquam posse fleri contritlonem formaliter, qula cum differat essentiallter ... non potest una flerl altera per accessionem novl gradus, nut quld simile, sed opus esset mutatlone essentla;, qua; imposalbllia est ».

De P.enitentia quod procedit a caritate et a pamitentia infusa in ipso instanti earum infusionis.

Hajc ultima qua?stio eadem est ac ea quaj ponitur a thomistis, in tractatu de gratia, ubi est sermo de justificatione impii, scil. : A quonam principio effective procedant actus contritionis et caritatis, qui ultimo disponunt ad gratiam habitualem. (Cf. Joannem a S. Thoma, Gonet, Billuart in tractatu de gratia, q. de justificatione : de ultima dispositione ad eam).

Non consentiunt omnino thomista;:

Quidam dicunt hi actus sic ultimo disponentes procedunt effective ab auxilio actuali transeuntef communicato, ita Cajetanus loc. cit. n. V fine, Joannes a S. Thoma, Contenson, Sylvius.

Alii ut Gonet, Serra, Goudin, dicunt hi actus ultimo disponentes ad justificationem sunt effective a virtute infusa caritatis et pamitenti», in ipso instanti infusionis.

Haec secunda opinio videtur probabilior, quia generaliter: ultima dispositio est in eodem instanti ac forma, eamque praicedit solum in genere causas materialis, sed eam sequitur in genere causee formalis et efficientis, virtute principii: causse ad invicem sunt causse (cf. S. Thomam TIT", q. 7 a. 7, a. 13, ad 2; q. 9. a. 3, ad 2; P, q. 76, a. 4, ad 1).

Et insuper S. Thomas dicit quod contritio est meritoria P HK, q. 112. a. 2. ad 1: 113, a. 6, 7, 8 et Suppl., q. 1, a. 2, sed contra: si autem est meritoria et non solum salutaris ut attritio, tunc supponit statum gratise, et in eodem instanti indivisibili producitur ac gratia habitualis. Hoc non videtur satis considerare Cajetanus in prassenti.

Sic melius apparet quare S. Thomas dixerit simpliciter : « nullo modo attritio potest fieri contritio » scil. nunquam attritio potest fieri contritio. sed attritus fif contritus, dum infunditur gratia habitualis et caritas.

Nunc videamus quomodo Concilium Tridentinum distinxit inler attritionem et contritionem, et qusenam fuerit de hac re controversia post hoc Concilium.

De dlstinctione inter contritionem perfectam et attritionem secundum Concilium Tridentinum (Denz. 898).

Cf. J. Perinelle, O. P. Uattrition d'apres le Concite de Trente et d'apres S. Thomas d'Aquin. Bibliotheque thomiste, 1927. - Fr. Diekamp, Theol. dogm. de Pasnitentia, 1934, p. 283, 296, 303 sqq., 311 sqq.

Concilium post definitionem contritionis : « animi dolor ac detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero », dat divi-

DE CONTIUTIONE ET ATTIUTIONE

■MY.\ sionem ejus sic: « Docet prasterea sancta Synodus, etsi contritionem hanc (prius definitam) aliquando caritate perfectam esse contingat hominemque Deo reconciliare, priusquam hoc sacramentum actu suscipiatur, ipsam nihilominus reconciliationem ipsi contritioni sine sacramenti voto, quod in illa includitur, non esse adscribendam. Illam vero contritionem imperfectam (can. 5) quse attritio dicitur, quoniam vel ex turpitudinis peccati consideratione vel ex gehennm et pcenarum metu communiter concipitur, si voluntatem peccandi excludat cum spe venias, declarat non solum non facere hominem hypocritam et magis peccatorem, verum etiam donum Dei esse et Spiritus Sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo psenitens adjutus viam sibi ad justitiam parat. Et quamvis sine sacramento psenitentise per se ad justificationem perducere peccatorem nequeat, tamen eum ad Dei gratiam in sacramento pamitentise impetrandam disponit. (Sic Ninivita? utiliter timore concussi post prsedicationem Jonse paenitentiam egerunt et misericordiam a Deo impetrarunt). Quamobrem, addit Concilium, falso quidam calumniantur catholicos scriptores, quasi tradiderint, sacramentum psenitentise dbsque bono motu suscipientium gratiam conferre, quod nunquam Ecclesia Dei docuit nec sensit ».

Ex isto capite ad minimum habentur hsec sequentia, scil. contritio perfecta procedit ex caritate, et cum voto sacramenti justificat ante receptionem ipsius. Contritio imperfecta seu attritio non procedit ex caritate, nec justificat, sed dispouit ad gratiam per sacramentum suscipiendam, disponit in quantum est motus bonus, actus liber voluntatis ac salutaris, ab impulsu Spiritus Sancti moventis et nondum habitantis procedens.

Insuper quoad motivum objectivum attritionis Concilium Tridenti- ;um clare notat tria:

1" Attritio « communiter concipitur vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennos et pwnarum metu »; in quo textu distinguitur peccatum a pama. Sic sunt gradus in attritione, et altior est ea qua; concipitur ex consideratione turpitudinis peccati, ut peccatum est scil. ut est Dei offensa seu injuria, quam ea qua; conciperetur solum ex metu pcenarum, ex timore servili. Tunc non verificaretur definitio prius data ab ipso Concilio de contritione in communi, quas debet esse « dolor et detestatio de peccato ». Imo timor prense esset serviliter servilis et malus, si retineretur affectus peccandi, ut ad omnibus conceditur.

2° Juxta Concilium, attritio debet excludere voluntatem peccandi, et satis clare constat quod non excluditur voluntas mali sine desiderio boni. Hoc apparet praasertim ex definitione prius data a Concilio de contritione in communi scil.: « animi dolor ac detestatio de peccato commisso (non solum de psena peccati) cum proposito non peccandi de cetero ».

De P*nitentia

3° Juxta Concilium attritio debet esse cum spe venim, id est includit actum supernaturalem spei informis, et a fortiori (idei informis. Ad actum autem fidei etiam informis requiritur juxta Concilium Arausicanum (Denz. 178) pius credulitatis affectus, seu appetitus boni credentibus repromissi. Et per actum spei, qui ad amorem concupiscentia? pertinet, desidero Deum mihi, sed jam finaliter propter Deum, ut bene ostendit Cajetanus in II-II, q. 17, a. 5, n. VI, id est finis ultimus actus spei etiam informis non potest esse creatura, sic hic actus esset peccatum mortale, sed est Deus auctor gratice inefficaciter dilectus super omnia. Deus enim non efficaciter diligitur super omnia nisi adveniente caritate, qua diligimus Deum non solum finaliter, sed formaliter propter Deum.

Satis clare constat igitur ex Concilio Tridentino quod attritio ex una parte non procedit ex caritate, scil. ex amore efficaci Dei super omnia, nec ex altera parte sufficit timor serviliter servilis, qui est malus prout retinet affectum peccandi.

Sed attritio supponit actum fidei informis et spei informis, procedit ex consideratione turpitudinis peccati vel ex metu gehenna;, ac excludit voluntatem peccandi.

Diilicultas: ld quod difficile explicatur est quomodo attritio possit excludere voluntatem peccandi, dum homo nondum diligit efficaciter Deum super omnia, imo dum adhuc est in statu peccati mortalis, et igitur cum voluntate directe aversa a Deo fine ultimo supernaturali et indirecte a fine ultimo naturali. In hoc est mirabilis effectus gratise actualis prarvenientis. Semper difficile est explicare modum intimum secundum quem fit' transitus ab uno statu ad alium vel ab uno ordine ad alium, v. g. ab ordine materise bruta ad vitam vegetativam, ab ista ad vitam sensitivam (quomodo producitur vitalis species impressa sensuum a corporibus externis qua? ad inferiOrem ordinem pertinent ) vel etiam quomodo fit transitus ab ordine vitse sensitiva; ad intellectivam. Ibi semper in modo intimo est mysterium jam in ipso ordine naturali, a fortiori in ordine supernaturali gratite de quo loquimur nunc.

Dubium: Unde post Concilium Tridentinum orta est quastio: Utrum attritio concepta ex solo metu gehennm (sine ullo Dei amore benevolo) sit non solum bona et utilis (et sic distincta a timore serviliter servili), sed excludat omnem peccandi voluntatem, ut ipsum Concilium postulat.

Cf. Billuart, Curs. theol. de Pmnitentia, diss. D7, a. 5, 7 et 8.

Insuper posita est quajstio infra solvenda: utrum ad justificationem cum sacramento sufficiat attritio pure formidolosa, an e contra requiratur aliquis Dei amor benevolus inferior caritate.

In hoc dissentiunt theologi, et Ecclesia noluit solvere quasstionem. Denz. 1146.

DE CONTRITIONE ET ATTKITIONE

Ad has difficultates solvendas, videamus alia loca Concilii Tridentini quibus magis illustratur natura intima attritionis.

Dicitur in canone de attritione (Denz. 915) « Si quis dixerit, eam contritionem, qua paratur per discussionem. collectionem et detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animse suse (Is. XXXVIH, 15) ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, faditatem, amissionem osternce beatitudinis et mternm damnationis incursum cum proposito melioris vitm, non esse verum et utilem dolorem, nec praparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam et magis peccatorem; demum illam esse dolorem coactum et non Uberum ac volontarium, an. sit ». Hic fuit error Lutheri, jam damnatus a Leone X (Denz. 746).

Cf. etiam Concilium Tridentinum, sess. 6, cap. 6 (Denz. 798), ubi est sermo de praparatione ad justificationem adulti ante baptismum: « Disponuntur ad ipsam justitiam (can. 7 et 9) dum excitati divina gratia et adjuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum, credentes vera esse, qua> divinitus revelata et promissa sunt (can. 12, 14)... o divince justitice timore, quo utiliter concutiuntur (can. 8) ad considerandam Dei misericordiam se convertendo. in spem eriguntur fidentes, Deum sibi propter Christum propitium fore, illumque tanquam omnis justit:-e fontem diligere incipiunt (1 ) ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem (can. 9), hoc est, per eam panitentiam, quam ante baptismum agi oportet (Act. II. 38) ; denique dum proponunt suscipere baptismum ».

Ih hoc textu notantur plures actus: 1" actus fidei, 2" actus timons pcenm (est metus gehennse, ut dicitur, in can. 8 correlativo); 3" actus spei, 4° awior Dei ut est fons omnis justitice (quamvis non omnino constet quod distinguatur a desiderio summi boni incluso in actu spei), 5" attritio, et denique susceptio baptismi, quo justificatur hic adultus. Billuart, loc. cit., a. 7, notat: « His verbis Concilium requirit tres conditiones ad pajnitentiam qua? agi debet ante baptismum (pro adulto) scil. fidem, cui conjungitur timor, spem et inchoatam dilectionem; atqui non minor, imo major requiritur psenitentia ad sacramentum pamitentia; quam ad baptismum ».

Sed adversarii dicunt: Concilium esse intelligendum de amore spei seu concupiscentise (cf. Billuart, ibid.; de hoc infra).

Ad intelligentiam harum definitionum et declarationum Concilii tridentini de hac re, notandum est quod sunt prssertim contra doctrinam Lutheri, jam damnatam a Leone X (Denz 746), secundum quam « contritio quaj fit... ponderando peccatorum gravitatem... amissionem astern* beatitudinis ac ffiternfe damnationis acquisitionem, ha^c contritio (seu

1 In hoc inslstunt illi qul tenent ad attritionem necessarium esse amorem Dei benevolum.

DjO P.V.NITKNTIA attritio) facit hypocritam, immo magis peccatorem ». Ratio est pro Luthero quia justificatio fit per solam fidem fiducialem etiam sine bonis operibus. Unde legitur in sua 11" propositione. (Denz. 751): « Crede fortiter te absolutum (a Christo) et absolutus vere eris, quidquid sit de contritione », et in 14" propositione : « Nullus debet sacerdoti respondere, se esse contritum, nec sacerdos requirere ». Ete propositiones non sunt sine affinitate cum ista: «pecca fortiter et crede fortius » redemptionem per Christum et applicationem ejus ad te, per imputationem externam meritorum Christi.

Notandum est etiam quod Petrus Lombardus aliquo modo, sed indirecte, praludit errori Protestantium, prout docuit « absolutione authentice ostendi peccata dimissa esse » ' ac si absolutio esset solum declarativa et non per modum judicii instrumentaliter remittentis peccatum. Sed hoc dixit Lombardus, non propter eamdem rationem ac postea protestantes, imo propter rationem oppositam, quia tenebat hominem teneri accedere ad pamitentiam cum caritate habituali probabiliter existimata, fere sicut tenemur ad sacram accedere mensam. Pariter S. Bonaventura, IV Sent., dist. XVII, q. 2, a. 3 et dist. XVIH P. I, q. 2, a. 1. Efcec sufficiunt quoad damnationem erroris protestantium de hac re.

De errore iansenistarum circa attritionem, et de controversia occasione hujus erroris orta.

Post Protestantismi apparitionem, quastio de attritione agitata est a Jansenistis. Vi principii de duplici amore formulati a Baio, sub influxu protestantismi, omnia qua: facit homo procedunt aut ex caritate, et sic bona sunt, aut ex cupiditate dominante, et sic mala sunt. - Proinde Baiani 2, Jansenista», Pistorienses tenuerunt timorem gehennce esse malum et requiri pro admittendis pamitentibus ad reconciliationem non modo contritionem caritate formatam sed et fervorem caritatis dominantis.

Cf. Errores Jansenistarum. Denz. 1305: Damnatur hasc propositio: « Attritio, qum ex gehennw et pmnarum metu concipitur sine dilectione benevolentiw Dei propter se, non est bonus motus ac supernaturalis ».

Ha»c propositio damnatur prout est contra qusedam verba Sacras Scriptura; et contra doctrinam communiter receptam quod timor servilis non est malus, nisi sit serviliter servilis, scil. nisi retineat affectum peccandi, et timeat psenam ut summum malum, ut dixerat S. Thomas II-n, q. 19, a. 4. Sed Ecclesia damnans hanc propositionem Jansenistarum non affirmat quod attritio procedens ex solo timore servili, sine i IV Sent., dist. XVni, n. 6. 3 Denz. 1023, 1025, 1036.

De contritionk kt attwtionf,

:ui7 dilectione benevolentia? Dei propter se, sufficiat cum sacramento ad justificationem. Ecclesia noluit solvere hanc qua?stionem. (Denz. 1146).

Cf. propositiones damnatas Paschasii Quesnel (Denz. 1410): « Si solus supplicii timor animat pa;nitentiam, quo hasc est magis violenta, eo magis ducit ad desperationem ». - Item inter errores pseudo synodi Pistoriensis (Denz. 1536) est isto: « pastorem animarum debere insistere signis non mquivocis caritatis dominantis, antequam admittat suos panitentes ad sacramenta... Fervor caritatis dominantis debet prascedere absolutionem ». Item Denz. 1523, 1524, 1525.

Contra Jansenistas afferuntur verba Evangelii ex quibus apparet timorem etiam servilem esse utilem ad salutem: Matth. III, 7: pra;dicatio S. Joannis Baptista;: « Progenies viperarum, quis demonstravit vobis fugere a ventura ira? Facite ergo fructum dignum pasnitentiai ». Et ipse Christus dixit: « Sed potius timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam ». Mt. X, 28.

In sensu Jansenistis contrario erraverunt laxistai, dicentes: Denz. 1207, « Probabile est sufficere attritionem naturalem, modo honestam ». Ha;c propositio damnata est, ut minimum tanquam scandalosa et in praxi perniciosa.

Inter hos errores ad invicem oppositos non mirum est quod sasculo XVII et XVIII quasstio de attritione novo modo instaurata sit. Sic quidam augustiniani ut Berti, item Juenin, Morinus, dixerunt: ad attritionem cum sacramento necessariam, requiritur actus caritatis remissus, qui vi sui non justificaret. Hoc non videtur satis recedere a Jansenismo et non intelligitur actus caritatis ita remissus qui non justificaret. Communior autem sententia etiam illo tempore tenet non requiri actus caritatis remissm; sed aliunde persistit controversia utrum sufficiat amor Dei initialis qui in actu spei continetur an requiratur aliquis amor benevolus qui tamen nondum est caritas. Billuart et plures alii responderunt affirmative, ita adhuc nostro tempore E. Hugon, Z. Sabo, J. Perinelle l. Alii negative.

Ecclesia, ut dicimus, noluit hanc controversiam dirimere (Denz.

Brevis classiacatio errorum et oplnlonum prcedictarum.

Possumus ad inveniendum culmen veritatis, quod debet esse inter ac supra errores ad invicem oppositos, hos errores damnatos classificare, et simul notare opiniones theologorum catholicorum secundum eorum tendentias. Hae diversa? sententias scribi possunt secundum figuram trianguli, cujus extremitates baseos reprassentarent Jansenismum et Laxismum, et cujus culmen figuraret Doctrinam Ecclesia;.

. UatMtion d'aprea le Concile de Trente et d'aprea St. Thomaa d'Aquin. Blbllotheque Thomiste. 1927. p. 96-105.

Dk P.wtitrntia

Ad attritionem quse ad justificationem cum sacramento sufficit requiritur pro sequentibus:

sufficit pro sequentibus:

amor Dei benevolus

Detestatio peccati, qum a caritate distinctus cxcludit voluntatem peccandi

(Billuart, Hugon, etc.)

etiam contra praeeeptum supremum. (Communius scholastici ante actus caritatis remissus saec. XVII)

(Juenin, Morinus, Berti)

amor supernaturalis spei caritas habitualis probabilis et timoris servilis seu

(P. Lombardus et alii)

attritio formidolosa fervor caritatis dominantis

Attritio naturalis.

(Jansenists)

(Laxista?)

Videamus prius sententias quai nimis requirunt ad attritionem et non satis agnoscunt vim sacramenti.

1° Secundum Jansenistas, ad attritionem requiritur fervor caritatis dominantis; 2" Juxta P. Lombardum et S. Bonaventuram requiritur caritas habitualis probabiliter existimata et jam justificans; 3° secundum Juenin, Morinum et Berti requiritur actus caritatis remissus qui vi sui non justificaret. Sic hom o jam justificaretur sine sacramento.

Haec omnes sententiae rejiciuntur a Thomistis qui cum Billuart ac recenter Hugon, Perinelle, tenent tamen ad attritionem qua; cum sacramento justificat, requiri amor Dei benevolus a caritate distinctus. Cf. Hugon de Peenitentia (de attritione).

Per oppositum sunt sententia; qua non satis requirunt aut videntur requirere ad attritionem quae est sufficiens dispositio ad sacramentum. Sic 1° Juxta laxistas probabilius sufficiebat attritio naturalis, dummodo honesta; 2° alii dixerunt sufficit ad attritionem actus supernaturalis spei et timoris servilis, sed non videntur satis admittere in ea exclusionem voluntatis peccandi; 3° Communius scholastici ante saec. XVH dixerunt: sufficit attritio dummodo voluntatem peccandi excludat l.

Principalis difficultas qua; remanet secundum hanc tendentiam, ista est: quinam amor Dei requiritur ad excludendam voluntatem peccandi. Sufficit ne cum timore peenarum actus spei informis qui remanet in peccatore etiam antequam serio cogitet de necessitate conversionis sua;

i Ita. ut ait P. Hhgon loc. cit.. ante siec. XVII communius scholaaticl, etiam Scotus et Durandus, contra Lombardum et S. Bonaventuram postulantes caritatem habitualem piobabihtei existimatam. Cf. Salmanticbnbks, Lle pmnit. disp. VII, n. 50.

DK CONTKITIONK KT ATTRITIONB

■MV.\ hic et nunc. Ut notat Chr. Pesch {Theol. t. VU, p. 88) « homo vere attritus detestatur offensam Dei, vult sibi reddere Deum propitium, et vult servare totam legem divinam, ergo etiam prmceptum diligendi Deum super omnia; et ita habet caritatem in voto ». Ha;c autem sententia ut ait P Hugon, 1. c, p. 600, videtur esse quasi eadem ac sententia a Billuart admissa; id est si attritus nondum habet amorem Dei benevolum, saltem firmiter vult illum habere.

Ad ultimam solutionem hujusce quaestionis, sequentes conclusiones statuendse sunt, 1* de vi sacramenti; 2" et 3» de timore gehenn*; 4*. 5» et 6' de aliquo amore initiali Dei (cf. Billuart et Hugon).

1» Conclusio: Remissio culpa; principaliter producitur a sacramento pamitentia;, et secundario a virtute pamitentia;.

2' Conclusio: Attritio ex metu gehennae concepta, dummodo non sit serviliter servilis, est actus bonus, imo salutaris.

3" Conclusio: Nihil obstat quod metus gehenna;, si sit efficax, ex se solo excludat privative voluntatem peccandi. Billuart, a. 6.

4- Conclusio: Ad attritionem quse cum sacramento Dustificat non requiritur amor caritatis quantumvis remissus. Billuart, a. 7.

5» Conclusio: Ad eam requiritur supernaturalis actus spei, qui ad amorem concupiscentise pertinet.

6" Conclusio: Probabilius ad eam requiritur aliquis amor Dei benevolus ab actu spei et ab actu caritatis distinctus, et sic non sufficit attritio pure formidolosa.

la conciusioest S. Thomse, HT, a. 6, q. 86: « Remissw culpm est effectus pamitentiw secundum quod est virtus, principalius tamen secundum quod est sacramentum ». Ratio est quia omne sacramentum producit effectum suum principalius virtute fornuB (quee h1C est absolufco), sed etiam virtute materia; (quaa hic constituitur per actus psemtentis ad virtutem pajnitentia; pertinentes), qui sunt contritio jam perfecta et satisfactio; confessio, qua; in peccatore antecedit absolutmnem, nondum est actus virtutis.

Hoc est notandum ad non minuendum valorem sacramenti et non nimis postulandum pro ipsa attritione, qua; ut dixit S. Thomas, Suppl., q. 1, a. 2, ad 2>™ non est actus virtutis panitentia; quse nondum infunditur.

In memoriam etiam revocandum est quod pro S. Thoma, Suppl., q. 1, a. 3 « nUllo modo attritio potest fieri contritio » contra S. Albertum, Al. Halensem, S. Bonaventuram, B. Innocentium V (ut dicitur in editione leonina Supplementi). Ex hoc apparet quod S. Thomas minus requirebat pro attritione quam isti doctores.

2a Concluslo (Hugon, 1. c, 595): Attritio ex metu gehennas concepta, dummodo non sit timor serviliter servilis, est actus bonus et utilis ad salutem. Non tamen ex hoc affirmatur quod sufficiat cum sacramento ad justificationem. Bi - BjttBWB UOKANO». De Euchavl$lla

De P*:nitkntia

Hoc est de fide, nam Sacra Scriptura saipe hortatur homines ad timorem, ut fugiant a ventura ira (cf. verba pracursoris, Mt. m, 7) et ut « timeant eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam » ut ait ipse Dominus, Mt. X, 28. Proinde Patres dicunt: timor pama? a Deo infligendaj est utilis ad salutem, ducit ad caritatem. Ita Clemens Alex. Ambrosius, Chrysostomus, Augustinus (cf. Journel, Index theol. 534).

Insuper hoc declaratum est ab Ecclesia in Concilio Tridentino 898, 915 et contra Jansenistas (Denz. 1305, 1410, ss. 1525).

Ratio theologica datur a S. -Thoma II-II, q. 19, a. 4; est quastio apeculative difficilis ad vitandam confusionem inter bonum delectabile et bonum honestum, et prasentim subordinationem illicitam boni honesti bono delectabili. Profunde dicit S. Thomas ibid. : « Objectum timoris servilis est pajna, cui accidit quod bonum (delectabile) cui contrariatur pajna ametur tanquam finis ultimis,... vel quod ordinetur ad Deum ». Unde « servilitas non pertinet ad speciem timoris pamaj, sicut nec informitas ad speciem fidei informis », ut ibidem dicit Sanctus Doctor.

Ad hujus intelligentiam, primo notanda sunt duo qua; clara seu evidentia sunt, antequam ad punctum obscurum veniamus:

1° Evidens est quod fugere gehennam, prout ipsa est homini nociva, est quid naturaliter bonum. saltem ut utile ad beatitudinem saltem naturalem aut etiam in communi habendam. Et insuper fugere gehennam non est quid inhonestum. Imo dicit Dominus : « Timete eum qui potest corpus et animam perdere in gehennam ». Mt. X, 28. Sed ha?c fuga gehennaa jam existit in timore serviliter servili illius qui retinet affectum peccati, et peccaret effective si non esset infernus.

2" Evidens etiam est quod dolor et detestatio peccati est quiri moraliter bonum, seu honestum et non solum utile. Ha>c detestatio peccati non est in timore serviliter servili, in quo retinetur affectus peccati quamvis non actus.

3" Punctus difficilis est : Estne moraliter bonum ordinare dolorem. ac detestationem peccati ad vitandam gehennam?

Respondetur: Hic laudabile est, imo et salutare, dummodo non excludatur, ut in timore serviliter servili, conversio interior peccatoris ad Deum, et hoc juvet ad hanc conversionem. Sic non est indebita ordinatio boni honesti ad bonum utile et delectabile.

Ita pariter, non immorale est quod artifex ordinet artem suam ad pecuniam, dummodo non excludatur nobilior finis et hoc juvet ad honestam vitam familiaa.

Ha»c quajstio non est absque similitudine cum quaastione de motivo Incarnationis. Secundum S. Thomam et thomistas, non perversum est ordinare nobilius (scil. Incarnationem ) ad minus perfectum (nempe ad redemptionem nostram), dum modo non sit tanquam ad finem ultimum, ita ut excludatur altior finis gloriaj Dei, et dummodo Incarnatio ordi-

DK CONTIUTIONIO KT ATTIUTIONK netur ad nos tanquam ad aliquid perfectibile el non tanquam ad aliquid perfectivum. Ita in nostra quaestione detestatio peccati ordinatur ad vitandam gehennam, et ad beatitudinem, ita ut sic adjuvetur desiderium beatitudinis non solum naturalis sed etiam supernaturalis (cf. Billuart, 1. c, art. 5).

Objectio: Malum est ordinare detestationem peccati ad fugam pajnae, quia peccatum est majus malum quam infernus. Ergo.

Responsio: distinguo antecedens: Si excludetur ordinatio ad ultimum finem, seu ad salutem consequendam, quod est desiderium spei, concedo; secus nego. Proinde malum non est pasnitenti ordinare detestationem peccati ad fugam psena;, quia id non impedit ordinationem ad ultimum finem consequendum, sed potius juvat. Brevius: timor servilis, qui non est serviliter servilis, non tendit ad fugam psenas tanquam ad ultimum finem. E contra timor serviliter servilis sic exprimitur, retinendo affectum peccandi: Peccarem si non esset infernus. Ita artifex non potest ordinare artem suam ad pecuniam summo modo dilectam et hoc est malum; sed non est malum quod ordinet artem ad pecuniam non excludendo finem nobiliorem.

Instantia: Juxta S. Augustinus Enchir., c. 137, non datur medium inter cupiditatem et caritatem; et cupiditas est caritati contraria. Atqui tiraor gehenna» non procedit ex caritate. Ergo procedit ex cupiditate, sic est malus. Est objectio Baii et Jansenistarum, fundata in principiode duplici amore.

Respondetur: Distinguo majorem: Inter cupiditatem et caritatem non datur medium, ex parte prcevalentice in subjecto, concedo: ex parte vpsius actus, nego. Etenim verum est effatum Augustini ex parte subjecti, prout omnis homo est vel injustus vel justus; si justus, in eo regnat caritas; si injustus, in eo regnat cupiditas. Sed ex parte actus non est idem, nam justus quandoque venialiter peccat, sic non omne quod facit procedit ex caritate. Et pariter non omne quod facit injustus procedit ex cupiditate inordinata, sed vel ex bono natura (ex naturali desiderio beatitudinis in communi) vel ex bono habitu remanente, v. g. ex spe informi (cf. Billuart, 1. c, a. 5).

Sed fatemur timorem paana?, quamvis sit actus bonus, non esse actum virtutis, quia, ut continentia, non facit hominem simpliciter bonum, nec est quid perfectum in suo genere scil. timoris et doloris. Sed inducit peccatorem ut se convertat ad Deum.

Dubium: Utrum metus gehennaj inducens peccatorem . ut se convertat ad Deum, sit non solum ethice bonus, sed etiam supernaturalis ac salutaris, quamvis non meritorius.

Respondetur affirmative, contra Lutherum et Jansenistas (cf. Billuart, 1. c, art. 3 et Hugon, 1. c, 598). Ratio est quia inducit peccatorem

DE P.HNITENTIA ut se convertat ad Deum finem ultimum supernaturalem, ac proinde provenire debet a gratia actuali, quia ordo agentium debet correspondere ordini finium. Insuper timor gehennee non est in nobis nisi per fidem. Unde Concilium Tridentinum, sess. 6, cap. 6, dicit: « Divince justitics timor, quo utiliter concutiuntur peccatores »; scil. utiliter ad salutem. Et pluries in Sacra Scriptura dicitur quod timor Domini est initium sapienticB Prov. 1; Ps. 110; quod verum est et de timore servili et aliter de timore filiali, ut explicat S. Thomas II-II, q. 19, a. 7 : « Timor servilis est sicut principium extra disponens ad sapientiam, in quantum aliquis timore psenee discedit a peccato, et habilitatur per hoc ad sapientise effectum secundum illum Eccli. I: « Timor Domini expellit peccatum ». Timor autem castus, vel filialis, est initium sapientias, sicut primus sapientse effectus... scil. ut homo Deo revereatur et se ei subjiciat ».

Profunde dixerat S. Thomas EC-II, q. 19, a. 4 : « Objectum timoris servilis est psena, cui accidit, quod bonum (delectabile) cui contrariatur pama ametur tanquam finis ultimus... vel quod ordinetur in Deum ».

3a Conclusio: Nihil obstat quominus metus inferni, si sit efficax, excludat privative ex se solo voluntatem actualem peccandi. - Billuart, J. c. art. 6.

Agitur de exclusione voluntatis- actualis non vero habitualis peceandi, quia voluntas habitualis peccandi est status peccati, qui non excluditur ante justificationem. - Agitur insuper de exclusione privativa non contraria. Exclusio contraria jam esset detestatio peccati ut offensa Dei est, et hoc probabilius supponit amorem Dei benevolum, ut infra dicetur. Exclusio privativa voluntatis aotualis peccandi sic exprimi potest: depono omnem voluntatem actualem iterum peccandi.

1. In hoc sensu haac conclusio probatur 1° ex Concilio Tridentino, aess. 6, can. 8 (Denz. 818) : « Si quis dixerit gehennce metum, per quem ■ad miserieordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccando abstinemus, peccatum esse aut peccatores pejores facere, an. sit. ».

Ergo juxta Concilium potest dari metus gehennaa efficax, vi cujus a peccato abstinemus, sic excludit privative voluntatem actualem peccandi antequam sit detestatio de peccato.

Respondent Jansenistas : Hic metus gehennaj cohibet solum actum exteriorem peccati, non voluntatem actualem internam.

Respondetur: Ecclesia non admisit hanc responsionem, et damnavit hanc 61 prop. Quesnelli: « Timor non nisi manum cohibet, cor autem tamdiu peccato addicitur, quamdiu ab amore justitise non ducitur ». Denz. 1411 (cf. Augustinum, Enarrationes in Ps. 127: « cum homines continent se a peccato, fit consuetudo justitia? »).

2. Ratione probatur: Timor efiicax supplicii temporalis excludit positive omne id quod conducit ad supplicium; ergo a pari timor eflicax

DK CONTRITIONE ET ATTIUTIONE supplicii seterni. Atqui non solum peccatum exterius, sed omnis actualis affectus aut voluntas peccandi conducit ad supplicium aaternum. Ergo.

4a Conclusio: Ad attritionem quce cum sacramento justifieat non requiritur amor caritatis quantumvis remissus seu debilis. Contra magistrum Sententiarum et quorumdam antiquorum; quse opinio es*obsoleta.

Probatur. Non potest requiri ad justificationem cum sacramento actus qui jam ante sacramentum infallibiliter annexam habet justificationem, secus sacramentum paenitentias non esset sacramentum mortuorum, quod hominem transfert de morte ad vitam et Deo reconciliat, secundum Concilium Tridentinum; sic valde minueretur momentum hujusce sacramenti quoad remissionem peccatorum.

Actus autem caritatis quantumvis remissus est vera cum Deo amicitia, secundum quam homo est Deo gratus, seu in statu gratia?. Plus et minus enim non diversificant speciem, in casu speciem caritatis. Hajc opinio igitur admitti nequit, et si quidam eam tenuerunt, probabile est quia nescierunt facere distinctionem inter hunc remissum caritatis actum et amorem Dei benevolum, distinctum a caritate et a spe. ut infra dicemus.

Attamen in instanti quo fit justificatio per sacramentum, pamitens elicit verum caritatis actum, et actum perfectas contritionis, prout in hoc indivisibili instanti infunduntur caritas et pamitentia ut actualiter et libere operantes, non modo quasi mortuo (cf. S. Thomas I-H, q. 113, art. 8) de naturali ordine eorum quse ad justificationem concurrunt.

Nunc autem loquimur de his qua; antecedunt justificationem prioritate etiam temporis, et si non requiritur actus caritatis quantumvis remissus, nec caritas habitualis probabiliter existimata ut putavit Lombardus.

5a Conclusio: Ad attritionem qucs cum sacramento justificat, requiritur actus supernaturalis spei, qui ad amorem concupiscentue pertinet.

Hoc probatur ex Concilio Tridentino (Denz. 798): « Disponuntur ad ipsam justitiam (adulti peccatores baptizandi) dum excitati divina gratia et adjuti, fidem ex auditu concipientes,... a divince justitice timore, quo utiliter concutiuntur, ad considerandam Dei misericordiam se convertendo, in spem eriguntur, fidentes, Deum sibi propter Christum propitium fore ».

In hoc textu agitur, ut patet, post actum supernaturalem fidei, de actu supernaturali spei. Hoc eo magis intelligitur quod multi peccatores conservant, amissa caritate, fidem infusam informem et spem infusaminformem.

Sed speciatim hic notandum est quod « spes pertinet ad amorem eoncupiscentia? » ut ait S. Thomas n-H, q. 17, a. 8, « quia ille qui sperat, aliquid sibi obtinere intendit ».

Dk P.unitkntia

Sed amor concupiscentia erga Deum obtinendum differt ab amore concupiscentia; erga res nobis inferiores, nam desidero panem mihi et propter me, prout subordino panem mihi; dum desidero Deum mihi, non tamen propter me, scil. subordinando Deum mihi, sed jam ordinando actum meum spei ad Deum tanquam ad finem ultimum saltem inefficaciter dilectum super omnia; scil. quem vellem super omnia amare. Insuper, ut ait S. Thomas « spes introducit ad caritatem in quantum ahquis sperans remunerari a Deo accenditur ad amandum Deum et servanda ejus prsecepta », nam homo tunc considerat quod Deus benefactor non solum bonus est propter beneficia promissa, sed in se ipso.

Attente dixit S. Thomas « spes pertinet ad amorem concupiscentiffl» non dixit: est amor concupiscentia ; nam amor concupiscentia? est quid generalius et prajsuppositum, sicut, inter passiones spes ut passio prasupponit amorem et desiderium boni, sic non speramus scil. exspectamus nisi id quod amamus et desideramus ; spes habendi doctoratum dicit quandam firmam exspectationem, quse non est in simplici desiderio doctoratus.

In ordine supernaturali amor concupiscentia; erga Deum, jam includitur initialiter in actu fidei sub forma pii credulitatis affectus, seu appetitus boni credentibus repromissi, secundum ha;c verba Petri: «Domine, ad quem ibimus, verba vita? asterna? habes ».

6" Conciusio: Probabilius ad attritionem quw cum sacramento justificat requiritur amor Dei benevolus ab actu spei et ab actu caritatia dishnctus, sic non sufficit attritio pure formidolosa. Billuart, 1. c, art. 7, Hugon, 1. c, p. 600 (cf. etiam Joan. a S. Thoma De psenit. d. 33, a. 4).

Probatur ex Concilio Tridentino, sess. 6, Denz. 798: « Disponuntur (adulti ad baptismum) dum excitati divina gratia ... libere moventur in Deum, credentes vera esse qua; divinitus revelata et promissa sunt ... m spem eriguntur, fidentes Deum sibi propter Christum propitium fore, illumque tanquam omnis justitice fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per detestationem, hoc est, per eam pamitentiam quam ante baptismum agi oportet ».

His verbis Concilium Tridentinum requirit tres conditiones ad pamitentiam qua; esse debet ante baptismum, scil. fidem cui conjungitur Umor, spem et inchoatam dilectionem. Atqui non minor, imo major requiritur pamitentia ad sacramentum pamitentia?, quam ad baptismum.

OUjciunt adversarii: Concilium intelligendum est de amore spei seu concupiscentiaj.

Respondetur: Concilium requirit inchoatam Dei dilectionem distinctam a spe prius enuntiata et a fortiori ab amore concupiscentia? prajsupposito ab actu spei. Ut dicit enim S. Thomas I-II, q. 62, art 4 ad 3»m: «Semper amor concupiscentia pracedit spem, nunquam enim

Dk contkitionk kt attritione 375 speratur aliquod bonum nisi desideratum et amatum ». Item I-H, q. 40, art. 7. — Insuper diligere Deum tanquam omnis justitia) fontem, ut ait Concilium, non est ipsum diligere amore concupiscentia;, sed amore benevolentia; ; nam hoc est non solum desiderare Deum sibi, sed velle Deo regnum justitise quod ei convenit. Et hoc fatentur Suarez et Tanner, citati a Billuart, 1. C, art. 7, quamvis attritionem formidolosam defendant.

Instant adversarii: Concilium debet intelligi non de actuali amore benevolentise, sed de principio extrinseco hujus dilectionis, quod est propositum servandi mandata. Ita hodie Chr. Pesch, t. VTJ, p. 88.

Respondet bene Billuart, 1. c, art. 7: Concilium exigit dilectionem actualem distinctam a proposito, quod eam non prsecedit, sed sequitur et enuntiatur a Concilio, dum dicit deinde : « Denique dum proponunt suscipere baptismum, inchoare novam vitam et servare divina mandata ». Sicut enim, juxta Concilium, ex initiali amore Dei benevolo oritur detestatio peccati, ut est Dei offensa, ita ex detestatione peccati nascitur propositum non amplius peccandi, et servandi mandata.

Si autem ageretur de simplici proposito antequam quemlibet amorem Dei benevolum, Concilium improprie dixisset : « Deum tanquam omnis justitia; fontem diligere incipiunt », nam habere propositum aliquid faciendi nondum est illud incipere, vg. habere propositum scribendi librum nondum est illum incipere, nisi omnino improprie.

Item simplex propositum servandi mandata Dei in futuro, nondum est ipsum diligere de facto.

Instant adhuc adversarii: Concilium, agendo de amore Dei benevolo, loquitur de dispositione congrua tantum, non necessaria; nam inter pradictas dispositiones loquitur etiam de timore divina; justitise, sine quo obtineri potest justificatio per sacramentum.

Respondetur: negatur antecedens, propter connexionem positam a Concilio inter hunc amorem Dei benevolum et detestationem peccati. Dicit enim : « Deum tanquam omnis justitia; f ontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per odium seu detestationem, hoc est, per eam pamitentiam quam ante baptismum agi oportet ».

Unde amor Dei benevolus est necessarius sicut actus fidei, et spes venia. Imo juxta Pallavicinum L. 8, Hist., cap. 23, actus amoris huic capiti 6, sess. VI, insertus est a Patribus Concilii tanquam necessarius; « Visum est, inquit eminentissimus historicus Concilii, cum fide et spe jungere aliquem dilectionis actum, quia si pamitentia tota esset ex timore sine amore justitios, et dolor esset propter pcenam tantum, et non propter Dei offensam, infructuosa esset ».

Timor non est absolute necessarius, sed solent peccatores concuti timore divina; justitia; antequam veniant ad amorem Dei initialem.

Si autem amor Dei benevolus requiritur in adulto ad susceptionem fructuosam baptismi, non minor, imo major requiritur dispositio ad sa-

DE PiENITENTIA cramentum paenitentiaa. Non enim major est efficacia sacramenti paenitentia quam baptismi, imo minor; et est post baptismum major obligatio amandi Deum et ingratitudinem reparandi. Imo Concilium Tridentinum in procemio sess. XIV de Pajnitentia, revocat in memoriam ea quae prius dixerat sess. VI de dispositione adulti ad justificationem per baptismum, unde nullum discrimen admittit quoad dispositiones utrique necessarias.

Praster pradictum testimonium Concilii Tridentini datur ne ratio theologica in favorem amoris Dei benevoli ad attritionem requisiti?

Ratio theologica principalis sic exponitur (Billuart, 1. c, a. 7): Sine dolore et detestatione peccati, ut est Dei offensa nulla attritio sufficit ad justificationem cum sacramento. Atqui non potest esse dolor et detestatio peccati, ut est Dei offensa, sine amore Dei benevolo. Ergo.

Major: probatur ex Concilio Tridentino sess. 14, cap. 4 (Denz. 897), ubi contritio in communi (ante distinctionem in perfectam et imperfectam) definitur: « Animi dolor et detestatio de peccato»; non dicit Concilium de pcena peccati, sed proprie de peccato ipso. Peccatum autem theologice loquendo definitur offensa Dei. Cf. S. Thomam I-II, q. 71, art. 6, ad 5um: « A theologis consideratur peccatum pracipue secundum quod est offensa contra Deum; a philosopho autem morali, secundum quod contrariatur rationi; et ideo S. Augustinus convenientius definit peccatum ex hoc quod est contra legem asternam, quam ex hoe quod est contra rationem ».

Item dicit S. Thomas TII\ q. 85, art. 2 et 3; q. 86, art. 3, ad rationem pasnitentise requiri quod sit de peccato ut est Dei offensa. Revera hac ratione offensa» sublata, non habetur amplius peccatum theologice, sed habentur tantum ejus proprietates et effectus, ut quod sit contrarium rationi et nocivum peccatori. Cf. Denz. 1290 prop. damnata de psccato philosophico.

Propterea damnata est hasc propositio laxistarum (Denz. 1207): « Probabile est sufficere attritionem naturalem, dummodo honestam » ut esset dolor de peccato ut rationi contrario et peccatori nocivo. Sed hic actus ethice bonus nullam relationem seu proportionem haberet ad supernaturalem justificationem. Attritio, ut diximus, debet esse supernaturalis et salutaris, et igitur est de peccato non solum philosophice concepto, sed de peccato ut est Dei offensa, secundum ejus definitionem.

Minor autem est: non potest esse dolor et detestatio peccati, ut est Dei offensa, sine amore Dei benevolo.

Hoc est certum, nam ut dicit S. Thomas n-II, q. 25, art. 6, ad I""1: « Ejusdem rationis est odire malum alicujus et diligere bonum ejus ». Item I-II, q. 34, art. 4, odium enim alicujus mali nascitur ex amore boni oppositi; sic odio mortem, quia diligo vitam; doleo de malo Petri, quia amo bonum illius.

Proinde doleo de peccato ut est offensa contra Deum, prout, ut dicit Concilium Tridentinum « incipio diligere Deum tanquam fontem omni«

DE CONTRITIONE ET ATTItlTlONK justitiaj». Ideo ibid. dixit Concilium: « propterea movetur (peccator.) adversus peccata, per detestationem ». Hoc argumentum videtur etiam non solum probabile, sed certum. Non possum habere detestationem injustitice quin prius habeam amorem justitice, nec habere detestationem injurue Deo factm, quin prius habeam amorem Dei ut est fons omnis justitiai; quia inter diversos motus appetitus, primus omnium est amor. Nec amor Dei, ut est fons omnis justitias, est amor concupiscentiaa, sed benevolentim. Nam per amorem concupiscentias desidero Deum mihi, dum per hunc amorem diligo fontem justitia, in se objective, et volo quod justitia Dei ac jura ejus serventur.

Nondum tamen est caritas, quia nondum est convivere cum Deo, in communitate vit£e supernaturalis habitualis.

Confirmatur: Ut quis doleat de peccato sufficienter ad justificationem cum sacramento, debet magis dolere de majori malo scil. de offensa Dei et minus de minori malo, scil. de nocumento proprio, alioquin nequidem esset secundum rectam rationem.. Atqui formidolose attritus sine amore Dei benevolo, doleret de peccato solum ut est malum hominis. non ut est offensa Dei.

Objiciunt: Ad attritionem non requiritur actus caritatis nequidem remissus. Atqui amor Dei benevolus jam esset actus caritatis saltem remissus. Ergo non requiritur.

Respondetur: Concedo majorem, distinguo minorem: Si jam Deus diligeretur ut amicus, concedo; secus, nego. Sic possum habere benevolentiam erga multos homines qui non sunt amici mei, nam ut dicit S. Thomas II-II, q. 23, art. 1, « Nec benevolentia sufficit ad rationem. amicitia;, sed requiritur mutua amatio, quia amicus est amico amicus. Talis enim mutua benevolentia fundatur super aliqua communicatione », super aliquam vitam communem, quas exprimitur verbo convivere. Sic habeo benevolentiam erga plures philosophos et theologos qui non sunt amici mei, volo eis bonum, sed non habeo cum illis ipsum convivere ad amicitiam requisitum. Pariter peccator dum nondum est justificatus, sed solum dispositus ad justificationem dispositione non ultima, sed tempore prajvia (cf. Billuart, 1. c, a. 7).

Instantia: Sed non possum habere amorem Dei benevolum, quin ipsum accipiam a gratia actuali Dei, et ideo jam habetur mutuus amor inter Deum et hominem, imo Deus ipse prior dilexit me.

Respondetur: Nondum tamen est convivere seu communicatio formalis, in eadem vita supernaturali a Deo effective communicata, ut principium vitas seternje, seu beatitudinis, et ut ostendit S. Thomas n-n, q. 23, art. 1, ad amicitiam requiruntur tria: 1° quod sit amor benevolentise, 2" quod sit mutuus, 3° quod amor ille mutuus fundetur in communicatione ejusdem vitas, ac beatitudinis, scil. in gratia habituali, ut est participatio divinae naturas, semen gloriae, qua scil. constituimur filii Dei atque haredes beatitudinis cajlestis. Peccator autem attritus etiam

De Penitentia cum amore Dei benevolo nondum est filius Dei, sed est solum objectum ejus benevolentia, quse disponit ad amicitiam. Item habeo benevolentiam pro aliquo theologo alterius regionis longinquas qui scripsit bonum articulum in aliquo periodico, et ille pro me, sed non est alia relatio inter nos, non est amicus meus. Transitoria autem benevolentia disponit ad convictum habitualem praesidentis.

Convivere seu communicatio in bonis est quid requisitum ad amicitiam ita quod non sit actus caritatis nisi Deus diligatur ut amicus.

Sic objectum formale caritatis est Deus non solum in se bonus et propter se dUigendus, sed ut amicus, alioquin caritas non esse amicitia. Si non ut amicus diligitur Deus, non amore caritatis diligitur, est quid requisitum, sicut si objectum divinum non est obscurum, non est objectum fidei; si aliquod bonum non est prascognitum nec dilectum est.

Ultima objectio: Talis conversio ad Deum per amorem benevolum super omnia tolleret in peccatore aversionem a Deo et proinde peccatum.

Respondetur: Tolleret aversionem actualem concedo: habitualem, nego. Attritus est sicut ille qui ex navicula periclitante insilit versus terram firmam sed adhuc est in navicula.

Ut animadvertit oretenus optimus revisor hujusce libri, facilius admittitur prassens thesis si consideratur id quod dicit S. Thomas 11-11, q. 27, a. 2 : « Benevolentia proprie dicitur actus voluntatis quo alteri bonum volumus. Hic autem voluntatis actus differt ab actuali amore, tam secundum quod est in appctitu sensitivo, quam etiam secundum quod est in appetitu intellectivo. Amor enim qui est in appetitu sensitivo, quasdam passio est... Sed amor, qui est in appetitu inteUectivo etiam differt a benevolentia: importat enim quamdam unionem secundum affectum amantis ad amatum; in quantum scil. amans ajstimat amatum quodammodo ut unum sibi, vel ad se pertinens; et sic movetur in ipsum; sed bensvolentia est simplex actus voluntatis, quo volumus alicui bonum, etiam non praasupposita praadicta unione affectus ad ipsum. Sic ergo in dilectione, secundum quod est actus caritatis, includitur quidem benevolentia; sed dilectio sive amor addit unionem affectus. Et propterea Philosophus in 1. IX Eth., c. 5, dicit quod benevolentia est principium amicitiee ». Notandum est denique quod attritio vel contritio prout est materia sacramenti debet esse explicita et formalis, nec sufficit virtualis, quia materia seu pars intrinseca sacramenti non suppletur in alio; ita communiter theologi (cf. Galtier, op. cit., thesis XXVI).

Cf. Joannem a S. Thoma de pa;nitentia, disp. 33, a. 4, si attritio supernaturalis cum spe venia? et efficact proposito emendationis abest, etiam in ignoranti bona fide, fit sacramentum informe. Juxta thomistas gratia efficax ad attritionem supernaturalem, est sufficiens ad contritionem, et si homo post attritionem non poneret obicem, acciperet gratiam efficacem ad contritionem. Ponere autem obicem est malum unice proveniens a causa defectibili; non ponere obicem jam est aUquod bonum, proveniens a fonte omnium bonorum. Haec quoad attritionem sufficiunt, nunc agendum est de contritione.

De oontiutione et attkitione

Quajstio H. - Supplementi. — DE OBJECTO CONTHITIONIS

Art. 1: De malis painm potest esse dolor, non contritio; quia durities mala; voluntatis quaj tollitur per contritionem est in malo culpa, non poenaj. Imo pcena est justa.

Art. 2: De peccato originali potest esse displicentia, non contritio, quia non provenit ex duritia nostraj voluntatis, sed ex vitiatae natura origine contractum est.

Art. 3: De ommi peccato actuali seu personali conteri debemus, nam in omni actuali peccato, etiam omissionis, est quaadam duritia voluntatis. Unde contritio debet esse de omni peccato actuali.

Art. 4: An debeat esse de peccatis futuris? Non, quia peccatum nondum commissum non est expiabile. Sed qui dolet de peccato prasterito, cavet futurum; et de eo non est contritio, sed cautio.

Art. 5: De alienis peccatis non est contritio, sed solum displicentia et dolor, quia peccata aliena non proveniunt ex duritia nostraa voluntatis, nisi sit influxus v. g. per modum exempli, aut ex voluntario indirecto.

Art. 6: An de singulis peccatis mortalibus requiratur contritio? Affirmative dummodo de eis memoriam habeamus, de aliis de quibus non est memoria implicite sic habemus contritionem.

Quaastio m. — DE QUANTITATE CONTRITIONIS

Quantitaa contritionis potest esse appretiativa, intensiva et e.xte.n- siva.

Appretiativa spectat objectum plus asstimatum quam quodvis aliud, etsi non toto animi conatu id fiat.

Intensiva spectat subjectum in quo magis radicatur et per gradus augetur.

Exstensiva spectat multitudinem peccatorum, de quibus habetur memoria.

Art. 1: Utrum contritio sit major dolor qui esse possit im natura.

Hoc articulo illustrari potest dolor Passionis qui fuit de peccato.

Conclusio /": Dolor de peccato mortali, quod a fine ultimo avertit, debet esse omnium dolorum maximus appretiative. Ratio est quia sicut debemus diUgere appretiative super omnia Deum, finem ultimum, ita summe dolere de peccato. Et hic fuit prascipuus dolor Christi in passione, qui tamen in eo non erat contritio, quia erat dolor de peccatis alienis. Sic communiter dicitur quod peccator debet sic detestari peccata ut pro nulla re mundi velit illa committere. Sic etiam dicitur in Lib. Joelis H: « Convertimini ad me in toto corde vestro » quod debet intelligi saltem de contritione appretiativa super omnia.

Confirmatur: De majori malo debet esse secundum rectam rationem major dolor, saltem appretiative. Atqui peccatum, ut Dei offensa et ut nos avertens a fine ultimo, est omnium malorum maximum. Ergo de peccato mortali debet esse maximus dolor saltem appretiative. Attamen, ut notant theologi cum S. Thoma hic ad 4<"", collationes malorum in

DE PiJNITENTIA particulari cum peccato non sunt faciendaj a pamitentibus praesertim ignorantibus, quia nesciunt satis distinguere inter appretiativum dolorem voluntatis et intensivum dolorem sensibilitatis. Unde confessarii non debent ab eis postulare an mallent hic et nunc mortem atrocissimam, jacturam honoris, vel omnium bonorum, etc. pati potius quam Deum offendere. Ut dicit S. Thomas hic ad 4"™ « affectus suos homo non de facili mensurare potest, et quandoque illud quod minus displicet, videtur magis displicere, quia est propinquius nocumento sensibili, quod magis est nobis notum ». Item dicit in Quodl., I, art. 9: « Sicut delectabilia plus movent in particulari considerata, quam in communi, ita terribilia plus terrent si in particulari considerentur... Et ideo descendere in talibus ad singula est inducere hominem in tentationem et praabere occasionem peccandi ».

Ita pariter mater christiana quamvis plus intensive diligat parvulum suum quem videt et tenet in manibus suis, quam Deum quem non videt ; tamen, si vere est christiana, plus appretiative diligit Deum quam parvulum suum.

2a Conclusio: Dolor de peccatis, qui est in parte sensitiva, non debet necessario esse maximus qui in ea esse potest, neque ex redundantia, nec ex electione, ut ait S.< Thomas. Ratio est quia: « Vires inferiores moventur vehementius ab objectis propriis, quam ex redundantia superiorum virium ». Similter nec requiritur summus dolor sensitivus qui est ex eleclione vuluntarie assuinptus, quia « affectus inferior non ad nutum obedit superiori affectui » ; et « quia passiones a ratione sumuntur in actibus virtutum, secundum mensuram quamdam, quam quandoque dolor qui est sine virtute, non servat, sed excedit ». Sic sine peccato plures magis sensitive dolent de jactura bonorum temporalium quam de peccatis suis.

Sic excusandi sunt illi qui amarius et intensius sensibiliter deflent mortem parentum vel amicorum, quam Dei offensam et amissionem, dummodo magis appretiative Deum diligant quam parentes.

Dubia: Sunt plura dubia solvenda, ad ostendendam connexionem hujusce qusestionis de dolore confessionis cum allis de tractatu caritatis et etiam cum dolore passionis Domini N. J. C, in quo non fuit quidem contritio quae non potest esse de peccatis alienis, sed in quo fuit maxime dolor et displicentia seu detestatio de peccatis nostris. Nunc autem cum Chrislus non sit amplius Viator non est amplius in eo dolor de peccatis nostris, sed displicentia et detestatio de peccatis, quse remanet in beatis et etiam est in Deo. Notandum est quod dolor seu tristitia addit supra displicentiam et detestationem privationem et molestiam quamdam quse non potest esse simul cum perfecta beatitudine calesti.

Oubium 1"'?: An dolor ac detestatio ipsius voluntatis de peccato debeat necessario esse maximus omnium dolorum intensive, ut fuit in Christo dolor moralis in voluntate de peccatis nostris?

De contritione et attritione

Respondetur negative: Hoc non est materia praecepti, sed finis ad quem tendere debemus. Nam intentio actus voluntatis provenit ex vehementia objecti ipsam moventis. Atqui peccatum in statu praasenti non est objectum vehementius movens voluntatem ad dolorem, quam quodvis aliud malum; nam objectum sensibile, ut est propinquius pro hoc statu, vehementius movet non solum partem sensitivam sed voluntatem nostram quam objectum spirituale. Sensibilia enim sunt immediate proposita sensibus, et volunta nostra in presenti statu operatur, prout ab ipsis aliqualiter dependet sicut cognitio nostra intellectualis. Pariter, ut dicitur 11-11, q. 24, art. 8, non requiritur in statu preesenti quod amor caritatis sit in voluntate omnium maximus intensive, sed ad hoc tendit sanctitas, et ita est in caalo.

Confirmatur: Si ad contritionem requireretur dolor voluntatis intensive maximus omnium, ille qui hunc gradum doloris non haberet non justificaretur, dum alter quandoque cum dolore a?que intenso justificaretur, v. g. : non justificaretur ille qui intensius doleret de morte patris quam de peccato, et alter justificaretur qui aeque intense doleret de peccato, sed minus intense de morte patris sui. Unde non necesse est quod dolor ipsms volwntati-s de peccato sit intensive omnium maximus. Convenit tamen ut pamitentes saltem conentur intensius dolere de peccatis quam de alia re mundi; sic magna gratia conceditur nobis quando magnum dolorem habemus de peccatis nostris. Imo inordinatum esset et illicitum si eligeremus intensius dolere de alio malo quam de peccato, quia hoc esset judicare esse aliquod majus malum quam peccatum, ideoque de ipso magis appretiative dolere. Non est idem quando major intentio doloris sequitur ex conditione natura;.

Objectio: Deus est summum bonum, et peccatum mortale est summum malum. Ergo Deus est summe etiam intensive diligendus, et peccatum summe intensive detestandum.

Respondetur: Concedo antecedens; distinguo consequentiam : et hoc est materia pra;cepti, attenta conditione status praesentis, nego; et hoc est finis prmcepti, ad quem tendere debemus et ad quem pertingimus in patria, concedo. Sic S. Thomas ostendit II-II, q.-184, art. 3, c. et ad 2U», quod perfectio caritatis etiam patria? cadit sub prascepto supremo non ut materia (scU. non ut res statim facienda), sed ut finis ad quem omnes tendere debent, unusquisque secundum conditionem et vocationem suam.

2um Dublum An gaudium quod pcenitens habet de dolore, nec non de spe venia? et de liberatione a peccato minuat displicentiam de peccato. Respondetur negative « quia ei non contrariatur, sed eam auget, secundum quod omnis operatio augetur per propriam delectationem, ut dicitur in X Ethicorum, c. 5; sicut qui delectatur in addiscendo aliquam scientiam, melius addiscit, et similiter qui gaudet de displicentia, vehemen- Horem displwcntiam habet. Sed bene potcst esse quod illud gaudium

De P«nitentia

(spirituale et sanctum) temperet dolorem ex ratione in partem sensitiyam resultantem ». Ita S. Th., Suppl., q. 3, a. 1, ad 3»m. Hoc tamen ultimum non permittebat Christus durante passione, ut plenius sese dolori traderet.

Hoc melius explicatur HP, q. 84, art. 9 ad 2um « utrum pamitentia possit esse continua >. Augustinus dicit: « semper doleat pamitens et de dolore gaudeat ».

3<™ Dublum: An detestatio et dolor de peccato in Christo durante passione fuerit in voluntate ejus omnium intensive maximus?

Respondet S. Thomas m*. q. 46, art. 6 ad 4"m: « Christus non solum doiuit pro amissione vita? corporalis propria?, sed etiam pro peccatis omnium aliorum, qui dolor in Christo excessit omnem dolorem cujuscumque contriti, tum quia ex majori sapientia (seu cognitione gravitatis peccati et multitudinis peccatorum) et ex majori caritate proeessii, ex quibus dolor contritionis augetur (qui enim magis Deum diligit magis dolet de offensa Deo facta), tum etiam quia pro omnibus peccatis simul doluit Christus, secundum illud Isaiee LITI, 4: « Vere dolores nostros ipse portavit». Insuper ut dicitur ibid. q. 46, art. 8 « dum Christus erat viator non fiebat redundantia gloria? a superiori parte anima ad inferiorem » et libere noluit hanc redundantiam fieri ut plenius se dolori traderet ad perfectissimum holocaustum.

ifta oubtum: Ad juatificationem cum sacramento requiritur ne aliquis gradus intentionis in attritione.

Resvondetur negative: nullus requiritur intentionis gradus attritionis, dummodo habeat aliunde conditiones requisitas. Hoc constat ex usu et praxi Ecclesia, et alioquin esset perpetua occasio scrupuli, nam hic gradus discerni non posset.

In q. 3 Suppl. articuli sequentes sunt sine difficultate.

Art. 2: Dolor spiritualis de peccato non potest esse nimius, bene tamen dolor sensibilis. Ratio primse partis est, quia amor caritatis non potest esse nimius, et cum eo augetur dolor spiritualis de peccato.

Art. S: Dolor spiritualis debet esse major appretiative de peccato graviori quam de alio; v. g. major de blasphemia quam de furto quamvis furtum magis adversatur humana? sestimationi. Denique contritio debet esse de omnibus et singulis peccatis, saltem de his mortalibus de quibus habetur, post examen, memoria.

Contritio est necessaria non solum necessitatem medii sed pracepti et prajceptum contritionis per se obligat in morali periculo mortis. Dicitur in 1. Eccli, V. « Ne tardes converti ad Dominum et ne differas de die in diem ». Hoc prseceptum obligat per accidens toties quoties requiritur status gratia? ad aliquod aliud praceptum adimplendum.

De effectibus contritionis de quibus est sermo q. 5» Supplementi agemus infra tractando de effectibus sacramenti postquam de confessione et de satisfactione.

CAPUT rv

DE CONFESSIONE

Breviter de ea solum agendum est notando ea qua? necessaria sunt quoad partem dogmaticam hujusce tractatus (cf. Suppl., q. 6, art. 11, Concilium Tridentinum, Denz. 899, 901, 916 sq.).

Confessio sacramentalis definitur (ex Concilio Tridentino 916, 917 > accusatio propriorum peccatorum, post baptismum commissorum, legitimo sacerdoti facta, ad veniam per potestatem clavium consequendam.

Necessitatem confessionis negaverunt Wicleff (Denz. 587) et Protestantes. Lutherus tamen quandoque scripsit confessionem esse « affiictis conscientiis optimum remedium », sed alibi dixit: « Est cruentissima carnificina ». Calvinus contendit auriculam confessionem fuisse institutam ab Innocentio m in Concilio Lateranensi. Plures protestantes moderni, ut Ritualistaa, ejus utilitatem agnoscunt, sed ejus necessitatem rejiciunt.

Gratia claritatis, melius prius est agere de ipsa confessione in se et post ea de modo confitendi secreto, seu de confessione auriculari. Ha;c distinctio fit ab ipso Concilio Tridentino N. 916 ut statim dicendum est.