Caput III

Quomodo anima per mentale exercitium debeat radium contemplationis convertere ad inferiora, ut intelligat humanae mortis inevitabilem necessitatem, iudicii finalis formidabilem aequitatem, poenae infernalis intolerabilem asperitatem.

1. Anima. Dic quaeso, o liomo, breviter, quae sinl illa inferiora, ad quae mea consideratio est convertenda? Ascendere festino, ebrietatem divinae consolationis quaero, in inferioribus diu morari non valeo. lam introire dilecta labernacula Domini ' desidero, habitare in atriis Domini totis visceribus concupisco.

HoMO. 0 anima, haec inferiora sunt, ut te convertas et videas mortis inevitabilem necessitatem et ingemiscas, divini iudicii ineffabilem aequitatem et contremiscas, poenarum infernalium intolerabilem asperitatem et expavescas.

§1-

Primo, de mortis inevitabili necessitate.

2. Considera igitur frequenter, volve et revolve diligenler, quod mors non potest declinariy quod

Psalm. 83, 2; ibid. v. 3: eoncupiscii et deficit anima mea in atria Domini.

hora mortis non potest invesligari, quod tempus a Deo praeordinatum non potest immutari.

Isidorus ' : « Quid in rebus humanis certius morte, quid hora mortis incertius ? Non miseretur inopiae, non reveretur polentiam, non lespicil morum aut generis excellentiam, non parcit iuventuti vel aetati, senibus esl in ianuis, iuvenibus in insidiis ».

Anima. Audio, quod nostrum vivere nihil ahud est quam ad mortem IransireCur temporaha dihguntur, quae tam incerto tempore possidentur ? « Cur tanto tempore vitam istam desideramus, in qua quanto amphus vivimus, tanto plus peccamus, quanto vita longior, tanto culpa numerosior ? Quotidie namque crescunt mala, et sublrahuntur bona » . « Quis enim considerare valeat, quanta mala per momenta temporum perpetramus et quanta bona neghgimus? Gravis siquidem culpa est, cum nec bona facimus nec bona cogitamus, sed mentem per inania et inutiha vagari permittimus».

3. HoMO. Gregorius in Morahbus: « Carnales mentes, o ahima, idcirco temporaha dihgunt, quia

vita carnis qaam fugiliva sil, niinime perpendnnt. Nam si velocitatem Iransiliis eius aspicerent. hanc etiam prosperitalem modicum duraturam minimeamarent ». Idem ': « Vita mea naviganli similis est, sive dormiam sive vigilem, semper vado festinus ad mortem ». «0 vila praesens, quam multos decipis! quae, dum fugis, nihil es ; dum videris, umbra es; dum exaltaris, fumus es; dulcis es stullis, amara sapientibus; qui te amant non te cognoscunt, qui te fugiunt, ipsi te intelligunt. Aliis te promittis longam, ut decipias, aliis brevem, ut in desperalionem inducas». Auctor de Spirilu et anima: « lugi meditatione animum nostrum exerceamus et miserias nostras consideremus. Cum dolore vitam istam inlravimus, cum labore vivimus, cum timore exiluri sumus». Bernardus: « Quotquot degimus in hac regione umbrae mortis, in infirmitate corporis, in contlictu et in loco tentationis, si diligenter adverlimus, triplici incommodo miserabiliter laboramus.

Faciles enim suiiius ad seducendum, debiles ad resistendum et fragiles ad operandum ».

4. Anima. lam video, quod inutiliter in hoc tempore vivitur, nisi festinetur ad comparandum meritum, quo in aeternitate vivatur; quia, etsi alicui, ut bene vivat, condonetur, tamen, ut diu vivat, certum est, quod nulli conceditur. Bernardus: «0 vita secura, ubi conscientia pura; ubi mors sine formidine exspectatur, cum dulcedine adesse optatur et cum devotione acceptalur » !

HoMO. 0 anima, si haec ita se habere intelligis, audi consilium meum, et « in hac vita, quamdiu durat, compara libi vitam illam, quae semper durat. Dum vivis in carne, morere mundo, ut post mortem carnis Deo vivere incipias». Haec BernardusIntelhge, quod « venientem mortem nullus laetus et hilaris suscipit, nisi qui se ad ipsam, dum viveret, bonis operibus praeparavit ». Attende, quod, secundum Senecaminsipiens, id est peccator el criminosus, moriendo mortem incipit, sed sapiens et virtuosus moriendo mortem vincit.

Anima. 0 homo, video, quod bonorum mors est beata, mors vero peccatorum infelix et misera *.

HoMO. 0 anima, secundum Bernardum \ « bona est iusli mors propter requiem , melior propter novitatem, optima. propter securilatem. Econtra mo7s peccatontm pessima, et bene pessima: mala in mundi amissione, peior in carnis separatione, pessima in duplici vermis et ignis contritione «, el quod omnium pessimum est, in divinae conlemplalionis privatione

§2. Secundo, de iudicii finalis ineffabili aeuitate

0. Anima. lam satis de morte dixisti; dic modo de statu finalis iudicii.

HoxMO. 0 anima, facio quod hortaris, sed rogo, audi cum patientia. Scire debes, quod quamvis de morte meditari sit horribile, de statu finalis iudicii cogitare, ut aestimo, non minus est formidabile, quia nullus tunc poterit fallere sapientiam, flectere iustitiam, inclinare clementiam, declinare ultionis et iustae retributionis sentenliam. Considera igitur, anima mea, cum tremore, quid erit de te in die novissimo, quando contra te de cogitationibus loquetur conscienlia % quando te de tuis actionibus omnibus accusabunt elementa, quando contra te crux portabitur in testimonium, quando verbera contra

te clamabimt, vulnera allegabunt, clavi loquenlur, cicalrices conquerentur«0 quanta anguslia! hinc erunt peccata accusantia, inde terrens iustilia, intus urens conscienlia, subtus horrendum chaos inferni, supra hidex iralus iusti iudicii, foris mundus ardens, intus iustitia iudicanlis terrens. Et si iustus vix tunc salvahitur, impius et peccator ubi parebunt? In quam partem se prement? Latere erit impossibile, apparere intolerabile ». Haec Bernardus

— Anselmus in Medilationibus: « 0 anima peccatrix, Ijgnum inutile et aridum, aeternis ignibus deputatum, quid respondebis in illa die, quando exigetur a te usque ad ictum oculi omne tempus tibi impensum, qualiter sit a le expensum » ? Kia tunc, anima mea, quid tunc erit de cogitationibus vanis et otiosis, de verbis levibus, iocosis et ridiculosis, de operibus inutilibus et infructuosis? Ambrosius super Lucam: « Vae mihi, si peccata mea non deflevero ; vae mihi, si non media nocte ad confitendum tibi surrexero ! lam ad radicem securis posita est, faciat fructum qui potest gratiae, qui debet poenitentiae » . — 0 anima, « sive vigiles, sive dormias, semper in auribus tuis illa horribilis tuba resonet : Surgite, mortui, venite ad

iudicium». 0 anima, nunquam excidat a lua meraoria: llCy maledicti , in ignem aeternum; venite , benedicti, percipite regnum-, 0 quid polest lamentabilius et terribilius cogitari quam: /e? Quid deleclabilius exprimi quam: VeniteDuae voces, quarum una nihil horribilius, et altera nihil iucundius polerit audiri. 0 anima, separa te modo a mundo, ut tunc possis manere cum Christo. Fuge modo mundum, ut tunc sequaris Deum. Dechna modo pravorum societates et consortia, ut lunc valeas sequi Beatorum agmina.

§3. Tertio, de poenarum infernaliam intolerabili asperitate

6. Post haec omnia converte radium contemplationis ad reproborum tormenta; vide, quam sint varia, quam aspera, quam horribiha, quam intolerabiha. Bernardus ad Eugenium- « Ego horreo vermem mordacem et mortem vivacem ». «0 gehennahs regio! quam fugienda es, ubi est ignis ardens, frigus ri-

gens, vermis immortalis, foelor inlolerabilis, mallei percutientes, tenebrae paipabiles, confusio peccatorum, innodatio vinculorum, horribiles facies daemonum )>. Auguslinus: « Vae illis! quibus praeparabitur dolor vermium, ardor flammarum, sitis sine potu, fletus et stridor dentium, lacrymae oculorum, ubi mors optatur, sed non dabilur » , iibi nullus ordo , sed sempiternus horroi' inhahilat. «Quis, putas, tunc erit moeror, quae tristitia, quis luctus? quando separabuntur iniqui a consortio iustorum et tradentur potestati daemonum ei ibunt cum eis in supplicium aeternum; ibique semper erunt sine fine in luctu et gemitu, procul a gaudiis paradisi, nunquam refrigerium suscepturi , sed per multa millia annorum cruciandi , nunquam tamen, heu miseri, liberandi. Ibi lorquens et puniens non faligabitur, ibi qui torquetur nunquam morietur. Sic enim ignis ille consumit, ut vitam tamen semper servet; sic vetera tormenta patientur, ut semper innoventur, sic sine spe veniae et misericordiae semper vivent, ut tamen semper moriantur; sic morienlur, ut tamen nunquam consumantur».

7. Anima. 0 homo, quare in inferno, utdicis, mors quaeritur et non invenitur? Et quare punitur aeternaliter quod committitur temporaliter?

HoMO. « Quia quibus in hoc saeculo vila offertur et nolunt accipere, in inferno quaerent mortem et

non poterunt invenire». Unde Gregorius: « Iniqui libenler voluissenl sine fine vivere, ut potuissent sine fine in iniquitatibus permanere. Ad districti ergo iudicis iustitiam pertinet, ut nunquam careant supplicio, quorum mens in hac vila nunquam voluit carere peccato ».

8. Anima. « 0 mors, quam dulcis esses quibus lam amara fuisti ! Te solum desiderant qui le tam vehementer abhorrebant S>. «(3 pie Iesu ! propter nonien tuum fac mecum misericordiam ; obliviscere superbum provocantem, respice miserum humiliter invocanlem; recognosce benignissime quod est tuum, absterge quod est alienum. Miserere, Domine.dum tempus miserendi est, ne damnes in tempore iudicayji ». « Verum quidem est, quod conscientia mea meftiit damnalionem, poenitentia mea non sufficit ad satisfactionem ; sed lamen cerlum est, quod tua misericordia superat onmem offensionem ». Haec Anselmus in Medilalionibusl « 0 si Deus sic egit cum an-

gelo superbiente, quid de me fiet terra et cinere? Ille superbivit in caelesli palatio, ego in sterquilinio. Quis Don tolerabiliorem in divite superbiam quam in paupere asserit? Vae mihi! si tam dure in divite et potente punita est superbia, quamvis semper superbia divitibus et potentibus sit cognata, qualiter in me misera et paupercula erit iudiranda'»?

9. HoMO. 0 anima, si haec praedicla videntur tibi terribilia, audi, quae sunt his omnibus graviora. Chrysostomus super Matthaeum« Si mille gehennas mihi proponas, non tantum reputo, sicut ab illius gloriosae societatis iucundilate expelli et exosum fieri Creatori ». 0 anima, terribihs est gehenna, sed terribihor facies iudicis irata; sed quod omnium vincit terrorem est a bealissimae et iucundissimae Trinitatis contemplatione elongatio aelerna. Chrysostomus: « Excludi a bonis aeternis et ahenum effici ab his

quae praepmavit Deus diligentibus se , tanlum ge- Derat cruciatum, ut, si exterius nulla poena torqueret, haec sola sufficeret, el melius esset mille millia flammarum sustinere, quam Christi faciem mansuetissimam iratam videre et ab ipsa aeternaliter discedere ». Gregorius in Homiha: «0 si homo intelligere posset, quid admirationis habet: Ecce sponsus venitl quid dulcedinis: Quae paratae erant intraverunt cum eo ad nuptias! quid amaritudinis: Et clausa est ianua » ! 0 anima, quid plura? « Cogita, quantum malum sit a facie Christi separari , ab illo gaudio divinae contemplationis excludi , beatissima Sanctorum omnium societate privari , mori vitae aeternae et vivere morti sempiternae, profundo fluctuantis gehennae immergi, edacissimis vermibus in aeternum dilaniari, nec finiri tribulationes, incendii fluctuantis strepitus pati, barathri fumantis amara cahgine oculos obcaecari , non sentire quod illuminat, sed sentire quod cruciat » ! Haec Prosper in Vita contemplativa

10. Anima. lam timore contremisco, iam horrore deficio; dic quaeso, o homo, ad quid valet tam lamentabihs meditatio?

HoMO. 0 anima, puto, quod praedictorum continua et devota meditatio est peccatorum medela et ad quaeque bona agenda et mala sustinenda saluti-

fera excitatio. Bernardus in epistola quadam *: « Vigilias times manuumque laborem; sed levia sunt haec meditanti flammas perpetuas. Recordatio tenebrarum facit non horrere sohludinem; si futuram de verbis otiosis cogilas discussionem, non disphcebit silentium; fletus ille et stridor dentium ante oculos mentis saepe reducit pares tibi reddunt mattam et culcitram ». Auguslinus in quodam sermone: « Mens humana, mundi huius illecebris et concupiscentiis devicta, fugit laborem , expetit voluptatem et vix ad hoc ducitur, ut a se consuetudinem vitae prioris excludat. Sed cum coeperit cogitare futuri iudicii necessitatem et poenarum aeternahum crudelitatem, voluntarium bellum indicit passionibus; mota vei spe praemii, vel timore supphcii , vim facit pristinis desideriis et violenter se ipsam vincere contendit ». Haec Augustinus.

11. Anima. lam nunc, o homo, me miseram in hac lacrymarum vallecommorantem satis terruisti, hcet non infructuose docuisti. Miserere etiam nunc mihi miserae et fac mecum, sicut iam dudum promisisti. Propone paululum de felicitate perpetua, si forte valeam ex hoc capere ahqua mentis solatia, quia alternis uti delectabile est, «quia, secundum Augusti-

num S sive plectendo sive ignoscendo sive deterrendo sive consolando semper bene agitur, ul vita hominum corrigatur ». Seneca- « Generosus est animus hominis et in poteslatem recalcitrans faciUus ducitur, quam trahatur ». Attende ergo, homo, quam generosus est animus hominis; saepe enim facihus ducitur lenibus et blandis quam terribihbus et adversis; saepe raagis aUicitur promissis consolatoriis, quam cogatur ininis et terroribus. Unde soror nostra sponsa trahi cupiebat odore caelestium unguentorum, sapore divinorum charismatum , et sic cum Sponso currere et viam mandatorum iam non ex timore, sed amore delectabihter adimplere.

12. HoMO. 0 anima, vera esse profiteor, quae loqueris; sed heu, muUi sunt, qui Deum nolunt imilari in prosperis; unde necesse est, eos deterreri adversis. Multi etiam sunt, qui divina charismata vel propter caecitatem non intelhgunt, vel propter neghgentiam vanis occupationibus perdunt. Unde, ut aestimo, Deus ex suae infinitae bonitatis immensitate semper paratus esset magis consolationibus fovere quam asperitatibus deterrere, si homines aeque dispositi essent, ut suam divinam consolationem recipe-

rent; quae adeo pretiosa et delicata est, quod nuUo modo decet vel expedit, ut indifferenter omnibus tribuatur. — Tu ergo, si post haec tibi proposita ad hanc aspiras, vide, quod habeas purgatum intellectum et bene dispositum affectum; quia, secundum Augustinum, « summum bonum non nisi purgatissimis mentibus cernitur » ; et pulo, quod multo minus non nisi valde bene dispositis affectibus degustetur. A multis enim in hac vita valde limpide speculatur, a quibus tamen minime degustatur. Augustinus: « Fac me, Domine, precor, gustare per affectum quod sentio per intellectum; fac me sentire per amorem quod sentio per agnitionem ».

13. Anima. Dic, quaeso, o homo, quae dispositio debet in affectu et intellectu praecedere, ut vel saltem ad modicam mentis ebrietatem valeam caelestem dulcedinem contemplando degustare? lam enim dudum in speculatione mentem exercitavi, et heu, adhuc nunquam, ut timeo, vel modicam stillam illius caelestis dulcedinis sensi. Multa de Sanctorum vita et conversatione legi, multa de natura, de operationibus et ordinibus Angelorum , nonnulla etiam legi de ineffabilis Divinitatis unitate, de incomprehensibih Divinitatis Trinitate , quam plura de Beatorum omnium inaestimabiU felicitate; et quando praedictis totam mentem occupavi, heu, adhuc ieiuna et fame-

lica permansi et cum beato Augustinosemper clamavi : « Fac me , clementissime Pater , gustare per affectum quod sentio per intellectum » ; et tamen non profeci. Saepius etiam longo studio fatigata et mihimetipsi irata, clamavi cum Propheta: Usquequo , Domine, ohlivisceris me in finem; usquequo averiis faciem tuam a me? quia , etsi me indignam ad manducandum fihorum panem iudicavi , micas saltem minutissimas decidentes cum magno desiderio exspectavi ; sed heu , ut frequentius aperto ore inhians m vacuum laboravi!

14. HoMO. 0 anima, praedicla, quae lamentabiliter es conquesta, accidunt ex duphci causa: aliquando ex valde pia et salutifera divinae bonitatis dispensatione; unde Gregorius in Morahbus: « Differre solet Pater piissimus voces petentium ad tempus, ut desideria crescant et eo magis exaudiantur ad meritum, quo citius non exaudiuntur ad votum ». Idem in Homiha« Sancta desideria dilatione crescunt ; si aulem dilatione deficiunt, desideria non fuerunt». Deus enim, quamvis per pietatem sit clementissimus, tamen ahquando contingit, quod hoc quod hbentissime tribuit, protrahit, ut tu discas magna multum et ardenter desiderare et adeptasollicitiuscum gratiarum actione conservare. — Aliquando autem beneficium protrahit ex postulanlis

inordinata dispositione. Bernardus: « Errat omnino, si quis illam caelestem dulcedinem huic cineri, divinum illud balsamum huic venenoso gaudio, charismata illa Spiritus sancti huius saecuH illecebris misceri arbitratur ».