Articulus 19
PROSECUTIO EXPOSITIONIS HUJUS CAPITULI AB EO LOCO : ISTÆ SUNT GENERATIONES CŒLI ET TERRÆ.
ISTÆ sunt generationes cœli et terræ. Quum cœlum et terra creata sint, quomodo nunc generata dicuntur? Respondetur, quod generatio sumitur nunc extense pro productione, ut sit sensus : Istæ sunt generationes, id est productiones, creationes seu constitutiones cœli et terræ, id est superiorum et inferiorum ac mediorum, ut sæpe expositum est. Istæ, inquam, generationes, quæ descriptæ sunt in primo capitulo per opera sex dierum. Porro aliqui dicunt † cœlestia, inferioraque corpora facta ex communi materia, materia illa præjacente effecta. Quando creata sunt, in die quo fecit Deus cœlum et terram. Dies nunc sumitur pro tempore, secundum Bedam, non pro uno die dumtaxat. Et alii dicunt, quod juxta morem linguæ Hebrææ, ponitur hic singulare pro plurali, videlicet die pro diebus, quemadmodum primo capitulo dictum est : Germinet terra herbam, Producant aquæ reptile, Producat terra animam viventem. Alii dicunt, quod dies supponit hic confuse pro diversis diebus. Vel sumitur zeugmatice, reddendo singula singulis, quoniam ista per recapitulationem dicuntur. Itaque in die quo fecit Deus cœlum et terram, fecit et omne virgultum. Sed quum cœlum et terra creata sint ante omnem diem, quomodo nunc facta dicuntur in die? Et respondendum, quod si cœlum et terra accipiantur pro solis cœlestibus corporibus et elementis, facta dicuntur in die, quoniam facta sunt in principio temporis et primæ diei, seu simul cum tempore, quod dicitur unum de quatuor coæquævis. Quod si inter creationem et exordium operis distinctionis, quo facta est lux, non exstitit mora, secundum aliam expositionem, eadem erit responsio.
In hoc igitur die fecit Deus omne virgultum, id est arbusta recentia agri, hoc est agrorum ubicumque sunt nata virgulta, omnemque herbam, id est universa gramina aut terræ nascentia, regionis, id est totius orbis terrarum, in quibus tunc orta sunt, priusquam germinaret : id est, tertia die fecit hoc Deus subito sua omnipotente virtute, non per temporum moras, antequam terra naturali ordine et successive cœpit virgulta et herbas producere, ex influentia cœlestium corporum et rationibus seminalibus sibi a principio inditis, ut supra in expositione operis tertiæ diei expressum est : ad quam germinationem in aliquibus terræ nascentibus confert et cooperatur cultura humana. Porro quod iste sit sensus, ex sequentibus elicitur verbis : Non enim pluerat Dominus Deus super terram. Ex quo patet, quod productio illa virgultorum atque herbarum, non fuit naturalis et successiva, ad quam solet irrigatio pluvialis requiri. Et homo non erat qui operaretur terram. Circa hoc dicit quidam, quod homo nondum erat formatus, et tamen ipsemet dicit circa illud quod dictum est, Istæ sunt generationes cœli et terræ : Istæ scilicet generationes quæ prædictæ sunt in operibus sex dierum, in quibus productio hominis utique continetur. Melius ergo exponitur istud, sumendo singulare pro plurali, sicut in istis capitulis fit frequenter. Eritque sensus: Homo non erat qui operaretur terram, id est, tot homines nondum fuerunt, qui possent colere terram, et cooperari ad ejus naturalem germinationem. Et quod iste sit sensus, hinc innotescit, quod etsi unus homo fuisset dumtaxat, non potuit ad communem illam terræ germinationem notabiliter cooperari.
Sed fons ascendebat e terra, irrigans universam superficiem terræ. Mirum videtur, qualiter unus fons totam terram poterat irrigare. Denique secunda die discooperta est terra ab aquis, substiteruntque montes et valles. Nec apparet, quod aqua unius fontis potuerit vel montium irrigare cacumina, aut superfluere vallibus ad humectandum loca ultra valles sita. Hinc Glossa et Beda sentire videntur, quod per fontem intelligantur pluraliter fontes, qui in diversis terris hinc inde eruperant. Nec imaginari oportet, quod tota omnino superficies terræ fuerit undique irrigata; sed tota irrigata asseritur, quia in locis et partibus opportunis hoc factum est. Hinc alii dicunt, quod aquæ sub terra latentes, ascendebant ad superficiem terræ, per modum fontis in qualibet parte terræ. Verumtamen quidam dicunt, quod tunc unus fons paulatim totam irrigaverit terram, quemadmodum modo Nilus Ægyptum.
Præterea quidam dicunt, quod per id quod dictum est, Fons ascendebat e terra, ostenditur modus quo facta est prima illa herbarum ac virgultorum productio, ita quod plantæ illæ et herbæ, factæ sunt divina virtute, aqua taliter concurrente et concausante et disponente sua irrigatione. Sed hoc non apparet provide dictum, quoniam plantæ et herbæ illæ sunt immediate et instantanee a Deo productæ, absque concausalitate secundarum causarum, utpote solo imperio Dei, quemadmodum pisces, aves, et animalia terræ. In tali quoque operatione omnipotentiæ Dei, non requirebatur concursus causæ creatæ, nec irrigatio aquæ, quemadmodum nec influentiæ alicujus cœlestis. Et istud ex dictis in expositione præcedentis capituli, atque ex scriptis doctorum super secundum Sententiarum, est manifestum. Refert Lyra quod Hebræi dicunt, quod ista sit littera vera, Ascendit nubes de terra; sed verius reor, sanctissimum Hieronymum transtulisse veraciter. Et quod dictio Hebraica, pro qua Hieronymus transtulit, fons, forsan æquivoca sit ad designandum fontem ac nubem.
Consequenter Moyses plenius atque distinctius narrat, quod primo capitulo de hominis productione et de utroque sexu, obscure ac breviter scripsit. Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terræ. Hic ponitur pars pro toto, videlicet corpus hominis pro homine. Vel si intelligatur de homine toto, non verificatur de eo, nisi secundum partem ipsius. Formavit itaque hominem, id est corpus primi hominis, seu hominem primum, quantum ad corpus suum de limo terræ, non quod corpus illud non fuerit ex quatuor elementis compositum; sed ideo limum terræ expressit, quoniam terra secundum quantitatem abundat in corpore hominis, deinde aqua: ideo ait, de limo, quoniam limus est terra aquæ mixta. Et inspiravit in faciem ejus. Quemadmodum Deus corpus hominis primi formavit non corporalibus manibus, sic inspiravit in faciem ejus non ore materiali, buccis aut faucibus, imo utrumque fecit intellectualiter, præcipiendo, et solo conceptu practico id volendo: itaque inspiravit, id est, creando immisit seu fudit in faciem ejus, hoc est in totum corpus ipsius, intelligendo per synecdochen totum nomine partis. Et specialiter exprimit faciem hominis, quia in ea potissime ostenduntur operationes vitales, et sensus magis vigent atque apparent in ea. Est item pars hominis quodammodo principalior, et etiam pulchrior. Spiraculum vitæ, hoc est animam vitalem seu spiritum rationalem. Et factus est homo in animam viventem, id est, animam vivam, et corpus suum vivificantem, ac immortalem, accepit a Deo per inspirationem seu creationem præfatam.
Circa hæc quæritur primo, quum Deus per se ipsum immediate fecerit corpora irrationabilium animalium in prima rerum institutione, sicut et corpus hominis primi, cur Scriptura nunc utitur speciali modo loquendi, describendo hominis formationem secundum corpus et animam? Nempe de aliis generaliter dictum est, Producat terra, etc., Producant aquæ, etc.; nunc autem sic ait, Formavit Dominus Deus hominem. Sed hujus quæstionis facilis exstat solutio, quia ad insinuandum hominis dignitatem, id factum est. Denique, sicut ceteris formis nobilior valde est anima rationalis, sic corpus ipsius nobilioris est complexionis et cœliformioris æqualitatis, pulchrioris quoque figurationis et organizationis. Estque staturæ erectæ, ad innuendum quod anima ejus creata est ad contemplandum ac diligendum cœlestia et divina. Ad insinuandum quoque, quod anima hominis sit omnino ab extra et a Deo immediate creata, ait Scriptura : Inspiravit in faciem ejus. Alia autem translatio continet : Insufflavit (aut sufflavit) in faciem ejus. Anima etenim in Scripturis flatus vocatur, juxta illud Isaiæ : Hæc dicit Dominus, dans flatum populo qui est super terram. Et rursus per Isaiam Deus testatur : Flatus ego faciam, et spiritus a facie mea egredietur. Eadem vero vocatur anima, et spiraculum vitæ, quia per eam homo spirat et vivit. Quidam tamen spiraculum vitæ, vocant spiritum quemdam corporeum in corpore animalis, qui operatur in eo in quinque sensus, et paulatim in moriente exstinguitur. Quumque animal moritur in aliqua corporis parte, adhuc sentitur spiritus ille, quum in parte alia sit exstinctus.
Quæritur, an corpus primi hominis, sit immediate a Deo formatum. Ad hoc Thomas in prima parte, quæstione 91, respondet : Corpus primi hominis formari non potuit, nisi immediate a Deo. Quemadmodum enim Deo proprium est creare animam, sic soli Deo convenit producere formam in materia sine adminiculo præcedentis formæ substantialis. Unde nec angeli transmutare possunt corpora ad aliquam formam, nisi adhibendo semina quædam, ut tertio de Trinitate loquitur Augustinus. Sed ante primi hominis productionem non fuit formatum aliquod corpus humanum, cujus virtute formaretur aliud simile in specie per viam generationis. Necessarium igitur fuit, primi hominis corpus a Deo formari immediate. Potuit tamen esse, ut angeli aliquod ministerium circa corpus hoc exhiberent, sicut in finali resurrectione adhibebunt, pulveres suscitandorum corporum colligendo.
Quærit etiam Augustinus, an anima primi hominis facta sit extra corpus. Et videtur supra Genesim sentire, quod imo : doctores tamen nunc super secundum communiter dicunt quod non, nec Augustinus dicit illud simpliciter asserendo. Dicunt ergo doctores, quod sicut in ceteris postea, ita in primo homine anima simul creata est et infusa. Est enim naturaliter corporis forma, parsque compositi. In eodem autem actus seu forma non præcedit corpus.
Quæri etiam potest, an anima illa infusa sit corpori prius formato et organizato. Et ex textu videtur, quod sic, quum scriptum sit, quod Deus inspiravit in faciem ejus. Sed si hoc concedatur, quæretur qualis forma substantialis fuit in corpore illo ante animæ infusionem; et utrum forma illa fuerit corrupta, anima adveniente. Ad istud arbitror respondendum, quod corpus hominis a Deo formatum est et perfecte organizatum in instanti, quoniam infinitæ virtuti competit instantaneæ operari, et eodem instanti anima ejus est creata, corporique infusa, quemadmodum etiam dicunt doctores factum in formatione corporis Christi et infusione animæ ejus.
Insuper, communiter nunc tenetur, quod primus homo factus est in ætate et robore virili, atque ad generandum idoneo.12 Dei enim opera sunt perfecta, et perfectum dicitur unumquodque, quando potest producere simile sibi in specie. Si vero quæratur, an factus sit mortalis aut potius immortalis:3 respondetur, quod factus est aliquo modo mortalis, et aliquo modo immortalis: quia sic conditus fuit, quod nunquam moreretur, si Deo obediens permaneret; sin autem, morti subjiceretur. Immortalitas autem non competebat ei ex sua natura, quoniam habuit corpus mixtum, et ex contrariis compositum, quamvis contrariæ qualitates elementorum, fuerint in eodem ad præcipuam æqualitatem temperiemque redactæ. Hinc tertiodecimo de Civitate Dei loquitur Augustinus: Fatendum est, primos homines ita fuisse institutos, quod si non peccassent, nullum genus mortis experirentur. In Historia demum scholastica dicitur: Hunc locum non intellexit Plato sane, dicens Deum animam creasse, angelos autem corpus formasse, ibi: O dii deorum! quorum pater opifexque ego. Verumtamen per verba illa in secundo Timæi scripta, Plato per deos deorum litteraliter intelligit orbes cœlestes ac stellas, ut etiam Thomas testatur. Nec dicit ibi aperte, quod dii deorum formaverunt corpus primi hominis, sed quod Opifex summus commisit eis exsecutionem productionis animalium terrenorum mortalium.
Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio. Paradisus iste terrestris, est pars terræ elementaris, quæ in principio est creata: et ita paradisus, quantum ad substantiam suam, qua est pars terræ, factus est prima die seu in exordio temporis ac primæ diei; sed quantum ad id quod pertinet ad paradisi distinctionem, videlicet quantum ad herbas, arbusta et fructus ipsius, plantatus est tertio die, in qua aquis in unum collectis, Deus præcepit: Producat terra herbam virentem. Dicitur autem paradisus voluptatis, quoniam amœnissimus atque pulcherrimus locus est, et longa lataque regio.
In quo posuit hominem quem formaverat. Ex quo patet, quod Deus primum hominem extra paradisum creavit, et quod mulier facta est postea.
Circa hæc multa occurrunt quærenda. Primo, an paradisus sit locus corporeus. Ad hoc respondet Augustinus super Genesim ad litteram libro octavo: Tres, inquiens, sunt sententiæ de paradiso. Una eorum, qui posuerunt paradisum spiritualiter tantum. Et ista fuit Origenis opinio, qui omnia quæ in hoc capitulo de paradiso scribuntur, dixit spiritualiter esse intelligenda, ad designandum quod primus homo conditus fuit in magna opulentia spiritualium gratiarum, delectationumque internarum. Hanc opinionem reprobat Augustinus etiam tertiodecimo de Civitate Dei, Epiphanius quoque episcopus Cypri, in quadam epistola ab Hieronymo translata. Secunda fuit positio dicentium, ea quæ de paradiso dicuntur, corporaliter solum esse accipienda: quod non est satis idonee dictum, quoniam omnia illa spiritualiter etiam exponuntur. Et ipse Adam in spiritualibus voluptatibus exstitit constitutus, prout in sequenti pandetur articulo. Tertia est doctrina eorum, qui paradisum corporaliter spiritualiterque intelligunt, quam approbat Augustinus, imo Ecclesia Dei.
De hac re ait Bonaventura super secundum, distinctione 17: Sicut refert Magister, tres fuerunt de paradiso sententiæ. Prima, quod solum fuerat corporalis. Alii vero attendentes, quod beatificatio hominis in paradiso spirituali consistit, qui est Dei fruitio, non in corporali amœnitate, dixerunt paradisum, de quo loquitur hæc scriptura, spiritualem esse, non corporalem; et omnia quæ dicuntur de paradiso in littera, esse metaphorice dicta, ita quod homo dicitur positus fuisse in paradiso, non quasi corporaliter illuc translatus aut localiter situs, sed quia in spirituali amœnitate est positus ex Dei amore et cognitione, juxta quod de angelo lapso in Ezechiele habetur: In deliciis paradisi Dei fuisti. Tertia positio est, quod est paradisus corporalis, et est paradisus spiritualis, qui designat statum quietis et spiritualium amœnitatem deliciarum. Et paradisus iste spiritualis est duplex, secundum duplicem statum Ecclesiæ. Est enim status Ecclesiæ militantis, et item status Ecclesiæ triumphantis; sicque unus est spiritualis paradisus in Ecclesia militante, alter in triumphante: et de utroque possunt exponi, quæ de paradiso dicuntur, saltem pro parte. Porro paradisus corporalis, locus est deliciarum et amœnitatis. Et iste etiam duplex est, juxta duplicem hominis statum, puta perfectum et imperfectum. Juxta statum perfectum, paradisus est cœlum empyreum; secundum statum imperfectum, est paradisus terrestris, in quo decuit hominem poni, ut esset facultas perveniendi ad patriam, atque ut Deus ostenderet homini benevolentiam suam, cui paravit ac præstitit tam amœnissimum locum ad habitandum: sicque amœnitas exterioris habitaculi, corresponderet deliciis interioribus, quas habet anima, Dei templum exsistens, et habuit primi hominis anima. Hæc Bonaventura.
Secundo quæritur, quare primus homo extra paradisum plasmatus est. Ad hoc Thomas respondet in prima parte, quæstione 102: Immortalitas hominis erat supernaturale donum. Paradisus autem competebat homini ratione immortalitatis. Decuit ergo hominem extra paradisum creari, et deinde in illum transferri, ut agnoscatur, quid convenerit homini per naturam, quid item per gratiam; seu ut sciretur, quod paradisus non competebat ei per naturam. Denique, secundum eumdem Doctorem, paradisus fuit conveniens locus habitationi humanæ, quoniam propter temperiem aeris, præservavit hominem ab exteriori corruptivo, et per fructus lignorum suorum valuit homini contra interius corruptivum, quod est per consumptionem humidi radicalis. Competebat etiam homini ratione suæ incorruptibilitatis, quia et corpus ejus incorruptibile fuit, non ex sua natura, sed partim ex virtute animæ ejus. Hæc Thomas. Unde et Bonaventura: Debuit, inquit, homo extra paradisum produci, ut melius cogitaret beneficium Dei, dum videret se illuc aliunde adductum. Item ad ostendendum, quod homo non erat factus ad æternaliter ibi habitandum, sed ad temporaliter peregrinandum. Et quoniam Deus præsciebat hominis casum, voluit eum in paradiso locare, quatenus homo per ejectionem suam de loco tam voluptuoso, sensibiliter sciret, quanta spiritualia bona perdidisset per culpam; cognosceret quoque, quanta sit differentia inter eum qui Deo obedit, et eum qui inobediens est eidem.
Insuper, sicut et alii dicunt, homo factus est immortalis quantum ad corpus, non per naturam aut qualitates intrinsecas, quasi non potens mori, sicut post finalem resurrectionem corpora electorum erunt omnino immortalia et impassibilia per dotes, quæ ex animabus gloriosis redundabunt in ea; sed factus fuit immortalis per gratiam, quasi potens non mori, si in innocentia permaneret. Sicque immortalitas ista inerat homini, per remotionem eorum quæ potuerunt eum corruptibilem facere: quorum remotio principaliter fuit a providentia Dei præcavente ab homine extrinseca corruptiva; deinde fuit partim ex virtute animæ, quæ per virtutem divinitus sibi collatam, poterat corpus præservare ab interiori læsivo. Quoniam ergo locus conveniens confert ad vitæ conservationem, quemadmodum locus intoxicatus corruptivus est vitæ, hinc Deus providit homini de loco aptissimo.
Tertio quæritur, quid et qualis sit paradisus. Ad hoc Damascenus libro secundo respondet: Quoniam Deus conditurus erat hominem ex visibili invisibilique natura, secundum propriam imaginem et similitudinem, tanquam quemdam regem et principem omnis terræ et eorum quæ sunt in ea, constituit ante eum quasi regiam quamdam, hoc est locum regalem, in qua conversans, beatam et opulentam duceret vitam. Et hic est divinus paradisus, a Deo in Eden plantatus, promptuarium universæ exsultationis ac gaudii, qui est positus in oriente, excelsior omni terra residua, temperatissimo, tenuissimo, atque purissimo aere circumfulgens, plantis ac floribus semper comatus, bono odore ac lumine plenus, excedens intelligentiam pulchritudinis universæ formæ et auræ sensibilis: divina regio et digna conversatione ejus, qui secundum Dei imaginem factus est. Hinc alii dicunt, quod paradisus sit locus in alto situs, et usque circulum seu sphæram lunæ pertingens. Unde nec aquæ diluvii pervenerunt ad eum. Et hoc etiam dicunt Beda et Scholastica historia: quod tamen intelligi non potest quantum ad corporalem altitudinem aut approximationem; sed salvari potest, si intelligatur quantum ad similitudinem, qua convenientiam habet cum proprietatibus cœlestium corporum in temperie, æqualitate, pulchritudine, etc. Imo secundum Thomam in prima parte, paradisus non pertingit usque ad medium interstitium aeris, quia in illo est maxima intemperies aeris. Verumtamen S. Bonaventura affirmat: Tantæ altitudinis est paradisus, ut illuc non conscendant vapores in aere elevati, sed est ibi aer mundus et purus, perpetuitatis statui aptus. Et quia vapores non pertingunt ad paradisum, dicitur pertingere usque ad orbem lunæ. Nam luna dominatur vaporibus.
Quarto quæritur ubi sit paradisus. Ad quod respondetur, quod ubi nostra translatio habet, principio, antiqua translatio habet, Ad orientem. Ideo paradisus dicitur esse in oriente, sed in qua parte orientis, diversimode traditur. Aliqui enim dicunt, quod sit in oriente æquinoctiali; quia secundum istos, inter duos tropicos sub circulo æquinoctiali est temperatissima regio: ad quod auctor de Sphæra, multas rationes adducit. Unde et Bonaventura ait: Quum paradisus sit secus æquinoctialem, est ibi magna temperies temporis; et propter puritatem aeris, est ibi contemperantia caloris. Sed quoniam Aristoteles dicit in secundo Meteororum, quod inter duos tropicos non potest esse regio habitabilis propter nimiam caliditatem, quia sol bis pertransit ibi in quo libet anno: idcirco qui in hoc sequuntur Philosophum, dicunt quod paradisus sit extra tropicos versus orientem æstivalem aut hiemalem. Et istud sanctus Thomas dicit rationabilius esse. Nam et terræ illi loco vicinæ, sunt intemperatæ propter propinquitatem ad solem. Est autem paradisus a terris habitabilibus remotus atque secretus, montibus, aquis, aut etiam intemperie aeris interpositis in mediis locis, ita ut adiri non possit; nec notitia ejus poterit haberi, nisi ex revelatione. Idcirco philosophi et historiographi non sunt de eo locuti.
Produxitque Dominus Deus de humo, id est humida terra paradisi, omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave, id est, universas arbores speciosas atque fructiferas, quarum fructus erant dulces ad manducandum. Istud, ut tactum est, fecit Deus tertia die. Nec solum in paradiso erant arbores pulchræ et fructuosæ, sed et ubique terrarum; sed multo abundantius in paradiso, in quo erant etiam arbores quæ miras ac speciales habebant virtutes. Unde nunc subditur: Lignum etiam vitæ produxit Deus in medio paradisi. De hoc Magister secundo libro sic ait: Lignum vitæ, ut docent Beda et Strabus, sic dictum est, quia accepit divinitus hanc virtutem, ut qui ex ejus fructu comederet, corpus ejus firmaretur stabili sanitate, atque perpetua soliditate, nec ulla infirmitate aut ætatis debilitate in occasum vel in deterius laberetur. Hinc Strabus ait apertius, et habetur in Glossa: Lignum vitæ naturaliter habuit hanc naturam, ut qui ex ejus fructu comederet, perpetua soliditate firmaretur, atque beata immortalitate vestiretur, nulla infirmitate, anxietate, seniive lassitudine, aut imbecillitate fatigandus. Sed mirum videtur, et quæri potest, qualiter res illa pure corporalis, potuit tantam habere virtutem. Ad quod posset quis breviter respondere, quod multæ gemmæ et herbæ ac consimilia, multas occultissimas habent vires, mirificas et valde mirabiles : quod potissime competit his quæ in paradiso nascuntur.
Circa hoc scribit Thomas in prima parte, quæstione 97 : Duo remedia data sunt homini in statu innocentiæ, contra duos defectus ; quorum defectuum unus, est deperditio humidi naturalis ex actione naturalis caloris. Et contra hunc defectum subveniebatur, vel potius subventum fuisset, si non peccasset, homini per esum lignorum paradisi communiter, juxta quod infra habetur : Ex omni ligno paradisi vesceris. Alius defectus est ex admixtione extranei nutrimenti cum † valido ac humido naturali, ex cujus admixtione naturalis vigor complexionis debilitatur magis magisque successive, secundum Philosophum libro de Generatione, quemadmodum vinum ex permixtione aquæ, debile redditur tanto plus, quo amplius ei miscetur, ita quod tandem ex lymphatione corrumpitur. Et contra hunc defectum, subventum fuisset homini per esum ligni vitæ. Propter quod quartodecimo de Civitate Dei loquitur Augustinus : Cibus aderat homini, ne esuriret ; potus, ne sitiret ; lignum vitæ, ne illum senectus dissolveret. Unde infra fertur :4 Videte ne forte sumat de ligno vitæ, et vivat in æternum. Imo Augustinus testatur, quod homo potuisset post peccatum semper vivere, si ei permissum fuisset de ligno vitæ comedere.
Præterea de hac materia scribit Bonaventura super secundum, distinctione 17 :5 Universitas lignorum paradisi, sub tribus comprehenditur differentiis, secundum quod ad triplicem hominis utilitatem poterant ordinari. Nam poterant ei prodesse, quantum ad corpus, aut quantum ad animam, aut quantum ad utrumque conjunctum. Si primo modo, sic erant ligna fructifera quæ præbebant ei alimenta, quantum ad corporis sustentationem. Si quantum ad animam, sic fuit lignum scientiæ boni et mali, quod ordinabatur ad probationem obedientiæ hominis. Si quantum ad totum compositum, sic fuit lignum vitæ, quod facere potuisset ad humanæ vitæ perpetuationem. Unde hæc duo ligna dumtaxat specialiter nominantur, propter suos speciales effectus, propter quos Deus posuit illa duo in medio paradisi juxta se invicem, ut ex uno, utpote ex ligno vitæ, conciperet affectum amoris ; ex alio, affectum timoris. Lignum quoque vitæ sic appellatur, non ab effectu quem habuit, sed ad quem ordinabatur, quem etiam habuisset, si homo stetisset. Hæc Bonaventura.
De alio autem ligno subjungitur : lignumque, id est arborem scientiæ boni et mali. Arbor illa ita vocata est ex eventu, quoniam homo manducando de fructu ligni illius, experimentaliter didicit et cognovit in malum suum, quid sit obedientiæ virtus, quid inobedientiæ vitium, et quantum distant ista ab invicem : quod tamen ante habitualiter scivit notitia simplici, sed non experimentali. Verumtamen in his verbis per bonum et malum, intelligi possunt tam bona et mala corporalia, quam bona et mala spiritualia. Unde in Scholastica historia dicitur : Lignum scientiæ boni et mali, vocatum est ex eo, quod secutum est post comestionem, utpote ex pœna inflicta pro illo peccato. Prius enim homo nesciebat quid esset malum, quia nondum expertus. Bonum dicimus sanitatem et fortitudinem, malum vero ægritudinem et imbecillitatem, quæ nondum senserat. Cognoverat quidem ea per scientiam, quia ex uno contrariorum cognoscitur reliquum, sed non per experientiam, quemadmodum medicus qui nunquam fuit infirmus, scit morbos ; sed dum ægrotat, magis eos cognoscit, quia cognoscit et sentit : sicut de puero delicate nutrito dicitur, quod ignorat quid sit malum sive paupertas. Rursus in eadem habetur Historia, quod Plato per lignum vitæ, per lignum quoque scientiæ boni et mali, intellexit hominem ipsum, quia putavit nomina illa non convenire arboribus.
Præterea de his lignis ait Damascenus libro secundo: In medio paradisi plantavit Deus lignum vitæ et lignum cognitionis, per experientiam quamdam et approbationem, et exercitium obedientiæ et inobedientiæ hominis: ideo lignum cognitionis boni et mali vocatur. Lignum autem vitæ sic dictum est, vel quasi habens operationem tributivam vitæ, vel quia solum comestibile dignis vita, et non subjectis morti. Refert quidam hoc loco, quod Josephus dicit primo Antiquitatum libro, quod fructus arboris scientiæ boni et mali, habuit virtutem accelerandi usum rationis: quod ille reprobat, dicens hoc falsum esse, quoniam virtus corporalis non se extendit ad hujusmodi accelerationem. Sed quidquid sit de veritate dicti Josephi, quem Hieronymus dicit fuisse virum doctissimum, ratio reprobationis illius non valet. Nam dato quod virtus corporalis non extenderet se directe ad accelerationem præfatam, quæ est spiritualis effectus, tamen dispositive et cooperative ac instrumentaliter posset se virtus corporalis ad effectum illum extendere. Nam et gemmæ aliquæ habent virtutem influendi et imprimendi in animam rationalem, atque causandi in ea diversas affectiones, imo et inducendi eam ad actus plurimos virtuosos. Legitur quoque in libro Tobiæ, quod fumus cordis piscis cujusdam habeat vim extricandi omne genus dæmoniorum. Denique Damascenus ait libro secundo, quod lignum scientiæ boni et mali, ita vocatum est propter causam expressam, aut quoniam dabat accipientibus virtutem naturæ propriæ cognitivam, quod bonum erat perfectis, malum autem imperfectioribus, quemadmodum solidus cibus, malus est mollibus adhuc et lacte egentibus.6 Porro verba Josephi sunt hæc: Illa plantatio, scilicet arbor prudentiæ, causa acuminis erat et intellectus, quod juxta prætacta posset ad pium trahi intellectum.
Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum. Quum locus voluptatis et paradisus sint idem, quomodo fluvius egrediebatur de loco voluptatis, id est de paradiso, ad irrigandum paradisum? Et respondendum, quod fluvius ille oriebatur in quadam parte paradisi ex redundantissimo fonte, et ita currebat per paradisum, ad irrigandum eumdem et planitiem ac arbusta et virgulta ipsius, quemadmodum Nilus plana loca Ægypti. Porro in Scholastica historia dicitur, quod fons ille potest intelligi vel abyssus, hoc est omnium matrix aquarum, vel pro fontibus pluraliter. Unde et alii dicunt, quod fluvius paradisi oriebatur ibi de fonte vel fontibus. Sic namque Hieronymus ait quod Jordanis habet duos fontes, unum nomine Jor, alium nomine Dan. Verumtamen Damascenus ait libro secundo: Oceanus est velut fluvius quidam, circuiens omnem terram. De quo mihi videtur dixisse Scriptura divina, quoniam fluvius procedit de paradiso. Hic Oceanus in quatuor principia, hoc est in quatuor flumina dividitur. Nomen uni Phison. Ex his Damasceni verbis apparet, quod Oceanus sit fluvius de paradiso egrediens. Ad hoc Thomas super secundum respondet, quod primum principium illorum fluminum, sicut et ceterarum aquarum, est Oceanus; sed principium proximum est fons ille, qui surgit in illa parte terræ. Dicitur ergo Oceanus de paradiso egredi, atque in quatuor capita dividi, in quantum fons ille paradisi et fluvius, quem ibidem producit, ex Oceano primordialiter fluit et exit.
Qui inde dividitur in quatuor capita, hoc est, fluvius ille per paradisum decurrens, tandem per quatuor meatus seu loca se dividit, et currere incipit, sive in paradiso, sive extra et prope eum, incipiat illa divisio. Dividitur ergo in quatuor capita, hoc est in quatuor magna ac principalia flumina, quæ licet habeant unum caput in paradiso, nihilo minus capitalia nuncupantur, per comparationem ad aquas, quæ extra paradisum in diversis regionibus manant ex ipsis. Nomen uni Phison. Phison, ut dicitur, in Hebræo fertilitatem seu abundantiam sonat : sicque fluvius ille dicitur Phison, quasi piscibus plenus, vel quoniam terram per quam fluit, fecundat. De hoc in Scholastica historia scribitur : Phison a Gangaro rege, alio nomine dictus est Ganges. Et secundum Isidorum, Phison interpretatur caterva, quoniam decem flumina intra se recipit, quæ scilicet extra paradisum hinc inde fluunt in ipsum ; vel mutatio oris, quia mutatur a facie seu dispositione, quam habet in paradiso. Mutatur quippe secundum diversa loca in tribus, videlicet in colore, quoniam alibi clarus est, alibi turbidus ; in quantitate, quia alicubi parvus, alicubi magnus; in sensu, nam in aliquibus locis est calidus, in aliis frigidus.
Ipse est qui circuit omnem terram Hevilath, id est, Phison hinc inde decurrit per Indiam, quæ dicta est Hevilath, ab Hevila filio Jectan, de quo infra habetur.7 Quocirca sciendum quod infra legitur de duobus qui dicti sunt Hevila. Et India dicta est Hevilath, ab Hevila illo qui fuit filius Jectan, propter quod ait Glossa : Hevilath regio Indiæ, post diluvium possessa est ab Hevila filio Jectan, filii Heber, patriarchæ Hebræorum. Porro an Phison ita circumeat Indiam, ut faciat eam insulam, certum non habeo. Ubi nascitur aurum. Plinius etenim dicit, quod regiones Indiæ præ ceteris abundent aureis venis, id est subterraneis venis et locis, in quibus nascitur aurum. In Scholastica quoque historia dicitur, quod fluvius iste aureas trahit arenas. Et aurum terræ illius, videlicet Indiæ, optimum est, utpote magis decoctum, purum, pretiosum ac virtuosum in proprietatibus auri, quarum una est exhilarare videntem. Ibique invenitur bdellium. Circa hoc habetur in Glossa : Bdellium, secundum Plinium, est arbor aromatica, magnitudine oleagina, cujus lacrima, id est humor seu gutta, est lucida, gustu amara, ac boni odoris, sed odoratior fit vini infusione. Et lapis onychinus. Onyx, ut ait Glossa, est lapis pretiosus sic dictus, quia permixtum habet candorem, ad similitudinem unguis humani. Unguis etenim Græce vocatur onyx. Itaque lapis ille coloratus est instar humani unguis. Antiqua translatio habet carbunculum, qui ignei est coloris, et dicitur illustrare tenebras noctis.
Et nomen fluvii secundi est Gehon. Ipse est qui circuit omnem terram Æthiopiæ ; et inde descendit in Ægyptum, et ibi vocatur Nilus, et est turbidus. Nomen vero fluminis tertii, Tigris, qui ita vocatur, quia velocissime currit instar tigridis, quæ est celerrimum animal. Ipse vadit contra Assyrios, id est per terram Assyriorum, deinde per majorem (ut fertur) Armeniam. Et dicitur ire seu currere contra Assyrios, quasi ex opposito Assyriorum, respectu pergentium illuc ex altera parte. Fluvius autem quartus, ipse est Euphrates, qui currit per Chaldæam, et est unus terminus terræ Israel, imo secundum Glossam, in vicino irrigat terram promissionis : ideo Moyses non expressit, per quam terram decurrat, quoniam satis innotuit filiis Israel, quibus hæc scripsit. Currit quoque per minorem Armeniam et Persiam, ut legitur.
Porro adversarii legis Moysis quidam hæretici atque philosophi, dixerunt hæc omnia quæ de ortu fluviorum istorum recitat Moyses, esse conficta et fabulam falsam, quia ad oculum constat, quod fluvii isti habent ortum extra paradisum, et in terra habitabili. Phison namque oritur in locis Caucasi montis; Gehon non procul ab Atlante, qui est mons Africæ ad occidentem; Tigris et Euphrates ex Armenia, ut etiam Beda refert. Ad istud respondetur in Scholastica historia : Quatuor flumina ista ab eodem fonte paradisi emanant, ac separantur. Et quidam eorum iterum inter se commiscentur, et iterum separantur. Sæpe quoque absorbentur a terra, atque in pluribus locis rursus erumpunt. Hinc Augustinus octavo libro super Genesim ait, quod sicut in aliis contingit fluminibus, ut alicubi intrent terram, et alibi per deserta Indiæ quandoque sub terra, exeant, ita de fluviis istis credendum. Unde et aliqui dicunt, quod Phison currit aliquando super terram. Hinc ortus fluviorum horum diversi leguntur.
Footnotes
Chapter 20 of 104