Articulus 21
INTRODUCTIO ET SOLUTIO QUÆSTIONUM, CONCERNENTIUM PASSUM TEXTUS ISTIUS ARTICULO PRÆCEDENTI EXPOSITUM.
QUÆRITUR circa illud, Tulit Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso: a qua parte terræ tulit eum, hoc est, in qua parte terræ factus est primus homo. Ad hoc respondet Henricus de Hassia: De hoc non est certitudo. Sed Josephus dicit, quod in agro Damasceno, hoc est in agro juxta quem postea est ædificata Damascus urbs Syriæ. Dicitque Josephus, quod ibi factus sit Adam de terra rubra conspersa seu humida. Nam et Adam uno modo interpretatur ac sonat, rubens, vel rubra terra. Alii dicunt, quod factus sit in medio terræ habitabilis, utpote circa Jerusalem, quoniam ibi aut prope nasciturus et conversaturus fuerat Christus. In Elucidario, in quo multa notabilia breviter continentur, quamvis non cuncta authentica sint, dicitur quod Adam in Hebron, id est, agro ubi nunc Hebron est, formatus sit, et illuc post ejectionem suam reversus ac conversatus. Cui dicto apparentiam facit, quod ibidem sepultus describitur.1
Secundo quæritur, quum vir sit dignior muliere, cur mulier in paradiso formata est, vir extra paradisum. Respondetur, quod viro extra paradisum plasmato, ad innuendum, quod mansio paradisi sibi naturaliter non deberetur, satis innotuit, quod mulieri mansio illa non debebatur, quum esset imperfectior viro: idcirco ad illud designandum, non oportebat eam extra paradisum formari. Assignantur quoque et aliæ causæ, videlicet quod Deus in hoc honoravit sexum femineum. Unde et de nobiliori materia eam formavit, quam virum, puta de costa viri, de limo formati. Et quia ipse Creator omnipotens prævidit se ex sexu illo incarnandum. Et rursus, ne viri conjuges suas contemnant, sed venerentur.
Tertio quæritur circa illud, Præcepitque ei, dicens: Ex omni ligno paradisi comede; quot præcepta dedit Deus Adæ in principio seu paradiso. Ad hoc communiter respondetur, quod tria. Unum fuit, Crescite et multiplicamini.2 Et hoc pertinebat ad conservationem speciei. Verumtamen hoc præceptum, secundum ordinem historiæ textus, datum est Adæ ante translationem suam in paradisum. Secundum præceptum fuit, Ex omni ligno paradisi comede, quod pertinet ad conservationem individui. Et hæc duo præcepta erant affirmativa. Tertium exstitit negativum, videlicet: De ligno scientiæ boni et mali ne comedas.
Quarto quæritur, an etiam mulieri data sint ista præcepta. Et videtur quod non. Nam in prolatione primi præcepti nondum fuit producta. Porro duo ultima ista præcepta, soli Adæ data leguntur. Oppositum tamen apparet ex eo, quod infra mulier respondetur serpenti: De fructu ligni quod est in medio paradisi, præcepit nobis Deus ne comederemus, ne forte moriamur. Ad hoc Augustinus quasi dubitative respondet, quod præcepta ista sic data sunt viro, ut per eum devenirent ad Evam. In Scholastica historia datur ista responsio assertive. Et additur ibi, quod jussio ista dicitur Adæ facta forte per anticipationem, quoniam muliere formata, utrisque est data. Verumtamen hoc non habetur ex textu, nisi forte ex responsione Evæ præallegata: quæ tamen ita intelligi potest, quod jussiones hæ primo et immediate factæ sunt viro, et mulieri per eum.
Quinto quæritur, anne etiam alia præcepta data sunt eis. Et videtur quod imo, quoniam tenebantur ad legem naturalem et ejus præcepta. Tenebantur quoque vitare peccata mortalia, divinis præceptis directe contraria; imo obligabantur credere et sperare in Deum, et diligere eum præ omnibus. Denique in Ecclesiastico scriptum est: Deus ab initio constituit hominem, adjecit illi præcepta et mandata.3 Amplius, tria præcepta non erant nisi de corporalibus rebus, sed Deus exegit a primis parentibus spiritualem subjectionem et cultum internum, ergo dedit eis præcepta de talibus. Ad istud respondendum est affirmative, sicut argumenta hæc probant, quod etiam clarius comprobatur ex his, quæ in Ecclesiastico scribuntur: Deus de terra creavit hominem, creavit ex ipso adjutorium simile sibi.4 Disciplina intellectus replevit eos, creavit illis scientiam spiritus, sensu implevit corda illorum, bona et mala ostendit illis, justitiam et judicia sua ostendit illis, et dixit illis: Attendite ab omni iniquo.
Sexto quæritur, qualiter et in qua lingua locutus est illis Deus, et qualiter potuerunt intelligere aliquod idioma. Ad hoc Augustinus obscure respondet, et sentire videtur, quod per creaturam subjectam, puta per angelum, locutus sit et jusserit illis duo illa præcepta. Scholastica quoque historia et Henricus de Hassia, clarius id affirmant. Et addit Henricus, quod in Hebræo facta sit illa locutio. Atque secundum Augustinum, dicendum quod sicut Deus concreavit illis scientiam, ita et Hebrææ loquelæ peritiam.
Septimo quæritur, qualiter et quibus dixit Deus, Non est bonum hominem esse solum, faciamus ei adjutorium simile sibi. Respondetur quod Deus hoc dixit, id est, intra se cogitavit ac definivit, ita quod dicere sumitur hic essentialiter pro practica intellectione. Et ista locutio est totius superbeatissimæ Trinitatis ad se, vel Patris ad Filium ac Spiritum Sanctum, quemadmodum dictum est super illud: Dixit
A Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram.
Octavo quæritur, cur Dominus volens tollere unam de costis Adæ, etc., misit soporem in eum. Ad hoc quidam respondet, ne Adam videret costæ suæ amotionem. Sed contra hoc objici posset, quia secundum Augustinum, sopor ille non est missus in Adam, ne sentiret dolorem ex costæ abstractione, quia et vigilanti potuit eam sine dolore avellere: ergo a fortiori apparet, quod non sit facta soporis immissio, ne Adam videret costæ suæ sublationem, quia et invisibiliter potuit eam Deus auferre. Denique sublatio costæ, non est corporaliter et visibiliter facta, per applicationem manus aut alterius membri aut instrumenti, sed jussu Omnipotentis, aut etiam invisibili aliquo cooperatu angelico. Sunt igitur hujus rei aliæ rationes. Prima, quoniam Deus dum costam abstulit, voluit viro revelare mysterium seu causam ablationis illius: ideo misit in eum contemplationis soporem et ecstasim, in qua revelavit ei multa secreta et spiritualem rationem facti illius: quæ tamen ratio in se spiritualis, fuit litteralis ibidem, sicut et sequens, secundum Augustinum. Secunda itaque ratio est, quia per formationem Evæ ex Adam, voluit Deus præfigurare formationem Ecclesiæ ex Christo: idcirco ex Adam dormiente et soporato Deus formavit Evam, quia prævidit quod ex Christo dormiente in cruce, formanda esset Ecclesia.
Nono quæritur, cur Deus formavit mulierem ex viro, et non potius ambos simul produxit de communi materia, sicut in ceteris animalibus fecit. Et respondendum quod ideo. Primo, ut vir conjugem magis diligeret, non solum tanquam aliquid simile sibi, sed et tanquam aliquid sui, et tanquam quemdam sui effectum. Hinc duodecimo de Civitate Dei loquitur Augustinus: Quod ex latere viri facta est mulier, signat quam cara debet esse conjunctio mariti et conjugis. Secundo, ut in hoc quoque primus homo Deo assimilaretur, quod sicut omnia sunt ex Deo, sic universum genus humanum prodiret ex uno homine primo. Tertio, quoniam vir caput est mulieris: idcirco ex eo tanquam a quodam principio fuerat procreanda. Quarto, ut femina suo marito fidelius et amorosius adhæreret tanquam principio suo. Quinto, propter significationem mysterii, utpote quod tota Ecclesia esset formanda a Christo.
Decimo quæritur, quare potius de costa et latere Adæ sumpta est Eva. Respondetur, ad designandum quod Ecclesia esset formanda de sanguine ex Christi latere profluente.5 Item ad innuendum, quod uxor sit juxta sui mariti latus ponenda et tanquam socia, non quasi ancilla aut domina a viro suo habenda: idcirco de media corporis parte, videlicet costa, non de capite aut pede viri est facta.
Undecimo quæritur de contemplatione Adæ in præfato sopore, qualiter viderit Deum, et quid ex divina revelatione tunc cognoverit. Respondetur quod non vidit Deum clare per speciem, sed contemplatione anagogica ac mystica multum præclara, quæ fuit quasi medio modo se habens inter beatificam patriæ visionem, et communem contemplationem Dei in via. Denique, secundum doctores, ex divina revelatione tunc cognovit Dei Filium incarnandum, non tamen cognovit tunc causam Incarnationis, videlicet quod pro diluendis mundi peccatis esset incarnandus: non enim præscivit ruinam suam. Et quod istud sit verum, ex eo perpenditur, quod Adam evigilans et reversus ad se, prophetavit: Relinquet homo patrem suum et matrem suam, et adhærebit uxori suæ, et erunt duo in carne una. Quod exponens Apostolus: Sacramentum, inquit, hoc magnum est;6 ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Intellexit itaque Adam in raptu illo, feminam de costa sua esse formatam, et rationem formationis illius ac designationem matrimonii tunc instituti, ut est in naturæ officium. In Scholastica quoque historia fertur: Evigilans prophetavit de conjunctione Christi et Ecclesiæ, et ibidem cognovit de futuro diluvio, judicio quoque futuro per ignem, ac suis liberis indicavit. Verumtamen istud reor incertum, quod cognovit de futuro diluvio atque judicio Dei per ignem. Sic enim, ut apparet, præcognovisset sui ac posteritatis suæ ruinam, eo quod diluvium et ignis judicium, directe insinuent pœnam. In cujus ratione datur intelligi culpa præcedens, quod illuminatissimum Adam non latuit. Et quamvis post primam Protoplasti transgressionem, interdum infligitur pœna absque prævia (pro qua infligatur) culpa, tamen si primus homo non peccasset, non infligeretur posteris pœna sine prævia culpa: quod etiam S. Thomas affirmat. Porro incarnatio Filii Dei non supplicium, sed potius beneficium denotat.
Duodecimo quæritur, an de costa Adæ poterat Eva formari. Et apparet quod non, quoniam ex tam parva materia nequivit fieri corpus tam grande, nisi forte per rarefactionem; corpus autem Evæ non erat rarum, sed grossum, spissum ac solidum. Respondetur, quod de hoc duæ sunt opiniones. Una Hugonis et Magistri Sententiarum, qui dicunt corpus Evæ formatum ex costa illa absque additione alicujus exterioris materiæ, per creationem aut conversionem alicujus in ipsam. Si enim (ut aiunt) Deus potuit materiam de nihilo facere, potuit eam in se ipsa multiplicare absque alicujus additione. Alii dicunt quod factum sit illud per additionem alterius materiæ, et probabilius reputat Thomas, quod factum sit hoc per additionem materiæ præexsistentis, eo quod Sancti communiter dicant, omnia ad minus in materia simul esse creata. Sed istis difficultatibus scholasticis, quæ super Sententias diffuse discutiuntur, nequaquam intendo immorari hoc loco.
Tertiodecimo quæritur, qualiter costa de qua facta est Eva, fuit primo in Adam. Aut enim fuit ei superflua, aut de ejus integritate consistens. Si secundum, ergo ea sublata, factus est imperfectus ac diminutus. Si primum, ergo fuit monstruosus, sicut qui habet sex digitos. Monstrum quippe est effectus suæ inconveniens speciei. Respondetur brevissime, quod costa illa fuit Adæ necessaria, secundum quod erat suæ speciei principium, non in quantum fuit individuum certum. Ideo costa ablata, mansit integer homo.
Quartodecimo quæritur, an Eva fuerit filia Adæ. Et apparet quod imo, quia ex substantia ejus est facta. Costa namque magis fuit de substantia Adæ, quam semen. Respondetur quod formatio Evæ non exstitit per naturalem generationem, sed per supernaturalem plasmationem, idcirco non exstitit filia Adæ. Postremo circa illud, Ædificavit Dominus costam quam tulerat, etc., Lyra allegat et approbat Rabbi Salomonem, dicentem: Formatio mulieris describitur nomine ædificationis, quoniam sicut ædificium communiter grossius latiusque est inferius, quam supra, sic corpora mulierum communiter grossiora inferius, et subtiliora exstant superius. Et hoc propter debilitatem calidi naturalis in muliere, propter quod major pars alimenti manet inferius. Sed circa hoc scribit Rabbi Paulus, quod istud sit improprie dictum, inconveniensque ad propositum declarandum: quoniam ad Scripturam nil pertinet, an mulier sit grossior inferius, annon. Ideo aliam rationem adducit, dicendo quod sicut in ædificio manet eadem res numero in ædificato, quæ fuit ante ædificationem, et ex qua ædificium fit, ut patet dum ex lignis et saxis fit domus, ita dicit quod inter Adam et Evam mansit quodammodo individualis identitas, in quantum eadem costa numero mansit in Eva, quæ ante fuit in Adam. Sed istud satis imperite prolatum censetur. Dum enim ex aqua fit aer, non manet identitas individualis inter aquam et aerem, quamvis materia prima eadem numero perseveret in aere quæ fuit in aqua: sic quamvis costa in Eva mansit eadem numero, quantum ad primam materiam quæ fuit in Adam, non tamen ob hoc mansit eadem numero costa in utrisque, quoniam sub alia forma substantiali stetit in Adam quam in Eva. Quemadmodum autem materia sumit esse a forma substantiali, ita et distinctionem, unitatem aut numerationem a forma sortitur.
Possent demum circa hunc passum alia dubia multa moveri, videlicet quamdiu fuit Adam in paradiso, et quamdiu formatio ejus introductionem ejus in paradisum præcessit, ac consimilia, quæ in expositione sequentis tangentur capituli.
Footnotes
Chapter 22 of 104