Articulus 13

EX SCRIPTIS GUILLELMI PARISIENSIS EPISCOPI, LIBRO PRIMO DE UNIVERSO, DE PROVIDENTIA ET REGIMINE DEI.

LIBRO de Universo Guillelmus effatur : Consequens est prosequi quæstiones circa providentiam Dei. Quarum prima est hominum insipientium et stultorum qui quærunt qualiter possibile est Creatori tantam rerum multitudinem, diversitatem et varietatem regere et curare. Cui quæstioni respondet Apuleius Platonicus: Quemadmodum (inquiens) rex unus aut dux regit exercitum innumerabilium bellatorum, et ad unum clangorem buccinæ alii ad arma, alii ad equos, alii ad machinas currunt, et circa unumquodque istorum tam multa tamque varia opera fiunt; sic totam multitudinem creaturarum unus nutus Creatoris perinde regit ac si singulæ creaturæ illum audiant ac sentiant. Exsequitur unaquæque res vices suas, sciens seu quasi dignoscens sibi a Creatore inditam legem, quemadmodum in exercitu quantumlibet magno scit unusquisque præsentium quid ad ipsum pertineat, et illud exsequitur dato signo. Sicque considera tantam multitudinem ac tantam officiorum varietatem una voluntate regia gubernari, quam buccinæ innuit clangor. Quid igitur mirum, si Rex et Dominus sæculorum sua omnipotentissima et imperiosissima voluntate cuncta commovet concitatque creata, ita quod universa et singula aggrediuntur et prosequuntur operationes pertinentes ad se, et leges atque officia quæ edidit ac posuit eis? Sic quoque irrationabiles creaturæ ex irradiatione et adspersione luminositatis sapientiæ Dei cognoscunt naturali notitia quædam eis necessaria, ad suam consistentiam conservationemque spectantia. Et hæc illuminatio modica ac participatio quædam luminis divinæ scientiæ, est eis quasi lex et liber ac lucerna, qua tendunt ad convenientia ac necessaria suæ naturæ: ut quod aranea sic texit retia sua. — Insuper aliam responsionem ad quæstionem inductam dedit quidam ex sanctis et sapientibus Christianorum doctoribus: ut dum rex terrenus præcipit sibi construi civitatem, ad unum ejus imperium procedunt tot et tantæ operationes operariorum, mechanicorum, cæmentariorum, fabrorum; et non hominum tantum, sed et brutorum deferentium onera. Quod si de toto regno considerationem feceris, similitudinem expressiorem invenies: præsertim si regem tam sapientem et potentem imaginaveris, ut totum regnum suum habeat sibi sine ulla rebellione subjectum, totis quoque præcordiis injustitias detestetur. Hic ab initio ornabit totum regnum suum magistratibus sapientissimis, ministris obedientissimis legibusque justissimis; de omnibus ad pacem et prosperitatem regni pertinentibus sagaciter providebit. Hic igitur solo nutu seu signo suæ optimæ voluntatis movebit in primis adsistentes sibi, deinde præsides provinciarum, ac ceteros officiatos, sub quibus erit multitudo populi ordinate gubernata, obediens, bene pacata. Videbis hunc regem de solio suo regentem universos et singulos homines regni sui. Si autem quidam perversi noluerint subdi, et injustos sibi elegerint præsidentes vixerintque inique, hoc eorum perversitati, non regis imperfectioni, erit attribuendum. Ita est in regimine universi, atque in principatu Ecclesiæ militantis, quam Dominus et Salvator in principio optime ac sapientissime instituit gubernandam per gloriosos Apostolos ac evangelicæ legis præcepta, documenta, consilia, a quibus multi exorbitaverunt abusionesque varias induxerunt. Hæc Guillelmus: qui et tertium ponit exemplum de palatio regis optime disposito variisque officiis et officiatis pulchre distincto, quemadmodum tertio Regum narratur de palatio Salomonis.¹ Porro per sanctum et sapientem quem allegat nec nominat, intelligit Augustinum, cujus et verba allegat, dicentis: Nihil fit in tota rerum universitate tanquam in universali republica, quod non ab intelligibili aula summi Imperatoris aut jubendo aut permittendo procedat. Et de hoc auctoritates Augustini sunt supra plenius introductæ.²

Insuper doctor iste assignat quatuor vias, rationes seu motiva, ex quibus quidam philosophi atque hæretici dixerunt omnia de necessitate evenire, et nihil esse libere nostra in potestate, imo impelli nos necessitate ad omnia quæ facimus, et prohiberi impossibilitate ab omnibus quæ non facimus. Primum motivum illorum est infallibilitas divinæ providentiæ omnia distincte præcognoscentis ac ordinantis : de quo jam dictum est satis in libris quarto et quinto. Secundum est motus cœlorum, et figurationes ac ceteræ dispositiones stellarum et luminum. Tertium fuit imarmene , quam quidam vocabant implexam et indeficienter currentem seriem causarum, dependentiamque necessariam unius ex alia. Quartum est fatum. Quibus motivis objicitur, quia ex ipsis concluditur quod actus hominum non sint virtuosi nec vitiosi, nec futurum sit judicium Dei, injustæ quoque sint leges positivæ et pœnitentiæ. Et breviter, opiniones istæ stultissimæ sunt et contra experientiam omnem : ideo contra istum errorem non est tam ratione disputandum, quam igne et gladio præliandum ; quumque pœnas nullas asserat infligendas, pœnis maxime indiget. Pulchre autem quidam amicorum meorum irrisit unum illorum rogantium ipsum ut iret secum ad quemdam : Stulte (inquiens) rogas me ut tecum pergam. Tu enim dicis, cuncta quæ fiunt, necessario evenire, et quæ non fiunt, impossibile fieri : ergo vel impossibile est me pergere tecum, aut necessarium est ut tecum vadam ; et sic preces tuæ sunt cassæ. Qui ita irrisus et illusus, suum cognovit errorem.

Consequenter procedam ad destructionem imarmenes, quam quidam erronei dixerunt esse implexam seriem causarum, quemadmodum et Mercurius in libro de Deo deorum. A quibus primo quærendum quid dicant hanc. Et si vocent eam, connexionem causantium et causatorum, a primo causante usque ad ultimum continuo et necessario fluentium, objicitur quod primum causans est libere operans, et non per modum naturæ, quia secundum Philosophum, natura agit per modum servientis, nec liberum ei est facere et non facere : quod longe est a nobilitate et gloria Creatoris. Causæ quoque superiores post primam causam, sunt intellectualis naturæ, et libere atque ex electione agentes; nec aliter virtuose ac laudabiliter agerent. Non ergo est series ista causarum implexa a primo agente usque ad inferiora per modum necessitatis, sed liberæ potius causalitatis. Nec causæ istæ intellectuales necessitate feruntur ad ea quæ faciunt : imo intellectualiter norunt et discernunt quid agere, quid non agere debeant. Insuper, si ex tali implexa serie causarum necessario agerentur quæ in inferioribus fiunt, cuncta vitia hominum viderentur causis cœlestibus inexcusabiliter adscribenda. Si autem dicatur necessitas ista causari ex concursu et aggregatione omnium causarum et adminiculorum adjuvantium eas, scito quod multa impeditiva possunt occurrere; nec inferiora recipiunt superiorum influxum secundum uniformitatem et infallibilitatem superiorum, sed causæ superiores influunt inferioribus secundum inferiorum capacitates et dispositiones, nec universis æqualiter; neque voluntas inde compellitur. Et quamvis inceptio operis necessaria esset, non tamen continuatio et consummatio ejus, quum et voluntas assidue possit immutari. Idcirco, secundum Aristotelem, quædam eveniunt necessario, quædam frequenter, quædam raro et præter intentionem, sicut fortuita.

Post hæc transibo ad investigationem fati et fatationis, et personarum quæ vulgo dicuntur fatatæ ac potestatem fatandi habere, utrum sint, et quid sit fatatio secundum intentionem eorum qui eam posuerunt.³ Itaque fatum uno modo idem est quod fortuna seu diffortunium, prosperitas sive adversitas alicui præordinata in sua nativitate aut ante : juxta quem modum astronomi scientiam judiciorum suorum fatidicam nominant. Et dicitur fatum abusive a for, faris, tanquam constellatio nativitatis aut conceptionis, vel alterius horæ præcedentis conceptionem vel nativitatem, hæc fata sive locuta fuerit præsignando sive præsignificando. Alio modo fatum intellexerunt cultores multitudinis deorum, præordinatum et prædictum a diis quos coluerunt: prædictum, inquam, denuntiative. Opinabantur enim deos multipliciter loqui, videlicet commonitorie, comminatorie et denuntiative: et ea quidem quæ commonitorie aut comminatorie protulissent, posse averti ne evenirent; denuntiative vero prolata, necessario evenire, tanquam decreta et statuta deorum: unde nominabant fata, tanquam dicta et prædicta deorum. Sicque fatum, secundum horum intentionem, est deorum assertio, fando expressa et denuntiata mortalibus, de magnis alicujus eventibus. Interea fuit quidam ex Italicis philosophis, cujus eloquentiam usque hodie tota latinitas non immerito admiratur (et inter Italicos sapientiam ejus reputo et arbitror admirandam), qui dixit fatum et imarmenen idem esse, nec distinxit inter ea nisi nominibus, dicens fatum esse causas colligatas, per quas res rebus connexæ serie oriuntur aut fiunt. Et denuo ait: Fatum est ex æternitate fluens veritas sempiterna. Quibus sermonibus quamvis veritatem explicare sibi visus fuerit, rationem tamen et explicationem nominationis præteriit, nec nobis apparet nec facit nos scire quare fatum sic sit appellatum.

Adverte ergo quod Deus Pater Verbo suo primogenito et æterno, ante rerum creationem se ipsum dixit et universa futura, ita ut nullus ex eventibus rerum et hominum sit quem eodem Verbo illo non protulit; similiter in Verbo illo æterno nec ordo nec modus in tota serie sæculorum ab eo est prætermissus aut tacitus. Inde ergo videri potest primogenitum Verbum esse vocatum fatum, utpote a Patre primo locutore prolatum. Hæc itaque videtur ratio nominis fati, atque congruere soli Verbo Patris æterni, in quo et per quod constituit et ordinavit apud semetipsum ante sæcula totam seriem sæculorum omniumque causarum, omnes quoque eventus hominum qui fortunæ aut infortunia appellantur, universa etiam bona naturæ et gratiæ ac gloriæ, imo et bona corporalia ac temporalia, inter quæ sunt mala pœnalia, hominibus multipliciter commodosa. Porro mala culpæ, in se dixit esse futura, et prævidit. Nec voluit ut essent ex ipso, vel per ipsum, aut ab ipso: quia non decet bonitatem et gloriam ejus quod sit talium causa. Statuit tamen apud se, in Verbo suo omnipotentissimo et per ipsum, ea non penitus prohibere esse, sed limitare ac ordinare et moderari: limitare quidem, ne eousque prosilirent quocumque homines pravi ac dæmones vellent atque suggererent; moderari vero multiplicibus repressionibus ac resistentiis, quas omnes sola ejus sapientia totaliter novit; ordinare quoque, ut non ante vel prius fierent quam ipse utilitates illas ex eis eliceret propter quas ipse ea permittenda potius elegit quam quominus essent avertenda seu penitus prohibenda.

Denique hoc Verbum Dei, Veritas est æterna, et omnis alterius veritatis causa fontana. Verumtamen veritas multipliciter dicitur. Primo, prout distinguitur contra signum: sicque veritas non est nisi res ipsa significata. Secundo, prout opponitur falsitati, quæ est apparentia rei non existentis: et secundum hunc modum dicuntur falsi, homines qui prætendunt exterius contrarium ejus quod habent interius; quæ falsitas simulatio nuncupatur. Tertio, veritas est puritas ab admixtione contrarii: quemadmodum dicitur verum, aurum quod est purum, et tanto verius quanto purius. Quarto, ipsum esse rei uniuscujusque, hoc est esse residuum a tota varietate et circumvestione accidentium: et hoc est esse quod explicat definitio. Quinto, veritas dicitur esse Creatoris, cujus comparatione omne aliud dicitur falsitas: juxta quod Aristoteles in libro Metaphysicorum asseruit unum solum esse cujus nulla est causa, et illud est veritas, cujus respectu omne aliud est vanitas seu falsitas, utpote ex se possibile esse. Quemadmodum enim non dicitur verum argentum quod exterius tantum argentum est, sic unumquodque citra Deum exterius tantum est et a foris, habens esse adventicium: quoniam esse quod prædicatur per hoc verbum est, quo esse unumquodque est, de unoquoque creato dicitur accidentaliter, sive per participationem, et de solo Deo essentialiter. Ab omni namque alio est separabile actu aut ratione; a Deo autem nullatenus, alioqui esset ei acquisitum. Sexto, veritas dicitur veritas enuntiationis: quæ, secundum Avicennam, est adæquatio orationis et rerum, id est affirmationis et negationis. Orationem vero intelligit Avicenna tam exteriorem, vocalem scilicet vel scriptam, quam mentalem. Et sive dicatur æquatio, sive æqualitas, sive similitudo, non refert quantum ad Avicennæ intentionem. — Hæc Guillelmus.

Footnotes

1. III Reg. x, 4, 5. ↩

2. Cf. p. 420 D et s. ↩

3. Cf. p. 509 D et s., 578 A et s. ↩