Cognitio tertia, Capita 1–113

1. Post consulatum Varanis viro clarissimo sexto idus Iunias Carthagini in Secretario Thermarum Gargilianarum, adstantibus Sebastiano, Maximiano et Petro, viris devotissimis, protectoribus domesticis, adstantibus etiam Vincentio et Taurillo viris devotissimis agentibus in rebus, Urso, Petronio et Liboso ducenariis illustrium potestatum, Bonifacio et Evasio apparitoribus illustrium atque eminentium potestatum, Fileto et Octaviano apparitoribus illustris comitivae sedis, Restituto et Exitioso adiutoribus cornicularii, Possidio, Quodvultdeo et Colonico adiutoribus commentariorum officii domini nostri viro clarissimo et spectabilis proconsulis, Navigio adiutore numerorum, et Peregrino adiutore subadiuvarum officii domini nostri vir clarissimi et spectabilis vicarii, Nampio scriba officii viro clarissimo legati almae Carthaginis, Rufiniano scriba viro clarissimo curatoris celsae Carthaginis; excipientibus etiam Hilaro et Praetextato exceptoribus domini nostri viro clarissimo et spectabilis proconsulis. Fabio exceptore domini nostri viro clarissimo et spectabilis vicarii, Romulo exceptore viro clarissimo legati almae Carthaginis, excipientibus quoque Ianuario et Vitale notariis Ecclesiae catholicae, Victore et Cresconio notariis Ecclesiae Donastistarum, Ursus ducenarius illustrium potestatum dixit:

Praeterito iudicio Donatianae partis episcopi in hodiernam diem, ut exinde instructi in iudicio sublimitatis tuae responderent, causa sibi edendorum gestorum inducias postularunt. Nunc utraeque partes pro foribus sunt, si praecipis, intromittentur.

2. Flavius Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Veniant. Et ingressis episcopis catholicis Aurelio, Alypio, Augustino, Vincentio, Fortunato, Fortunatiano, et Possidio, cum Novato, Florentio, Maurentio, Bonifacio, Prisco, Sereniano et Scillacio coepiscopis suis, Deuterio, Leone, Asterio, et Restituto aeque coepiscopis et custodibus gestorum: Item e diverso ingressis episcopis Donatistarum, Primiano, Petiliano, Emerito, Montano, Gaudentio, Adeodato, cum Peregrino, Apto, Clarentio, et Habetdeo coepiscopis eorum.

3. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Certum est ob hoc dilatum fuisse negotium, ut hodierno die gestis editis principalis actio tractaretur. Quod utrum factum sit, edicat officium.

Martialis exceptor domini nostri viro clarissimo et spectabilis proconsulis dixit:

Constat iuxta praeceptum nobilitatis tuae gesta ante eum diem edita qua parvitas nostra fuerat professa. Quod, si iubet nobilitas tua, ad plenam fidem ex cautionibus partis utriusque monstrabimus.

4. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Recitentur.

Martialis exceptor recitavit:

Post consulatum Varanis viro clarissimo octavo idus Iunias, Fortunatianus episcopus catholicus civitatis Siccensium scripsi me gesta geminae cognitionis pariter suscepisse, habita primum die kalendarum Iuniarum; item habita die tertia nonarum; et suscepi tradente Martiale exceptore sedis proconsularis, qui sit deputatus Flavio Marcellino viro clarissimo tribuno et notario die octava iduum Iuniarum hora diei quinta in Ecclesia catholica restituta. Et quamvis exceptores septimo iduum Iuniarum gesta promiserint edituros, melius tamen eorum festinavit industria, ut nobis ante diem promissum acta cognitionum duarum pariter traderentur. Quibus perceptis, loco et tempore suprascripto instructos nos ad peragendum negotium die qui actis expressus est, pollicemur esse venturos. Cumque recitasset, idem dixit: Lego aliam, si praecipit nobilitas tua.

5. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Lege.

Martialis exceptor recitavit: Post consulatum Varanis viro clarissimo octavo idus Iunias, Montanus episcopus civitatis Zamensium regiorum. Scripsi vobis, Hilare et Praetextate exceptores, me accepisse a vobis gesta geminae cognitionis; in quibus una cum traditoribus et persecutoribus nostris confliximus, habita primum die kalendarum Iuniarum, et alia habita die tertia nonarum earumdem, quae vos exceptores suprascriptae sedis proconsularis, tradidistis nobis coram patribus et coepiscopis nostris die octava iduum Iuniarum, hora diei tertia, in Ecclesia Theoprepia; quibus perceptis loco et tempore suprascripto, profitemur nos ad agendum negotium die actis expressa ordine integro esse venturos.

6. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Lectae cautiones gestis praesentibus adhaerebunt. Et adiecit: Quoniam constat ante diem editionem factam esse gestorum, superest ut principale negotium proponatur.

7. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Principale negotium iamdiu est ut cupimus terminari. Proinde, si vel sero conceditur, probent, quoniam ex parte adversa esse desiderant, totiens obiecta Ecclesiae sanctae catholicae toto orbe diffusae crimina et numquam probata. Et cum diceret, (Et alia manu: Recognovi.)

8. Adeodatus episcopus dixit:

Proponant. Sciamus quid agunt. Et alia manu: Adeodatus episcopus salva appellatione recognovi.

9. Vincentius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Propositionem ex mandato non didicisti. Et alia manu: Recognovi.

10. Possidius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Morarum tendiculas nullus interponat, si de causae nostrae defensione aliquam habemus fiduciam. Et cum diceret, (Et alia manu: Recognovi.)

11. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Si quid intenditur, proponatur.

12. Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Mandatum ipsorum legatur, et intentionem ipsorum inde agnoscet nobilitas tua. Et alia manu: Recognovi.

13. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Amotis omnibus moris, quoniam constat omnia quae ad principia negotii pertinebant superiore iudicio terminata, causa dicatur.

14. Fortunatus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Duo in mandato suo obiecisse monstratur pars adversa, traditionem et persecutionem. Si igitur causam Ecclesiae volunt ut peragamus, iamiamque te iudicante finiatur. Nefas est enim ut exspectatione populus in errorem mittatur. Si agnoscenda est Ecclesia toto terrarum, sicut promissa est, orbe diffusa, testimoniis scripturarum doceatur. Sin vero solitis praestigiis solitisque ambagibus id intendit pars adversa ne ad veritatem veniamus, dicatur, ut hoc omnibus innotescat. Et alia manu: Recognovi.

15. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Quid his refertur?

Emeritus episcopus dixit:

Numquam memini in iudicio condemnatam esse patientiam. Quin imo semper id laudi est, ut secretum retinens lingua, obiectis, si potest, dilucide respondeat. Ergo quoniam omnium actionum debent esse principia, totiusque negotii initia ex se sumere consueverunt, quid praeteritorum dierum actus involvimus, et quasi non fuerint peracta, iterum refricamus, cum praesentis diei propositio suam debeat sumere accipereque personam? Unde si propositio eorum et responsio nostra in iudicium mittitur, personarum primum est discutienda qualitas, quis in iudicium adduxit, quis convenire fecit, quis principes saeculi convenit, quis legatos misit, quis supplicavit, quis legem meruit, quis iudicium postulavit; ut cum eorum intentionibus docti fuerimus, respondere valeamus. Et alia manu: Emeritus episcopus salva appellatione recognovi.

16. Fortunatianus episcopus ecclesiae catholicae dixit:

Diffidentia est causae personas velle discutere, quas priore conflictu visus est confirmasse. Et ideo causam Ecclesiae peragamus, quae, sicut promissa est, toto terrarum orbe diffunditur. Et alia manu: Recognovi.

17. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Sanctitas tua propositionem, quantum arbitror, non diligenter advertit. Alia enim constat esse quaesita.

18. Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Ad id ergo quod quaesierunt, iube recitari partis utriusque mandata, et instruentur ad id quod desiderarunt. Et alia manu: Recognovi.

19. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Quaesitum est per quos haec sit postulata collatio, quive episcopos qui e diverso consistunt ad iudicium postularit. Unde ad haec sanctitas vestra respondere debebit.

20. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Si ad rem iudicas pertinere, praestantiae tuae est considerare. Catholicis episcopis vel legatis catholicorum episcororum concessum esse habendam collationem, tenor rescripti imperialis ostendit. Venimus utrique, hic sumus; et Deus nos disputatores et collatores magis quam litigatores esse praecepit, et nihil aliud voluit Deum timens et Deo serviens clementissimus imperator. Adstitisse legitimas personas, et confirmata esse mandata primo die conflictus nostri iudicavit sublimitas tua. Non interponantur quae ad rem necessaria non sunt. Ecclesia est quam asserimus testimoniis scripturarum divinarum, omnibus nota, in monte, sicut scriptum est, altissimo constituta, ad quam veniunt omnes gentes. Si est aliquid contra istam Ecclesiam quod dicatur, iam dicatur, et nullae morae interponantur. Si nihil est quod dicatur, cedat veritati, qui suam criminationem affirmare et ostendere et probare hominibus non potest. Quamdiu ista tanta populi exspectatio suspensa est? De anima sua omnes cogitant, et nos moratorias praescriptiones ad hoc interponimus, ut ad finem cognoscendae veritatis numquam veniatur. Et alia manu: Recognovi.

21. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Ut adverti possit in quem modum sit delegata cognitio, imperialis praecepti forma relegatur.

22. Petilianus episcopus dixit:

Catholicos se sine praeiudicio nostro dixisse, his actis signatum est. Huiusce rei serva conflictum. Et alia manu: Petilianus episcopus salva appellatione recognovi.

Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Quod praeceperas recitetur. Et alia manu: Recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

Apud nos est enim vera catholica, quae persecutionem patitur, non quae facit. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi, salvo appellationis effectu.

Possidius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Hoc probare opus est, non iactare. Et alia manu: Recognovi.

23. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Hoc utrarumque partium conflictus inveniet. Et adiecit: Imperialis sanctio interim relegatur.

24. Martialis exceptor recitavit:

Imperatores Caesares Flavii Honorius et Theodosius pii, felices, victores ac triumphatores, semper Augusti, Flavio Marcellino suo salutem.

Et cum recitaret.

25. Petilianus episcopus dixit:

Terreri me Imperator voluit, non occidi, non persecutionem pati, non pertrahi, non spoliari. Et alia manu: Petilianus episcopus salva appellatione nostra recognovi.

26. Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Quod amplius est, nec territus es. Et alia manu: Recognovi.

27. Petilianus episcopus dixit:

Laudasti constantiam bonae fidei, et verae catholicae disciplinae. Et alia manu: (Petilianus episcopus) salva appellatione recognovi.

28. Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Nec territus es, ut dictum est, nec timuisti. Et alia manu: Recognovi.

29. Martialis exceptor dixit:

Inter imperii nostri maximas curas, catholicae legis reverentia aut prima semper aut sola est. Neque enim aliud aut belli laboribus agimus, aut pacis consiliis ordinamus, nisi ut verum Dei cultum orbis nostri plebs devota custodiat.

Ut etiam Donatistas vel terrore vel monitu olim iam implere convenerat; qui Africam, hoc est regni nostri maximam partem, et saecularibus officiis fideliter servientem, vano errore et dissensione superflua decolorant. Nos tamen eadem frequentius non piget explicare quae omnium retro Principum devota in Deum definivit auctoritas, ne temporibus nostris, si quid forte in iniuriam legis catholicae fuerit generatum, iusto iudicio hoc nobis possit imputare posteritas. Nec sane latet conscientiam nostram sermo coelestis oraculi, quem errori suo posse proficere scaeva Donatistarum interpretatio profitetur: qui quamvis depravatos animos ad correctionem mitius invitaret, aboleri eum tamen ante iussimus, ne qua superstitionibus praestaretur occasio. Nunc quoque excludendam subreptionem simili auctoritate censemus; illudque merito profitemur libenter nos ea quae statuta fuerant submovere, ne in divinum cultum nobis se quisquam auctoribus aestimet posse peccare. Et quamvis una sit omnium et manifesta sententia, catholicae legis plenam veritatem recto hominum cultu et coelesti sententia comprobatam, studio tamen pacis et gratiae, venerabilium virorum Episcoporum legationem libenter admisimus, quae congregari Donatistas episcopos ad coetum celeberrimae desiderat civitatis, ut lectis etiam sacerdotibus quos pars utraque delegerit, habitis disputationibus, superstitionem ratio manifesta confutet.

Quam rem intra quatuor menses praecipimus explicari, ut conversos animos populorum, etiam nostra clementia, sicut desiderat, celerius possit agnoscere. Quod si intra praestitum tempus studiose Donatistarum episcopi declinaverint convenire, trini edicti evocationem volumus custodiri; ita ut vicenis diebus in evocatione contumacium tempora concludantur: quibus emensis atque transactis, si provocati adesse contempserint, cedat cum Ecclesiis populus, qui doctores suos silentio cognoverit, superatos, et victum se aliquando gratuletur, sciatque si non praeceptis nostris, vel catholicae legis veris imperiis serviendum.

Cui quidem disputationi principe loco te iudicem volumus residere (quidquid etiam ante in mandatis acceperis, plenissime meministi); omnemque vel in congregandis episcopis, vel evocandis si adesse contempserint, curam te volumus sustinere, ut et ea quae ante mandata sunt, et quae nunc statuta cognoscis, probata possis implere solertia; id ante omnia servaturus, ut ea quae circa catholicam legem vel olim ordinavit antiquitas, vel parentum nostrorum auctoritas religiosa constituit, vel nostra serenitas roboravit, novella subreptione submota, integra et inviolata custodias. Ut sane adminicula competentia actibus tuis deesse non possint, viros spectabiles proconsulem atque vicarium serenitas nostra commonuit, ut si propriarum dignitatum statum cupiunt retinere, si apparitionem suam extrema declinare supplicia, tam ex propriis officiis quam ex omnium iudicum apparitione abunde necessarios faciant deputari. Erit iam sollicitudinis tuae, si quid ulla cognoveris arte differri, missis relationibus indicare, ut neglegentes puniat digna correptio. Omnia sane quae vel in unum episcopis congregatis disputatio completa firmaverit, vel desistentibus forte statuerit circa contumaces lata sententia, te referre conveniet, ut quod ad confirmandam Catholicam fidem praeceptio nostra profecerit, celerius possimus agnoscere.

Et divina manu: Vale, Marcelline, carissime nobis. Datum pridie idus Octobris Ravennae. [Varane viro carissimo consule].

30. Petilianus episcopus dixit:

Donatistas nos appellandos esse credunt, cum si nominum paternorum ratio vertitur, et ego eos dicere possum, imo palam aperteque designo Mensuristas et Caecilianistas esse, eosdem traditores et persecutores nostros. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi sine praeiudicio appellationis nostrae.

31. Vincentius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Et hoc recusas quod in praefectorum iudicio pro voto complexus es? Et alia manu: Recognovi.

32. Petilianus episcopus dixit:

Nec nunc abnuo esse mihi principem ac fuisse beatissimae sanctaeque memoriae Donatum huius civitatis episcopum, eiusque tanta merita floruisse, ut et illius temporis gloriam vetustas ipsa. Et cum diceret; (Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi, salvo appellationis effectu).

33. Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Damnent nomen Donati, et deinceps non appellabimus illos Donatistas. Et alia manu: Recognovi.

34. Petillianus episcopus dixit:

Damna nomen Mensurii et Caeciliani, et non diceris (Mensurista neque) Caecilianista. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi sine praeiudicio appellationis nostrae.

35. Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Feci enim mentionem Mensurii? Et alia manu: Recognovi.

36. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Haec omnia utrisque partibus salva erunt. Et adiecit: Evidenter apparuit episcopis postulantibus disputationem a venerando principe me disceptante fuisse mandatam, ut causa primi discutiatur erroris, quae iam in medium proferatur.

37. Emeritus episcopus dixit:

Lectum est rescriptum. Legantur et preces, ut causa possit audiri. Et alia manu: Emeritus episcopus recognovi.

38. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Peritiam sanctitatis vestrae arbitror non latere, pragmaticis rescriptis preces inseri non solere; quas quidem ab episcopis qui collationem postulaverant, sicut eiusdem sanctionis textus ostendit, processisse non constat. Unde tandem aliquando negotium proponatur.

39. Emeritus episcopus dixit:

Si pragmatico rescripto preces inseri non solere praestantiae tuae interlocutione signatum est, eos quos legatos esse dixerunt, utrum ex omnium voluntate, utrum ex communi mandato perrexerint, doceant, ut si non in precibus, certe vel in legatis possit stare persona. Et alia manu: Emeritus episcopus recognovi, sine praeiudicio appellationis meae.

40. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Advertat nobilitas tua quanta aguntur ut nihil agatur. Et alia manu: Recognovi.

Montanus episcopus dixit: Ordine integro causa peragenda est. Et alia manu: Montanus episcopus recognovi, salva provocatione.

41. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Praesentes sunt, utrique convenimus: locus iste episcopis pene refertus est, mandata recitata atque firmata sunt; non negatur a partibus nostris postulatam esse collationem, ut in ea collatione tandem aliquando vel probent vel probare non potuisse monstrentur, quae solent non nobis, non unicuique nostrum, sed universo orbi christiano obiicere crimina: qui Christianus orbis non opinione humana, sed divinis testimoniis et promissus est, et impletur. Quid? Adhuc nescio qua tergiversatione moratoria ab eis interponuntur qui se episcopos Christi dici volunt? Exspectatio, non dico huius civitatis, sed universi pene generis humani suspensa est, aliquid de Ecclesia cupit audire; et nos adhuc forenses formulas discutimus, et miserrime litigamus. Iam advertat nobilitas tua quid agatur. Iam aliquando nos de hoc negotio amputatis omnibus morulis, adiuvante Deo, liberare dignare. Et alia manu: Recognovi.

42. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Ad omnem confirmationem sufficere posse non ambigo universorum subscriptiones, superiore iudicio mandato insertas atque digestas. Unde quoniam omnium consensus expressus est, amotis superfluis aliquando negotium proponatur.

43. Emeritus episcopus dixit:

Duo sunt in iudicium missa, a quibus deviari nullo modo potest: unum, quod secundum imperiale praeceptum: alliud, quod secundum mandati tenorem agere se iudicio demonstrarunt. Igitur si utraque connexa sunt, debet edoceri: si autem separata atque seiuncta sunt, unius necesse est faciant iacturam, qui utrumque nolunt ad probationem in iudicium mittere. Convenire enim debet cum rescripto mandatum, et ad formulam statuti imperialis mandatorum debet sensus astringi. Quod si neutrum esse intellegitur praestantia tua, neque moratoriis nos velle agere, neque nos a causae actione suspendere, sed constitutis primitus fundamentis ecclesiasticum negotium velle definire, quid est quod nobis de mora praescribitur, et tamquam cavillatoribus, et a cognitione refugientibus, quasi moras quasdam per nos innecti causantur; cum utique, si advertant, magis his qui proponunt incumbere aut necessarium esse dicimus, ut omnibus moris amputatis ad negotii instrumenta arcemque veniatur, ut ostendatur ex adversa parte quis petierit, quemadmodum petierit, vel quid petierit; ut cum de mandato vel de rescripto utraque concordantia complexus fuero, et ea quae in rescripto sunt confirmata, et ea quae ex ipsorum petitione suggesta sunt, possint iudiciis approbari. Et alia manu: Emeritus episcopus recognovi.

44. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Tuae sunt partes, vir nobilis. Si respondit ad ea quae diximus, opus est ut respondeamus. Si autem pervidet praestantia tua nihil eum respondisse ad id quod iuste flagitamus, sed moris superfluis alias moras superfluas addidisse, iudica ut videtur. Et alia manu: Recognovi.

45. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Certum cognitionis tenorem principali constat auctoritate definitum. Hoc enim relectae sanctionis series demonstravit ut, convocatis episcopis atque partibus delectis, superstitionem, ut ipsius legis verbis loquar, ratio manifesta confutet. Unde dignabitur sanctitas vestra clarius demonstrare in qua sit parte superstitio constituta.

46. Petilianus episcopus dixit:

Advertit sublimitas tua magnam diffidentiam eos habere, magnumque mendacium, si ea quae petimus prodere noluerint. Etenim ante de sua conscientia iudicat, qui petitionem suam timuerit publicare. Non igitur moram aliquam facimus; sed per ipsos moras fieri sublimitati tuae. Et cum diceret, (Et alia manu: Petilianus episcopus salvo appellationis nostrae merito recognovi).

47. Vincentius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Non sufficit quod tibi respondit iudex? Et alia manu: Recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

Aut legant quod petimus, aut negent. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi, salva appellatione nostra.

Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Quid ad rem pertinet quod pars adversa est prosecuta, et non propter moras quasdam? Et cum diceret, (Et alia manu: Recognovi.).

Petilianus episcopus partis Donati [dixit:] Iudica. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi, salvo nostrae appellationis effectu.

48. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Evidentius sanctitas vestra quid postulet designare debebit.

49. Emeritus episcopus dixit:

Longo volumine praeterito iudicio quasi mandati tenorem pars adversa prodidit. Cui rei si vera adstipulatur assertio, id in iudicio publicare ac prodere debent, tantummodo se sequi hoc ipsum: iacturam autem facere imperialis rescripti, ad cuius promulgationem neque tenorem precum, neque mandatum legatorum monstrare voluerunt. Igitur quia nihil abs re est quod in iudicio postulamus, petimus ut primitus aut rescripti iacturam, aut mandati sui faciant cessionem, ut ad causam venire valeamus. Et alia manu: Emeritus episcopus recognovi sine praeiudicio appellationis [nostrae].

50. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Legatur mandatum nostrum, et intellegent quam cuncta contineat. Et alia manu: Recognovi.

Petilianus episcopus partis Donati dixit:

Patere, praesta iudici patientiam quam nobis praestat. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi sine praeiudicio appellationis nostrae.

51. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Nihil aliud praecipue principali sanctione adverti esse constitutum, nisi ut convenientibus episcopis disputatione habita, causa primi inveniatur erroris. Cui disputationi me iudicem voluit residere. Accepit autem sanctitas vestra prosecutionem partis e diverso sistentis; in qua evidenter ostensum est atque promissum, ut Ecclesia toto orbe diffusa divinis testimoniis demonstretur, cum videatis ex mandati serie et ex praesenti professione id fuisse declaratum, ut legis exemplis atque documentis omnia comprobentur. Nec enim clementissimus princeps formam collationi dedisse monstratus est, sed tantum collationem debere fieri iudicavit. Unde quoniam secundum desiderium vestrum divinis testimoniis se agere eorum professio declaravit, quid amplius desideretis ignoro.

52. Petilianus episcopus dixit:

Apertissime intellegitur eos diffidentia vel sero pudore id agere, ne petitionem suam omnibus publicent, quoniam eos constat clementissimo imperatori mentitos. Et alia manu: Petilianus episcopus sine praeiudicio appellationis nostrae recognovi.

53. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Collatio petita est a legatis nostris. Lex ipsa hoc continet, quae ad tuam nobilitatem data est. Et alia manu: Recognovi.

54. Petilianus episcopus dixit:

Non differimus agere. Et alia manu: [Petilianus episcopus] salva appellatione nostra recognovi.

55. Augustinus episcopus ecclesiae catholicae dixit:

Data est. Omnes fatemur nos petisse collationem, quoniam eam recusabatis; ut tandem sic saltem ad hunc locum vel ad hoc tempus, collationis et disputationis et demonstrandae veritatis gratia veniremus. Factum est. Venimus, et nihil vultis prodesse quod venimus. Confitemur nos collationem petisse. Nihil aliud imperator quam nos collationem petisse suis verbis expressit. Iam fiat ipsa collatio. Videamus quid dicatur contra Ecclesiam toto orbe diffusam, quam demonstramus divinis testimoniis et promissam esse, et nunc ita exhiberi, ut caecorum oculos feriat, surdorum aures irrumpat. Ad hanc demonstrandam nolunt pervenire fratres nostri, ut demonstretur, quod latere non potest. Edicant crimina. Videamus quibus criminibus periit quod promissum est Abrahae: In semine tuo benedicentur omnes gentes. Quae crimina istam promissionem iurantis Dei delere potuerunt audiamns, discamus, noverimus, sequamur. Si autem nihil est quod contra dici possit, aut pronuntia, aut tolle omnes moras, et aliquando negotium finiatur. Et alia manu: Recognovi.

56. Emeritus episcopus dixit:

Magno argumento veritas occultatur; ut cum ad inquisitionem nostram modicum quid ex parte adversa prolatum sit, caetera sileantur. Dixit enim suos isse legatos, quorum neque nomina, neque ordinem, neque mandatum vult iudicio publicare. Igitur aut huius rei iacturam faciat; quia non potest approbare; aut si valet hoc legibus edocere, vel qui legati fuerint, vel quando missi sint, vel quid pertulerint, legati mandatum in iudiciorum notitiam asserere debebunt. Videt praestantia tua, nihil nos abs re petere: quippe cum ipsorum sit causa, cur non ad interna negotii veniamus. Proposuerunt enim ex mandati sui tenore nescio quibus se allegationibus adversum nos stare debere. Has ipsas allegationes et nos possumus legalibus testimoniis superare. Prius est ergo ut initio actionis exposito, personam suam, sive suscipientis, sive mandantis in iudicio approbare valeat: tunc demum ad negotii merita descendatur. Et alia manu: Emeritus episcopus salva appellatione recognovi.

57. Vincentius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Quid est aliud causam dimittere, et personas quaerere, nisi effugere velle? Quare venisti? Et alia manu: Recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

A personis incipit omnis causa. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi, salvo nostrae appellationis effectu.

Vincentius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Non tibi forum tuum designavit, quae omissa sunt, repeti non posse. Et alia manu: Recognovi.

58. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Collationem fuisse postulatam, et collationem fuisse concessam, coelestis sanctionis forma declaravit. Cur nunc legatorum personae in medium veniant, necdum diligenter adverti.

59. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Si negaremus nos petisse collationem, imperatoris testimonio convinceremur. Habemus imperatorem testem, petisse nos confitemur. Venimus ut fiat quod et nos petivimus, et ille concessit, et adhuc nescio quae dubitationes vel morae interponuntur. Et alia manu: Recognovi.

60. Emeritus episcopus dixit:

Ecce iam professus es partem. Dic quando petisti, dic per quos petisti. Et alia manu: Emeritus episcopus salva appellatione nostra recognovi.

61. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Ad demonstrandam veritatem, personarum non est necessaria inquisitio. Et alia manu: Recognovi.

62. Montanus episcopus dixit:

Quoniam pars adversa ad clementissimum imperatorem confugit, oportet eamdem et mandatum edere et legationem; ut cum haec potuerimus advertere, in iudicio nobilitatis tuae noverimus quid possimus respondere. Et alia manu: Montanus episcopus salva appellatione recognovi.

Vincentius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Satis longum est a causa, et praeter hanc causam illa velle repetere quae huius iudicati tenor in statum inquisitionis suae omnino non quaesivit. Et alia manu: Recognovi.

Montanus episcopus dixit:

Tuae actionis est quod flagito. Et alia manu: Montanus episcopus recognovi, salvo provocationis effectu.

Vincentius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Definitiva est iudicis qui praesidet sententia, ad quid nos ad hodiernum diem distulit, satis pudoris esse debere, hoc si transimus quod de causa iudicamus nos ipsi.

Et cum diceret, (Et alia manu: Recognovi.)

Montanus episcopus dixit:

Tuae actionis est quod flagito, tu fundamentum causae constituisti, tu ad imperatorem confugisti. Oportet ergo me et mandatum repetere et legationem, quibus usus sis verbis; ut cum haec omnia in iudicio nobilitatis tuae a nobis fuerint pertractata, tum demum quid utilitati nostrae conveniat, valeam respondere. Et alia manu: Montanus episcopus salvo provocationis effectu recognovi.

Vincentius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Professionem tuam tu superare non potes. Unde recessisti cognosce. Omissa repetere non potes. Et alia manu: Recognovi.

Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Quid flagitas quando petierim, cum videas quando venerim? Quid quaeris utrum petierim, cum universum catholicum praesens in hac urbe consilium mandatum dederit, mandato subscripserit, subscriptiones praesens te instante cognoverit? Nihil hic aliud quam morae inquiruntur, quia contra Ecclesiam universam Dei testimoniis commendatam, nihil est quod dicatur. Et alia manu: Recognovi.

63. Montanus episcopus dixit:

Scriptum sit, partem adversam moratoria innectere, cum quod a nostris partibus flagitatur non produnt. Ac per hoc si volunt eamdem moram de medio tolli, prodant quod flagitamus, prodant mandatum, prodant et legationem; tum deinde ad merita negotii veniemus. Et alia manu: Montanus episcopus salvo provocationis effectu recognovi.

64. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Non hoc quaeri voluit clementissimus imperator. Causam dissidii et erroris iussit inquiri.

65. Montanus episcopus dixit:

Sed clementissimus imperator rescripto suo eosdem publicavit, legationem inseruisse. Unde quia etiam ipse hanc facultatem nobis tribuere voluit pro clementia sua ut hoc in iudicio requiramus, oportet eosdem et mandatum proferre et legationem, ut sciamus quid idem in eodem textu fortasse fuerint ementiti; ut tum demum his omnibus pertractatis, noverimus personarum meritum; an valeant honoribus suis integro ordine respondisse. Et alia manu: Montanus episcopus salvo provocationis effectu recognovi.

Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Legationi eos consensisse universi concilii et subscriptionis tenor evidenter ostendit. Denique ad integram confirmationem, cum omnium subscribentium nomina legerentur, sanctitas vestra dixit sibi hoc plene non posse sufficere, nisi etiam omnes advenissent, ut in praesentiarum positi, utrum ipsi subscripsissent atque mandassent, propriis professionibus indicarent.

Montanus episcopus dixit:

Personas eorum flagito qui mandatum dederunt ad clementissimum imperatorem, non eorum qui hodie ad hoc iudicium pervenerunt. Unde, vir sublimis, oportet istos quam refugiunt actionem in iudicio nobilitatis tuae prodere. Iam ergo prodant mandatum, prodant et legationem, ut cum his recensitis adverterimus qui iisdem commendarint, valeamus eorum obiectionibus respondere. Et alia manu: Montanus episcopus recognovi, salvo provocationis effectu.

66. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Eos quos legationem peregisse dicis, si praesentes esse vel in praesentiarum mandato subscripsisse cognoscis, evidenter ostende. Sin vero absentes, necesse est ut veniant, quatenus omne possit negotium pertractari.

67. Montanus episcopus dixit:

Ergo, vir sublimis, eorum praesentia facienda est, qui ad clementissimum imperatorem per maria volaverunt. Ipsorum ergo et persona adstans doceat sibi aliquid ab istis esse mandatum; ut de ipso mandato intellegam quid in sua causa voluerint innectere, quid deinde forsitan in eadem legatione contra nos ementiri. Est enim studium semper adversariorum, incerta de adversariis auribus sacratissimis innectere. Ergo unde probabo episcopalem quam sibi iactant esse, personam sub verecundia et textu aliquid imperatori suggerere potuisse, nisi eamdem legationem vel mandatum sibi creditum potuero perlegere et de eodem iudicare? Et alia manu: Montanus episcopus salvo appellationis effectu recognovi.

68. Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Eadem superfluo repeti etiam nobilitas tua nobiscum considerat. Sufficit persona assertorum praesentis mandati auctoritate firmata. Iam nunc remotis superfluis ad negotium veniamus; cuius firmamentum nullam poterit habere dubitationem, quando persona nostra, quibus universale concilium mandavit, disputationem ab imperatore praeceptam ita firmavit, ut ne ipsi quidem dubitare possint, in quorum adspectibus processerunt omnes qui mandaverunt. Et alia mauu. Recognovi.

Possidius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Petisse nos collationem quis negare potuit aut potest? Et alia manu: Recognovi.

69. Emeritus episcopus dixit:

Quid petisti? Quem misisti? Dic nomen, quae mandasti? Et alia manu: Emeritus episcopus salvo appellationis effectu recognovi.

Possidius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

De causa loquere, mandatum audisti. Recitetur identidem, et responde, si habes quod dicas. Superfluis immoraris. Et alia manu: Recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

Quem misisti, quid mandasti, quid egisti advertere debeo. Non enim clanculo tibi licet suggerere, quod postea non debeat publicari. Et alia manu: Petilianus episcopus sine praeiudicio appellationis nostrae recognovi.

70. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Qua ratione legatorum nomina postulentur ignoro, cum collationem tantum postulatam esse et collationem fuisse concessam, sicut superius interfatus sum, principalis sanctio diligenter ostenderit. Unde sanctitas vestra iam ad negotii interna venire dignetur, quatenus veritas elucescat.

71. Montanus episcopus dixit:

Sed clementissimus imperator me magis instruere voluit quid de adversariis nostris requiramus, dum utique eorum legationem publicat. Et alia manu: Montanus episcopus recognovi salvo provocationis effectu.

72. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Separationis et dissensionis tuae ab Ecclesia universali, quae toto orbe diffunditur, causas expone. Et alia manu: Recognovi.

73. Montanus episcopus dixit:

Legatur ad locum, si legationem eorum non publicavit clementissimus imperator. De hac re, de hac causa me voluit disputare, eorum legationem in iudicio voluit publicari. Ab statutis clementissimi imperatoris non est deviandum, faciendum est satis in hoc loco clementissimo imperatori: siquidem de eorum legatione in iudicio publicata nos voluit pertractare. Et alia manu: Montanus episcopus, manente appellationis nostrae effectu, recognovi.

74. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Hoc clementissimus non censuit imperator; sed id partibus dignatus est statuere, ut ab utrisque partibus electis episcopis, veternosum errorem tandem aliquando propter salutem populorum et animarum in medium prolata veritas monstret. Et alia manu: Recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

Lege utrum hoc petiveris. Et alia manu: Petilianus episcopus salva appellatione nostra, recognovi. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Caeterum superfluis immoramini, Catholicam monstramus Ecclesiam de Lege, de Prophetis, de Evangeliis, de Psalmis, de omnibus divinis testimoniis. Contra hoc a vobis profertur mandatum. Publica. Tecum ad Ecclesiam demonstrandam Evangelium proferamus. Et alia manu: Recognovi.

75. Petilianus episcopus dixit:

Ecclesiam catholicam penes me esse, et pura observatio nostra facit, et vitia vestra atque flagitia vestra. Omnis Ecclesia Dei pura, sancta, sine macula et ruga esse debebit. Quare igitur, ut ad huius disputationem rei possimus descendere, et congruo tempore testimoniis Dominicis, ut prius est, quod de te flagito, si non diffidis, maxime cum id agat causae iustissimus cognitor, ut quidquid agendum sit populo publicetur. Mentitum te igitur clementissimo imperatori sat constat, cum dubitas proferre quid dixeris, quid egeris, quid mandaveris, quid susceperit ille legatus, quod mandatum acceperit, quid peregerit. Noverit haec conscientia populi, sciat universa provincia, hoc acta ista quae controversa plene contineant, sciant vos apertissime de mendacio vestro diffidere, morasque innectere actioni, ne ad veritatem aliquando vestris praestigiis nebulisque obstantibus veniatur. Et alia manu: Petilianus episcopus salva appellatione nostra recognovi.

Vincentius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Quod nescis an petiverim, quomodo reprehendis? Et alia manu: Recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

Petisse se confessus est. Et alia manu: Petilianus episcopus, salva appellatione nostra, recognovi.

76. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Ecclesiam Catholicam apud se esse testatus est. Hanc voluimus residente nobilitate tua testimoniis edoceri. Publicet quod promittit, ut aut in eius apertam veritatem noster consensus accedat, aut patiatur monstrari luce clarius veritatem, et tandem aliquando ab errore desciscens cedat veritati congrue pro salute, qui cogitat in errore vincere contra salutem. Et alia manu: Recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

Ut possimus facere haec, prius fac quod de te flagitamus. Et alia manu: Petilianus episcopus sine praeiudicio appellationis nostrae recognovi.

Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Si ordo gestorum flagitat, publicamus. Et alia manu: Recognovi.

77. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Cum legationis formam demonstrarit augusta praeceptio, cur legatorum nomina postulentur ignoro. An invictissimum principem aliquid contra rationem dixisse vestra sanctitas putat? Cum ad causam peragendam personae videantur expressae atque firmatae, cur nunc legationis mentio fiat, necdum potui diligenter advertere, vel cur legatorum nomina postulentur ignoro. Unde tandem aliquando amotis superfluis, negotium proponatur.

78. Emeritus episcopus dixit:

Mandatum quod recenti negotio recitatum est, actis videtur insertum. Quid autem per legatos suos mandaverint insinuare noluerunt. Et alia manu: Emeritus episcopus salvo effectu appellationis nostrae recognovi.

79. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Collationem postulatam evidenter recitata principalis sanctio declaravit, hancque fuisse concessam constat. Et quoniam in unum sanctitas vestra de delectis ab utraque parte qui negotium possent actitare convenit, quaeso vos ut tandem proponere negotium, et peragere atque explanare dignemini.

Emeritus episcopus dixit:

Hoc ipsum dicat quod praestantia tua sua interlocutione signavit. Et alia manu: Emeritus episcopus salva appellatione nostra recognovi.

80. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Hoc olim clamamus ut fiat. Collatio postulata est, collatio concessa est, causa collationis utrique venimus. Iam tandem fiat, quod et petitum fatemur et concessum esse ipsa concessio declaravit. Et alia manu: Recognovi.

Emeritus episcopus dixit:

Postulatam esse dixit: Per quem petiit? Et alia manu: Emeritus episcopus salva appellatione nostra recognovi.

Possidius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Finem superfluis imponere nolunt. Et alia manu: Recognovi.

Montanus episcopus dixit:

Tu ad actionem moras innectis. Et alia manu: Montanus episcopus recognovi, salvo provocationis effectu.

81. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Legatorum personae ibi fuerant exigendae, ubi peracta legatio est. Cum autem de nominibus legatorum clementissimus tacere voluerit imperator, cur hic desiderentur ignoro.

Emeritus episcopus dixit:

Ipsi non taceant, si tacuit imperator. Et alia manu: Emeritus episcopus, salva appellatione nostra, recognovi.

82. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Causam dicant, ut iam diximus, separationis et divisionis ab Ecclesia toto terrarum orbe promissa, lege firmata, testimoniis prophetarum luce clarius demonstrata, Evangelio usque hodie magna firmitate perducta; et discedant moratoriae tergiversationes, et separationis crimen vel sero cognoscant. Et alia manu: Recognovi.

83. Montanus episcopus dixit:

Cum edideris ea quae postulamus, assertionibus nostris non deerimus. Et alia manu: Montanus episcopus prosecutiones meas salvo appellationis effectu recognovi.

84. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Legationem a Catholicis susceptam imperialis sanctionis tenor ostendit, in qua collationem constat fuisse postulatam, cui me iudicem idem clementissimus princeps voluit residere. Unde quoniam de personis legatorum nihil inquirere praeceptus sum, nec excedere me posse praecepti formam vestra sanctitas mecum melius recognoscit, dignamini tandem aliquando negotium proponere, ut et ipsi veritati et principali iussioni satisfactum esse in omnibus videatur.

85. Emeritus episcopus dixit:

Quid secreto agatur intellegis, vir spectabilis, dum rem in medio positam et pene ipsa luce clariorem volunt nebulis obligare. Collationem imperiale praeceptum inter partes fieri, pro sua censuit voluntate. Nos quoque secundum eorum petitionem, ut dicunt, quam nunc in iudicio negant, quam approbare nolunt. Et [cum diceret, (Et) alia manu: Emeritus episcopus, salva appellatione nostra, recognovi].

Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Non negamus. Et alia manu: Recognovi.

Emeritus episcopus dixit:

Quam publicare detrectant, provinciis nostris acciti, conflictum quem se proponere pollicentur, refugere nos non debere omnino profitemur. Igitur quoniam nihil de re, nihil de causa, nihil de persona actum est, cum primitus illud debeat ventilari utrum petierint, per quos petierint, vel quid petierint, quare id sileant, quare non publicent, advertit sublimitas tua. Si concordant petitiones, debent in iudicio ventilari. Si neutrum volunt, unius debent facere cessionem. Si ad prioris mandati volunt nos tenere consensum, non negamus secundum imperiale praeceptum adesse nos conflictationi debere. Si autem secundum praesens mandatum volunt agere, debent cognitionem eiusdem quoque rei, profiteantur adstipulationem. Si dubitant proponere, ut nos eorumdem propositionibus respondere valeamus, videat praestantia tua non e nostris partibus nasci quominus negotium ventiletur. Quippe cum hac agoga et hac quodammodo ianua ad negotii merita descendendum sit, intellegit praestantia tua vel negare saltem eos, vel reticere, vel contemnere respondere propositionibus nostris; ut cum haec adverteris, iudicare digneris. Et alia manu: Emeritus episcopus, salvo effectu appellationis nostrae, recognovi.

86. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Quid petierint, vel quid pertulerint, inquirere me debere non iussit clementissimus imperator. Quare autem petita collatio sit, apertissime demonstratum est, id est, ut superstitionem ratio manifesta confutet. Hoc hodie fieri posse non dubium est; siquidem delectas ab utraque parte personas convenisse cognosco. Unde iam, sicut saepius interfatus sum, negotium proponatur.

87. Emeritus episcopus dixit:

Petierunt, aut non petierunt. Dicant per quos vel quid petierunt. Et alia manu: Emeritus episcopus, salva appellatione nostra, recognovi.

88. Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Sufficit iam rescripti recitatio. Agnoverunt quid voluerit inter nos discuti clementissimus imperator. Removeantur superflua, ad causam veniamus. Considerandum est enim quid agat pars diversa; videlicet, quemadmodum priore iudicio longitudine praeteritorum gestorum praetendit dilationem, ita etiam hodie desiderat superfluis codices onerare, ut item causentur de mora describendorum vel edendorum gestorum. Et alia manu: Recognovi.

Montanus episcopus dixit:

Tu moras innectis, cum non profers quod nos a te flagitamus. Et alia manu: Montanus episcopus prosecutionem meam recognovi, salvo provocationis effectu.

89. Petilianus episcopus dixit:

Proxime praeterita cognitione atque controversia, quamvis ante causae principium ventilatum, non nostro vitio neque nostra petitione dilationem provenisse manifestum est, sed humanitate iudiciorum tuorum, quam non poteras denegare: quippe cum exceptores onerati longitudine controversiae ac prolixitate, id etiam professione sua responderint. Unde quoniam ista peracta sunt, sed fecit inde hodie mentionem, ideo haec volui replicare. At nunc eosdem nunc moras innectere, eosdem in praesenti actione obtendere nebulas, ne ad eorum mendacia veniamus, ipsa eorum taciturnitas monstrat. Loquuntur enim cum tacent, se vereri id proferre quod clementissimo imperatori mentiti sunt. Si igitur freti sunt bonae petitionis voluntate atque ordine, quid eam dubitant ventilare? Et quoniam potestas tua meminisse dignatur id priore controversia agitatum, ut aut iure publico agerent, aut legis dominicae auctoritate descenderent disputare, idque suo mihi promisere consensu, nobilitas autem tua id sibi exceperit, a legibus tolli se minime oportere, tuarum partium est, vir nobilis, id tenere quod legum est; illorum autem est promissa necessitas, ut lege divina debeant experiri. Si igitur apud te legibus publicis agitur, quoniam tu hisdem praesidere te professus es, exige quod leges habent. Si autem disputatio legalis in medium mittitur, interrogo te hic qui desideras disputare, quid petieris, quid egeris, quid contra me dixeris: quem si invenero vera dixisse, necesse habeo eius legis disputationem committere. Si autem cognovero a perfidia atque mendacio te coepisse, necesse est ut tuam personam longe prorsus evitem. Quid enim mihi prodest docere mendacem? Quid mihi prodest refragatori ac refragaturo reddere rationem? Et alia manu*: Petilianus episcopus sine praeiudicio appellationis nostrae recognovi.*

90. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Collationem a Catholicis tantum postulatam fuisse relecta imperialis sanctio declaravit.

91. Petilianus episcopus dixit:

Catholicos nos esse acta contineant. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi.

92. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Necesse est me eos [eo] nomine appellare, quo eos appellari voluit clementissimus imperator.

93. Petilianus episcopus dixit:

Ante causam inane nomen est illis. Etiam de ipso nomine erit disputatio nobis atque contentio. Tum demum obtinebit hoc nomen qui fuerit inventus esse Christianus. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi.

94. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Certum est post habitum conflictum eos Catholicos nuncupandos, apud quos veritas fuerit deprehensa. Ego autem etiam in hac parte formam necesse habeo sequi praeceptionis augustae, in qua Catholicos eos appellare dignata est.

95. Petilianus episcopus dixit:

Sine praeiudicio nostro hoc interfari dignata fuerit praestantia tua. Et alia manu: Petilianus episcopus recognovi, salvo nostrae appellationis effectu.

96. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Sanctitas vestra, si eos falso hoc nomine asserit nuncupatos, negotium proponere tandem aliquando dignetur; quatenus de praesumpto nomine, si potuerit comprobari, pars e diverso consistens in omnibus confutetur.

97. Emeritus episcopus dixit:

Magnis actum est voluminibus, et respondere noluerunt, tenentes apud se quodam praeiudicio voluntatem, ne satisfacerent iudicatis. Et cum diceret. (Et alia manu: Emeritus episcopus, salva appellatione recognovi.)

Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Quibus iudicatis? Et alia manu: Recognovi.

Emeritus episcopus dixit:

Vel illud reverentiae ac patientiae iudiciorum praestare dignentur [ut respondeant] utrum petitoris loco adsistant, utrum ipsi proponant, utrum ipsi nos in iudicium vocent; ut cum ex eorumdem responsione vel hoc cognitum fuerit, ad eorum propositiones respondere valeamus. Et alia manu: Emeritus episcopus, salva appellatione, recognovi.

98. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Respondeatur obiectis.

Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Ecclesia, quod audire non vultis, et necesse est audiatis, quoniam tot testimoniis et divinis eloquiis proclamatur toto terrarum orbe diffusa, cuius communionem videmur tenere, falsis criminationibus a vobis appetita est. Unde exstitit vestra separatio, quam dolemus. Istae criminationes quibus insectari soletis Ecclesiam toto, sicut promissa est, orbe diffusam, hodie audire volumus utrum verae sint. Si enim verae sunt istae criminationes quas Ecclesiae memoratae obiicere consuestis, si eam pollutam, maculatam, eversam, destructam, et exstinctam nescio quibus nostris criminibus demonstrare potueritis, supererit ut quaeramus utrum apud vos remanserit, quam ubique perisse clamatis. Si autem illa perire non potuit, superest ut eam vos agnoscatis, et litem tandem aliquando finiatis. Et alia manu: Recognovi.

Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Accepistis prosecutionem partis adversae, cui respondere dignamini.

99. Emeritus episcopus dixit:

Puto importunum esse alienam causam velle defendere, et id in medium negotium mittere, quod praeter ruborem non potest unusquisque sine mandato in iudicio ventilare. Possem enim nunc asserere et clamare adversus istos universum orbem reluctari, reniti: Non vobis mandavi, ab huius cognitionis eventu longe mea posita est conscientia. Ego agnosco victorem. Quicumque iustis legitimisque ex causis Christianus fuerit approbatus, ille meus est catholicus, illi hoc nomen imponitur, ille debet sibi hanc regulam vindicare*. Quamvis ipsa Catholica, quae nunc pro praescriptione partis adversae quasi in fronte quadam rite adversum nos temperari cognoscitur, medium esse debet: et in iudicio ita constitui, ut hoc nomen victor accipiat. Intellegit praestantia tua nihil nobis de peregrinis, nihil nobis de longe positis praeiudicare posse, cum inter Afros hoc negotium ventiletur; sed magis hoc exspectari, ut quicumque ex veridica cognitione fuerit superatus, is ab orbe videatur esse reiectus. Intellegant e diverso venientes propositionibus nostris se respondere debere, ut adstantes aut non adstantes, quid personae gerant dicere non morentur, ut eorum intentionibus respondere valeamus.* Et alia manu: Emeritus episcopus, salvo effectu appellationis nostrae, recognovi.

Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Quid refertur?

Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Personas primo die iudicii esse firmatas et sequenti etiam die interlocutionis tuae. Et cum diceret (Et alia manu: Recognovi.)

Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Aliud quaesitum est.

100. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Interlocutionis tuae forma declaravit. Sed quia dicit cum peregrinis Christianis non se habere aliquam rationem, sed hoc totum quod agitur, inter Afros agi, Afrorum Christianorum Catholicorum haec vox est: Nos universo orbi Christiano communione cohaeremus. Hanc Ecclesiam elegimus retinendam, quam in eis scripturis invenimus. [Et cum diceret.] Et (alia manu: Recognovi.

Emeritus) episcopus dixit:

Sic semper eligere et mutare consuesti. Et alia manu: Emeritus episcopus, salva appellatione, recognovi.

101. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Nos eam Ecclesiam retinemus, quam in illis scripturis invenimus, in quibus etiam cognovimus Christum. Scripturae quippe nostrae, quarum auctoritati utrique subdimur, Christum et Ecclesiam tamquam sanctum commendant coniugium, Christum sponsum, illam sponsam. Ubi illum cognoscimus, ibi et illam invenire debemus. Si itaque nunc exorti essemus, et cogitaremus in Africa cui communioni Christianorum sociari deberemus, procul dubio eam tenere deberemus, quam in Scripturis inveniremus, et criminatrices opiniones hominum repudiare, ad sola eloquia divina, quae mentiri nesciunt, nos tenere. Hoc fecerunt Christiani Afri, et appellantur et merito sunt catholici, ipsa sua communione nomen testantes. Catholon enim secundum totum dicitur. Qui autem a toto separatus est, partemque defendit ab universo praecisam, non sibi usurpet hoc nomen, sed nobiscum teneat veritatem. Et alia manu: Recognovi.

102. Gaudentius episcopus dixit:

Catholicum nomen putant ad provincias vel ad gentes referendum, cum hoc sit catholicum nomen quod sacramentis plenum est, quod perfectum, quod immaculatum, non ad gentes. Nam doceat sibi omnes gentes communicare, et plenus est catholicus. Sed prius est tamen ut doceant quid petierint, quid meruerint. Et alia manu: Gaudentius episcopus, salva appellatione nostra, recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

Utrum debeant edere quae poposcimus necne statuere dignare, ut scilicet. Et cum diceret, (Et alia manu: Petilianus episcopus sine appellationis nostrae praeiudicio recognovi.)

Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Aut interloquere, aut iube nos satisfacere postulatis. Et alia manu: Recognovi.

103. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Ad transacta recurritur. Et adiecit: Catholici nominis doceatur assertio, et illud quod pars e diverso sistens credidit prosequendum, utrum in omnibus gentibus eadem catholica esse ostendi possit Ecclesia.

104. Emeritus episcopus dixit:

Si proponit, doceat. Et alia manu: Emeritus episcopus recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

Dignare pronuntiare de supra comprehensis. Et alia manu: Petilianus episcopus, salva appellatione nostra, recognovi.

Emeritus episcopus dixit:

Si proponit, doceat. Nam si proponere noluerit, quemadmodum docebit? Et alia manu: Emeritus episcopus, salvo effectu appellationis interpositae, recognovi.

105. Petilianus episcopus dixit:

Pronuntia de singulis. Et alia manu: Petilianus episcopus sine praeiudicio appellationis nostrae recognovi.

Possidius episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Quod postulaverunt doce me. Et alia manu: Recognovi.

Petilianus episcopus dixit:

Hoc nobis debet tua persona. Et alia manu: Petilianus episcopus sine praeiudicio appellationis nostrae recognovi.

106. Emeritus episcopus dixit:

Petimus ut nulla sit mora, ut aut proponentis aut respondentis possit esse persona. Igitur quoniam approbandum est, et de causa iam in iudicio ventilandum, edicant utrum petunt aut respondent; ut cum eorum intentionem in iudicio videro, valeam respondere. Et alia manu: Emeritus episcopus salva appellatione nostra recognovi.

107. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Iusta poscuntur, sanctitas vestra dignetur edicere utrum petitoris loco in iudicio adstare videatur.

108. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Tuae sublimitatis est iudicare, nos ad eorum criminationes refellendas ingressi sumus. Solent Ecclesiam quam tenemus crimine traditionis arguere. Et alia manu: Recognovi.

109. Emeritus episcopus dixit:

Quis me in iudicium vocavit? Ad cuius suggestionem conflictum voluit fieri imperator? Et alia manu: Emeritus episcopus, salvo effectu appellationis, recognovi.

110. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Solent Ecclesiae quam tenemus crimina traditionis obiicere, et nescio quorum peccatis eam contendere esse destructam et exstinctam. Et alia manu: Recognovi.

Emeritus episcopus dixit:

Non hoc a te petii. Fac satis iudicatis. Et alia manu: Emeritus episcopus salvo effectu appellationis recognovi.

Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit:

Atque his criminationibus fallere corda simplicium, de quorum salute satagimus. His nos permoti, convenimus eos ut nobiscum conferrent, et quod intendunt utrum probare possent in Ecclesiam cui intendunt ostenderent. Quam conventionem nostram quoniam recusaverant, cum nuper in comitatum venissent quidam illorum, apud acta etiam praefectoria dixerunt audiri se velle et discuti velle, amplectentes nos, aliquando eorum de collatione consensum petendum ab imperatore credidimus, ut collatio ad hoc fieret ut ea crimina quae solent dicere in universam Ecclesiam aut probarent, ut veritas appareret, aut non probarent, ut nihilominus veritas appareret. Haec crimina si volunt aut possunt ostendere proferantur et demonstrentur. Si autem non possunt aut nolunt, iam tuae sublimitatis est de re tota, sicut ratio ipsa indicat, iudicare. Et alia manu: Recognovi.

111. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit:

Accepistis prosecutionem partis adversae. Si quid obiicitis, iam iamque proponite.

112. Petilianus episcopus dixit:

Pronuntiet prius nobilitas tua utrum recte petamus quae petimus, necne; tum demum eis ad singula respondebimus. Et alia manu: Petilianus episcopus sine praeiudicio appellationis nostrae recognovi.

113. Marcellinus viro clarissimo tribunus et notarius dixit:

Recte vos petere prosecutionis vestrae textus ostendit, et recte respondisse partem e diverso sistentem eorum similiter prosecutionibus declaratum est. Adsertum est enim quod criminibus nescio quibus Ecclesiam quam tenent, a vobis hodieque adserant infestari; quae, si qua sunt, debetis edicere. Si vero non sunt, est necesse ut ad haec respondere dignemini.