Collatio II

possunt in granimatica S et sicut sunt decem praedicamenta, quae sunt fundamenlum omnium eorum quae determinantur in dialectica; sic decem praecepta sunt fundamentum omnium legum et divinorum praeceptorum. Voluit enim Dominus, quod non sine ratione essent Moysi data. — Dicam modo ista praecepta in generali:

Non habebis deos alienos.

Non assumes nomen Dei tui in vanum.

Memento, ut diem Sabbati sanctifices.

Honora patreni tuum et matrem tuam.

Non occides.

Non moechaberis.

Non furtum facies.

Non falsum testimonium dices.

Non concupisces uxorem proximi tui,

Neque aliquam rem eius.

21. Et notandum, quod lex oranis non raandat Deum et ad proximum. Secundum hoc est duplex iustitia: una, qua ordinamur ad Deum; alia, qua ordinamur ad proximum; et secundum hoc datae fuerunt Moysi duae tabulae, scilicet prima et secunda. In prima continentur mandala ordinantia nos ad Deum, in secunda continentur mandata ordinantia nos ad proximum.

22. In prima, dico, tabula continentur mandata ordinantia nos ad Deum; Deus autem est Trinitas, pg, j p[[fig, gt Spiritus sanctus. Patri attribuitur maiestas, Filio veritas et Spirilui sancto bonitas. In Patre est summa maiestas humiliter adoranda; in Filio est summa veritas fideliter asserenda; in Spiritu sancto est summa bonitas sincere amanda. Sed si ista tria ex aeterna ordinatione debemus facere, tunc necesse est, in prima tabula esse tria mandata secundum ista_ tria appropriata tribus personis divinis. In prjmo quidem mandato praecipitur Aiirwi/ais adoratio divinae maiestatis, cum dicitur: Non habebis deos alienos. In secundo mandato praecipitur (idelis assertio divinae veritatis, cum dicitur: Non assumes nomen Dei tui in vanum. In terlio praecipitur divinae bonitatis sincera dilectio, cum dicitur: Memento, ut dieni Sabbati sanctifices. Ista sunt tria mandala primae tabulae.

23. In secunda tabula continentur septem mandata ordinantia nos ad proximum, quae significantur per duo praecepta legis naturae, scilicet: hoc facias alii, quod tibi vis fieri; non facias alii, quod tibi non vis fieri. — Et secundum haec duo praecepta legis naturae accipitur duplex iustitia, quarum una est innocentiae, altera beneficentiae; et secundum istam duplicem iustitiam duplex est mandatum: primum beneficentiae, alterum innocentiae. — Mandatum beneficentiae esl: Honora patrem tuum et malrem tuam. Hoc autem mandatum non solum est reverentiae, sed est etiam beneficii et obsequii; et non solum est in patre, immo in omnibus, qui a patre procedunt.

24. Mandatum autem, quod est innocentiae, necesse est multiplicari, quia consistit in hoc, ut homo caveat ab offensa proximi sui. Tripliciter autem contingit offendere proximum, scihcet in animo, verbo et facto. — Offensa autem in facto est tribus modis, quia potest homo offendere proximum per factum ant in persona propria, aut in persona sibi coniuncta, aut in possessione terrena. Et secundum hoc sunt tria mandata: Nan occides; non moechaberis; non furtmn facies. — Deinde sequitur offensa in verbo, conlra quam est unum mandatum, sciUcet non falsum testimonium dices. Per falsum autem testimonium signilicantur omnia, quae homo potest dicere contra proximum suum. — Offensa autem in animo duas habet radices secundum duplicem concupiscentiam, scilicet carnis et oculorum. Contra concupiscentiam carnis est unum mandatum: Non concupisces uxorem proximi tui. Contra concupiscentiam oculorum est aliud mandatum: non agrum neque aliquam aliam rem. — Patet modo in generali, quae sint decem praecepta et penes quid accipiantur.

25. Ascende ad me in montem, et dabo libi duas tabulas lapideas et Legem et mandata, quae scripsi, ut doceas filios Jsrael, Exodi vigesimo quarto. — Declinare a me maligni, et scrutabor mandata Dei mei. Legitur, quod beatus Gregorius, qui fuit Papa et Doctor Ecclesiae, habuit pro consuetudine, quod quando ibat ad studiura legis divinae, semper dicebat ista verba: Declinare a me elc. Quaesitum fuit ab eo, quare hoc -faceret; et respondit Petro, cui consuevit dicere secreta sua, quod experimento didicerat, quod quando cogitare voluit in lege Dei, sentiebat daemones semper sibi adversantes. In aliis autem subtilitatibus non instigant daemones, quia in ipsis non vident suum damnum; immo exspectant emolumentum. Sed quando fit mentio de documentis veritatis, per quae fugantur daemones; tunc princeps tenebrarum occurrit armatus modo per occupationes terrenas, modo per illusiones phantasticas, et nititur revocare animos hominum a studio veritatis. Verum est, quod verba ista: Declinare a me etc., dixit beatus Gregorius, qui virtutem habuit compescendi daemones; sed ego non sum ex illis. Ideo in principio rogemus Dominum, ut imperet daemonibus, ne nos impediant, sed ut det nobis mentes serenas ad intelligendum verba de mandatis suis.

26. Ascende ad me etc. Verbum illud dixit Domandata. In quo significatur, quod si volumus pervenire ad intelligentiam mandatorum Dei, debemus ascendere in montem,*id est in eminentiam mentis; quia secundum impressionem lucis aeternae lex naturae est nobis data, et secundum illam lucem documenta legis divinae suscepimus.

27. Tangebam vobis alias, quod certum est, quod cns ex se primo cadit in animam. Duplex autem est ens, sciHcet creatum et increatum, et secun-. Vers. 12: Ascende ad me in montem, el esto ibi, dabodum hoc duplex est iuslitia: ima, per quam ordinamur ad ens increatum, alia, per quam ordinamur ad ens creatum. Et secundum hanc duplicem iustitiam duplex est tabula Moysi data, scilicet prima et secunda. In prima tabula continentur mandata, per quae ordinamur ad ens increatum, id est Deum. In secunda tabula continentur mandata, per quae orjdinamur ad ens creatum, scilicet proximum.

28. Ens autem increatum est causa omnium rerum, causa, dico, efficiens, formalis-exemplaris et finalis, et habet potentiam, sapientiam et benevolentiam et producit omnia in esse. Et ista tria appropriantur tribus personis in Trinitate: potentia sive maiestas appropriatur Patri, sapientia sive veritas Fiho, benevolenlia sive bonitas Spiritui sancto. Summa maiestas in Patre humiliter est adoranda, summa veritas in Filio fideliter est asserenda, et divina bonitas in Spiritu sancto sincere est amanda. — Ista dicta fuerunt de mandatis primae tabulae in generaU; sed quia sermones circa mandata in generali dicti sunt inutiles, nisi fiant in speciali; ideo oportet expUcare de mandatis in speciali. — Dictum fuit in generali, quod sunt decem mandata, quorum prima tria continentur in prima tabula et septem in secunda.

29. Dicam autem vobis generale documentum: aeterna Dei sapientia, quae scripsit tabulas istas, brevissimo modo, clarissimo modo et facillimo modo, quo potuit, tradidit. Brevissimo quidem modo tradidit, ne oneraretur nostra memoria; clarissimo modo, ne olTuscaretur nostra intelligentia; facillimo modo, ne retraheretur vel revocaretur nostra voluntas. Haec est ratjo, quare per verba quanto breviora et quanto clariora et faciliora et per actus synecdochicos data sunt mandata.

30. Primo igitur videamus de primo mandato. El hic notandum, quod, sicut videmus in aliis rebus, quod primum opus est fundamentum et regula

omnium subsequentium, sic primum mandatum est fundamentum et regula omnium aliorum mandatorum.

7. Prima verba de mandatis sunt haec: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servilulis. Non habebis deos alienos coram me. Non facies sculptile neque similitudinem eorum quae in caelis sunt, neque quae in terris, neque eorum quae in aquis sunt. Non adorabis neque coles ea. Ego sum Dominu Deus tuus, fortis zelotes, visitans iniquitatem palruni in fdios usque in tertiam et quartam generationem eorum qui oderunt me, et faciem misericordiam in millia his qui diligunt me.

8. Ad plenam explanationem istorum verborum concurrunt tria: quaedam pertinent ad mandati cognitionem, et ista debent praemitli; quaedam pertinent ad mandati observantiam, et ista debent subiungi; quaedam vero pertinent ad mandati integrilalem, et ista debent interponi.

9. Primo dico, quod quaedam pertinent ad man- dati cognitionem, et ista debent praemitti, quae sunt duo maxima fundamenta fidei. Primum est notitia C?-cator«,?, secundum est notitia Reparatoris; et ista sunt duo radii sive duo oculi spirituales, dirigentes nos in viam mandatorum Dei. Homo enim debet prius aperire oculos, quam ambulet; similiter debet homo prius cognoscere mandata per fidem, quam exsequatur ea per operationem. — Ad cogno- - scendum autem Creatorem dicit: Ego Dominus Deus tuus. In hoc, quod dicit Dominus, insinuat Patris potentiam. In hoc, quod dicit Deus, insinuat Fihi sapientiam. In hoc, quod dicit tuus, insinuat Spiritus sancti benevolentiam sive bonitatem. In hoc autem, quod dicit Ego, notat identitiitem essentiae, et in hoc insinuat Deum trinum et unum, Creatorem universorum.

10. Sequitur: Qui eduxi te de terra Aegypti; ) hic insinuat donum reparationis per Verbum incarnatum. Omnibus loquitur Dominus, quibus dedit praeceptum, et omnibus praecepta-dedit, licet primo daret ipsa filiis Israel. De domo servitutis, id est peccati; omnes enim sumus de servitute peccati educti, qui per sanguinem Agni sumus redempti.

11. Verba ista dicit tota Trinitas. Dicit igitur Ego, scilicet cui debes obedire et quem debes diligere et adorare. Vel dicit Ego, qui te feci in e.s«e naturae et in esse gratiae. Debemus igitur et nos dicere: Domine, tu es, quem debemus adorare, cui debemus servire; tu es, qui me creasti; tu es, qui me redemisti. Psalmus: Scitote, quoniam Dominus ipse est Deus; sequitur: Ipse fecit nos, et non ipsi nos. Venite, adoremus et procidamus et ploremus ante Dominum, qui fecit nos, quia ipse est Dominus Deus noster, et nos populus pascuae eius et oves manus eius. — Haec igitur duo, scilicet notitia Creatoris et Reparatoris, praemittuntur, sine quibus nihil intelligere possumus, quia ista sunl fundamenta fidei nostrae. nobilis data de mandatis? Certe Moysi, qui scripsit per Spiritum sanctum. Sed quando habuit istam cognitionem? Certe, quando Dominus apparuit ei. Et qualiter apparuit ei? Certe, in igne flammae rubi ardentis. Et tunc dixit Moyses: Quis es tu, Domine? Et respondit ei Dominus: Ego sum qui sum. Et tunc Dominus dedit ei duo lumina, scilicet lumen -essentiae aeternitatis et lumen aeternae veritatis. Rubus ardebat et non comburebatur, in quo significatur nobis mysterium incarnationis.

12. Ista sunt duo lumina et principalia fundamenta fidei, scilicet lumen essenliae aeternitatis et lumen aeternae veritatis et cum hoc et mysterium incarnationis Salvatoris nostri. — Et quando facimus crucem in fronte in nomine Patris et Hlii et Spiritus sancti, recognoscimus Trinitatem et cum hoc nostrum Redemptorem. Dicendo: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, recogno.scit hoino Trinitatem; faciendo crucem in fronte, recognoscit Redemptorem. — Patet modo, quod duo valent ad mandati cognitionem, quae debent praemilti; et ista sunt duo fundamenta fidei, scilicet notitia Creatoris et Redemptoris. affirmativa, aut negativa. Afprmaliva quidem sunt, ut homo faciat bonum; negativa vero, ut homo viamorem; et propter hoc ad observantiam mandatorum duo sunt necessaria, scilicet timor et amor. —

Avis non,potest volare sine duabus alis, nec liomo potest ambulare sine duobus pedibus. Similiter non potest esse aliquis perfectus observator mandatorum Dei, nisi sit repletus limore et amore. Sed non repletur homo timore nisi ex consideralionc severitatis divinae, nec repletur amore nisi ex consideratione bonitatis divinjie.

15. Ista igitur duplex consideratio homini est necessaria. Et propter hoc dicit: Ego sum Dominus Deus luus, fortis zeloles, visitans iniquitatmn patrum in filios usque in tertiam et quartam generationem eorum qui oderunt me. — Fortis zelotes, id est fortissimum habens zelum, scilicet eorum qui oderunt mh. Visitans iniquitatem patrum- in plios, non quod propter actualia peccata patrum vindicet in filios, sed cum filii sunt imitatores paternorum srelerum, tunc Dominus peccata patrum punit cum peccalis ipsorum usque ad tertiam et quarlam generationem, scilicet qui oderunt me-. Hoc dicit, ut timeamus et per timorem a malo declinemus; unde in Ecclesiaste: Deum time et mandata eiusobserva; hoc est omnis homo, id est, ad hoc est omnis honio. Vis mereri, ut ad summum complementum pervenias? Deum time. Sed quomodo timebo? Certe considerando, quod Dominus est fortissimus zelator.

16. Item, cum hoc etiam oportet amare ipsum, quia ipse dicit de se, ut sequitur: Et faciens misericordiam in millia his qui diligunt me; in quo ostendit nobis, quod Dei misericordia et benignitas transcendit unionem iniquitatum. Quando cor dilatatur per amorem, tunc homo faciliter servat mandata Dei; Psalmus: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum. Omnis cnnsummationis vidi finem; latum mandatum tuum nimis. Dicit, quod via mandatorum Dei est lata, tamen quibusdam videtur esse arcta. Certe amanlibus est lata; sed non amantibusvidetur esse arcta. — Patet igitur, quomodo timor et amor valent ad observantiam mandatorum Dei.

17. Tertio, quaedam valentad integrilalem manulienos coram me. Non facies tihi scidptilc neque omnem similitudinem corum quae in caelis sunt, neque quae in terra deorsum, ncquc eorum quae.sunt iii oquis. — Nota, quod latria esl cultus soli Deo debitus et exhibetur ita, quod nulli alii est debitus. Cultum aliorum prohibet Deus in negativa. et ex hoc implicuit cultum Dei in affirmatioa, iv.w explicatur in novo testamento, quando dicit Dominus Matthaei quarto: Dominum Deum tuum adorahis ct ilii.wli seruies.

18. Sed quaeritur, quare Dominus proliibuit cultum aliorum in negativa et non explicuit cultum Dei in a>'mai«'a? Certe, quia faciliori modo, quo (TOtuit, voluit nobis dare mandata; et ideo in negativa revocabal a cullu aliorum, ut implicaret cultum suum in affirmativa. — Et notandum, quod revocabat ab omni idololatria. Omne auteni, quod adoratur aliud a Deo, aut est creatura intellectualis, ut Angeli et daemones; aut creat.ura corporalis, ut caelum et terra et aqua et huiusmodi; aut est figmenlum humanae mentis. Et haec tri.i prohibet Dominus adorare.

19. Sed quare inter idololatriam posuit Dominus figmentum mentis humanae, cum figmentnm nihil sit in re? Dico, quoil idolum nihil e.H, inmio fertur ad illud quod est in aestimatione. — Et videte, quomodo sacra Scriptura procedit: creatui-am inlcllectualem ponit in supremo, figmcntum in niedio et naturam corporalem in infimo; et secundum hoc primo prohibet idololatriam respectu creaturae intellectualis, cum dicit: Non habebis deos alienos. Secundo prohibet idololatriam respectu figmenti humanae mentis, cum dicit: Non facies sculptile. Tertio prohibet idololatriam respectu naturae corporalis, cum dicit: Neque facies similitudinem eorum quae in caelis sunt, neque quae in terris, neque coruvi quae in aquis sunt. Prinio prohibetur respectu caeleslium, secundo respectu terrestrium, tertio respectu eoruni quae sunt in aquis.

20. De idololatria respectu creaturae spirilualis dicitur in Psalmo: Quoniam omnes dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit. — De idololatria respectu figmenti mentis humanae dicitur in Psalmo: Confundantur omnes, qui adorant sculptilia, et qui gloriantur in simidacris suis. Quod homo incurvetur ad adorandum figmentum suum et sic glorietur in adorando ipsum, hoc est perversio summa. — De idololatria respectu naturae corporalis dicit Apostolus: Qui commutaverunt gloriam. incorruptibilis fle?; sequitur: Et servierunt creaturae potius quam Creatori. Ecce, quod vera adoratio Dei hic implicatur, et omnis idololatria prohibetur. — Habemus ergo adminiculantia ad mandata.

avertitur inens humana a reverentia Creatoris sui, et in illis tribus prohibentur nobis primo oinnes profanae pactiones duemonum, ibi: Non habebis deos alienos voram nie. Secundo prbhibentur falsae et su- jerstiliosae adinvenliones errorum, ib: Non facies sculplile. Tertio prohibenlur omnes perversae apprelialiones mundialium naturarum, ibi: Neque simi- Utudincm eorum quae in caelis sunt elc.

22. Dico igilur, quod.in priino verbo:.Vo/i hatationes verborum, sive per inscriptiones characterum vel iinaginum, sive per immolationes sacrificiorum. In istis tribus consistunl onuies partes artis magicae. Et sic prohibendo ista tria, prohibentur omnia, ex quibus oriuntur omnes profaiiae pactiones daemonum, sive fiant ad transmutationem naturarum, sicut fecerunt magi Pharaonis; sive ad ludificationem sensuum, sicut faciunt bistriones; sive sint ad invesligationem futurorum contingentium. Omnia ista vocat Augustinus pacliones daanonum, quia in talibus attribuitur creaturae quod debet attribui Creatori; et ideo tales peccant contra primum verbum mandati, quod est: Noftx habebis deos alienos coram me. De talibus dicilur in cantico Deuteronomii, Irigesimo secundo: Prouocaverunt eum in diis alienis, cl in eo qui non erat Deus, ad iracundiam concitaverunl. Unde tales incidunt in inanus daemonum; A[)ostolus: Tradidit eos Deus in passiones ignominiae, id est, permisit tradi, exigentibus peccatis eorum.

23. Huius exemplum habemus in quodam lillerato, qui diu studuerat, qualiter posset eirici dives, et linguam suam fecerat venalem longo tempore, el tamen semper egebat. Cogitavit autem sic: ex quo non possum ditari per Deum, ditabor per diabolum. Quaesivit magum inter ludaeos et Christianos et nullum invenit. Tandem cogitavit: ego ipse experiar, utruin possim fieri dives per diabolum. Ivit quadam via umbrosa, saxosa et iuxta torrentem el dixit: ubi es, daemon, qui semper quaeris decipere homines? Ego sum hic, ut dem tibi animam meam. Prima et secunda vice non venit daemon nec respondit, quia Dnminus adhuc non permisit. Tertia autem vice venit diabolus et dixit: quid petis a me? Respondit ille: ut facias me divitem. Cui diabolus: ojwrtet, quod prius adores me. Et tunc ille incurvavit se et adoravit eum. Et statim diabolus liabuit potestatein in ipsum et ludilicavit eum: fecit, quoil oiiines illi lapides videbantur ei esse aurum. Et dixil ei daeinon: accipe satis de auro. Et tunc ille gaudens oneravit se lapidibus, et cum venit domum, posuit lapides in quodam angulo doinus; et accensi sunt lapides, et combusla est domus et quidquid in ea erat, ita quod ipse vix evasit. Cogitavit iterum redire ad locuin pristinum dicens: ibo et accipiam satis de auro. Et cuin venit ad locuin, lunc vidit, quod nihil essel ibi nisi lapides; et sic ludificatus est. — Patet mwlo, quomodo in primo verbo prohibentur oinnes i)rofanae pactiones daemonum.

24. In secundo verbo: Non facies sculptile, prohibentur omnes falsae et superstitiosae admventiones errormn. Et notandum nic, qmxl omnis error nihil aliud est nisi fictio mentis. Errorem autem facit phanlasia obnubilaiis rationem et faciens videri esse quod non est. Omnes autem falsae et superstitiosae adinventiones errorum proveniunt aut ex improbo ausu investigationis philosophicae, aut ex perverso ihteUectu sacrae Scripturae, aut ex ino)-- dinato affectu carnalitalis humanae.

2o. Ex improho ausu invesligationis. philosophica/i procedunt errores in philosophis, sicul est ponere inundum aeternum, el quod unus intellectus sit in omnibus. Ponere enim mundum aeternum, hoc est pervertere totam sacram Scripturam et dicere, quod Filius Dei non sit incarnatus. Ponere vero, quod unus intellectus sit in omnibus, hoc est dicere, quod non sit veritas fidei nec salus animarum nec observantia mandatoruin; et hoc est dicere, quod pessimus hoino salvatur, et optimus damnatur. Hoc igitur ponere provenit ex improbo ausu investigationis philosopbicae. Et tales ponunt, quod impossibile sit, mortale devenire ad immortalitatem. Ef qui hoc confingit, aut tuelur, aut imilatur sive secundum boc incedit, errat gravissime, quia facit contra secundum verbum mandati: Non facies sculptile; unde tam fictor quain defensor et imilator, omnes hic prohibentur.

-2(3. Secundo proveniunt errores in aliquibus ex perverso inlellectu sacrae Scripturae, sicut in /iaerelicis, qui male sentiimt de Trinitate et Spiritu sancto. Tales sunt Ariani, Sabelliani, Donatistae, Pelagiani et huiusmodi.

27. Tertio proliibentur errores, qui proveniunt ex perverso affectu carnalilatis humanae, sicut sunt errores Epicureorum, qui dicunt, nullam aliam esse vitam nisi istam; et Nicolaitae, qui dicunt, quod liceat, quemlibet turpiter agere cum qualibet. Sara-