Collatio III

1. Non assumes nomen Dei tui in vanum; nec enim habebit insontem Dominus eum qui assumserit nomen Dei fruslra. — Servus tuus.sum ego; da milii intellectum, ut sciam testimonia tua. Ideo dilexi mamiata tua super aurum et topazion. Propterea ad omnia mamlata tua dirigebar, omnem viam iniquam odio habui. Propheta David in verbis istis ostendit, qiia de caus;i debeinus loqui de manda- 81;; IK)test hoc esse?Sed haec modo sunt ita manilcsta, iit nullus de hoc possit dubitare. — Patfit modo, quomodo in secundo verbo mandati: Non faciei scnlptile, prohibentur oinnes profanae et superstitiosae adinvenliones errorum. Oninis autem perversa appretialio creaturarum procedit aut ratione.sublimilatis, aut ratione.sMcieiiliae, aut ratione dekctationis. Primo modo est idololatria superborum; secundo modo est idolclatrin avarorum.; lertio modo est idololatria la.servorum. Coiitra primos dicit Propheta: Non erit in le Deus recens, neque adorabis Deum alienum; contra secundos Apostolus: Avaritia est idolorum servitus; contra tertios Apostolus: Quorum Deus venter esl. Alias, volente Altissimo, plenius proseqiiemnr. diligere legem Dei et mandala eius. Et propter hoc dixit: hleo dilexi nmmlata lua super aurum el topazion. — Secundo debeinus loqui de mandatis Dei, ut ea melius cognoscamus. Quanto enim liomo frequentius vadit per viam aliquam, (anlo melius cognoscit eam. Unde Gregorius dicit, quod iiomo cognoscit viam frequentius vadendo. Sed via eundi in patriam est per observantiam mandatorum; sed non potest homo servare mandataDei, nisi cognoscat; et non cognoscit ea nisi audiendo loqui de ipsis. Ideo dicitDavid: Da mihi inleUectum, et discam mandala lua. — Tertio debemus loqui de iuandatis Dei, ut odio habeamus iniquikUem. Ideo dicitur in Psalino: Proplerea wl omnia mandala tua dirigebar, omiiem viam iniquam odio habui. Quando enim homo iniipit cognoscere iniquitatem sive peccatum et peccati deoidinationes, quae sunt conlra Deum; tunc incipit delestari peccatum. — Debeums igitur loqui de mandatis, ut ipsa diligamus et intelligamus et in viam ad patriam dirigamur et iniquitatem odio habeamus. Et ut liaec tria possimus consequi, ideo in princijio rogemus Dominum etc.

2. Dixi, quod decem sunt mandala decalogi, ) quae sunt lundamenla omniumJegnm, et quod sunt duae tabulae, scilicet priina el secunda. In prima tabula continentur tria praecepta ordinantia nos ad Deum Irinuin et unum, et hoc secundum tria appropriala tribus personis divinis. In divinis enim esl paternitas, liliatio el processio; et secundum haec sunt tria appropriata tribus personis divinis. Patri appropriatur maieslas, Filio verilas, Spiritui sancto bonilas. Istu tria respiciunt triplex genus causae, scilicet causam efflcienlem, exemplarem et /iimlem. Patri attribuitur causa e/ficicm, Filio causa exemplaris, quia esl iinago Patris, et Spiritui sancto causa finalis. In Patre est sumina maieslas humiliter adoranda, in Filio summa veritas lideliter asserenda, in Spiritu sanclo summa bonilas sincere amanda. Et secundum haec tria, ut diclum est, suiit in prima tabula tria mandata. Primum est: Nmi habebis deos alienos coram me; secundum est:.Vom assumes nomen Dci. tui in vanum; tertium est: Memenlo, ut diem Sabbati sanciificcs.

3. De pi'imo mandato dictum est, quod quae- 2. ilam pracmittuntur ad mandati cognitionen), quaedam subiunguntur ad mandati observantiam, el quaedam interponuntur ad mandali integrilatem. — Dictum etiam fuit, quod in verbo isto: Non liabebis (leos alienos coram me, prohibetur oinnis idololatria respectu creaturae intelleclualis. Secundo prohibetur idololatria lespectu /?wen<< humanae inentis, cum.subdit: A'on facies sculptile. Tertio prohibetur idololatria respectu nalurae corporalis, et hoc respectu caelestium, terrestrium et infernorum, cum dicit: Neque similitudinem eorum quae in caelis sunl etc.

4. Dictuni etiam fuit, quod in hoc verbo: Non habebis deos alienos coram me, omnes pactiones daemonum prohibentur, sive sint per incantationes verborum, sive per inscriptiones characterum et imaginum, sive per immolationem sacrificiorum. In istis tribus consistunt omnes artes magicae.

5. Dictum etiam fuit, quod in secundo verbo: Non facies seulptile, prohibentur omnes superstitiosae adimenliones errorum. Et circa hoc dictum fuit, quod omnis error provenit aut ex improho ausu investigationis philosophicae, aut ex perverso intellectu sacrae Scripturae, aut ex inordinato atfectu curnalilalis humanae. Propter priinum proveniunt errores in phitosophis, sicut ponere mundum aeternuin et huiusmodi. Propter secundum proveniunt errores in haerelicis, qui male sentiunt de Trinitate et Spiritu sancto. Propter tertium proveniunt errores in Epicureis, qui dicunl, non esse aliam vitam iiisi istam.

(i. In tertio verbo: Neque similitudinem eorum quae in caelis sunt etc., prohibentur omnes perversae appreiiatioiies creaturarum. Et circa hoc dictuin fuit, quod omnis perversa appretialio creaturarum aut est ratione sublimilatis, aut ratione sufficientiae, aut ralione delectationis. Primo modo est idololatria superborum, secundo modo avarorum, tertio modo lascivorum. Ista dicta fuerunt de primo mandato. — Modo dicebam, quod est triplex idololatria: scilicel pactiones daemonum, superstjtiosae adinvenliones erroruin et perversae appretiationes creaturarum. In pactionibus daemonum est sumina omnium vitiorum malitia et radix omnium malorum.

7. Ex his tribus idololatriis procedunt omnes falsitales et peccati deordinationes, quibus misera anima daemonibus subiicitur; quod bene significatur in.pocalypsi, ubi dicitur: Vidi de ore draconis et de ore bestiae et de ore pseudoprophelae exire spiritus ires immundos in modum ranarum. Per draconem significantur paciiones daemonum, per pseudopraphetam superstitiosae adinvenliones errorum, per besiiam perversae appretiationes creaturarum. — Et omnia ista prohibentur in primo mandato. Et sicut Deus in prima creatione rerum quodam modo omnia produxit, sic et in primo mandato omnia mala prohibet, licet ad maiorem explanationem plura ponat mandata. mur. In isto enim mandato conlinenlur tria verba: Non habebis deos alienos coram me — non facies sculptile — 7ieque similitudinem eorum quae in caelis sunt etc.

8. De primo.verbo, scilicet: Non habebis deos alienos, dicunt, quod dicit DominuS: Awlt, Jsrael, Dominus Deus tuus unus esi; et vos ponitis Trinitatem, scilicet Palrem et Filium et Spiritum sanctum. — De secundo dicunl, quod facimus sculptile, quia ecclesiae nostrae plenae sunt imaginibus. — De tertio: neque similitudinem etc., in quo prohibet Deus

adorare corporalem naturam, dicunt, quod adoramus frustum panis; et hoc maxime videtur eis absurdum.

10. Ad primum, quod opponnnl, quod adoremus tres deos; dico, quod si adoraremus tres personas, ita quod diceremus, quod ibi essent tres dii et triplex essentia; necessario oporleret, quod adoraremus tres deos. Sed nos adoramus Palrem et Filium et Spiritum sanctuin, unum Deum et unam essenliam, sed tres personas. Unde sicut videmus, quod in homine est pluralitas naturarum, scilicet intellectualis et corporalis, et tamen non est ibi nisi una persona; sic econtra in divinis est unitas essentiae et pluralitas personarum.

11. Dixit quidam ludaeus: Vos dicitis, quod Deus habel filium, quare non datis ei uxorem? — Isti ludaei vilissime intelligunt. Deus Pater habel Verbum et Spiritum sanctum: Verbum quidem habet, per quod omnia fecit; et Spiritum sanctum habet, per quem omnia conservat. Verbum manat a dicente et est Dens de Deo. Similiter Spiritus sanclus spiratur a Patre et Filio et est Dens et in Deo. Solus Spiritus sanctus est, qui profunda cordium scrutalur, et jHe est Deus. — Unde homo, qui ista vult intelligere et de istis loqui, oportet quod habeat elevatissimas ctitaliones, non pedestres; aliter enim non potest intelligere altissima dp Deo. Quando enim ponimus Trinitatem, non ponimus Christum hominem purum, sed Deum cum homine.

12. De secundo, quod dicitur: Non facies i. sculplile, opponunt, quod facimus sculptile, quia habemus plures imagines in ecclesiis nostris; dico, quod impossibile est, Divinitatem sculpi; sed facimus effigiem Christi, Chrisli, dico, humanali, et illam adoramus. — Sed intelligendum est, quod duplex est adoratio: quaedam, quae dicitur duliae, alia, quae dicitur lalriae..doratione duliae possumus adorare onmes, in quibus est potestas, sapientia et sanctitas; et sic adoramus principes, praelatos, magistros tanquam illos, in quibus est potestas et sapientia; item illos qui habent excellentiam prophetiae, ut illos, in quibus est sapientia; et sic quinquagenarius ille princeps adoravit Eliam. — Item, adoramus sic Sanctos, qui sunt in patria, sicut illos, in quibus est sanctitas eximia. — Similiter imaginibus exhibenda est adoratio duliae, non in quanlum est imago, vel pictura, sed ratione illius quod per ipsam significatur. — Soli autem Deo exhibenda est adoratio latriae. cretissimum, sed modo est omnibus promulgatum. — Aliquando dixerunt aliqui, quod non esset ibi Deus nisi sicut in signo. Sed intelligendum est, quod ad prolationem verbi sacerdotis et intentionem dicentis substantia panis statim convertitur in verum corpus Christi, quod habet unitam animam cum Diseparare substantiam ab accidentibus, potest facere, quod non appareat substantia sensibus nostris, quae est sub accidentibus alienis. Unde dico, quod adorarftus verum corpus Christi et Deum trinum et unum; et in hoc virtus Dei, potenlia, sapientia et bonilas manifestantur. Sed ludaeus errat, qui pedestri modo credit sentire de hoc. medio quorundam, qui volebant aliquid a daemone impetrare; transivit quidam sacerdos portans corpus Christi, et statim inchnavil se ei daemon, similiter in redeundo. Et dixit incantator: unde hoc? Prohibuisti mihi, ne adorem Christum, et tu adoras? Respondit daemon: invitus feci. Nonne scriptum est: In nomine Iesu omne genu flectatur caeleslium, terrestrium el infernorum? — Ista dicta sunt de primo mandato.

13. Non assumes nomen Dei tui in vanum. Sicut in primo mandato praecipitur humilis adoratio summae maiestatis, sic in isto mandato secundo praecipitur fiiielis confessio summae veritatis, et properiuret. Periurare enim idem est, quod peierare, et hoc est nomen Dei in vanum assumere. — lere- « iuramentum debet habere tres comites: veritatem, iudicium et iustitiam ». in vanum, hoc est sine veritate. — Intelligendum est autem, quod est duplex iuramentum, scilicet assertorium et promissorium, ita quod est quoddam iuramentum in festimonium, quoddam in promissum. iuramentum assertorium sic fit: hoc tibi assero et testificor per lestimonium divinae veritatis.

14. Istud autem iuramentum assertorium primo debet habere veritatem. Verilas autem est in iuramento assertorio, quando homo non mgal verum nec affirmal falsum nec asserit scienter dubiuin; quia sermo est indicativus eorum quae sunt in corde. Sed scitis, quid est, quando homo aliquod falsum testiricatur per testimonium divinae veritatis? Hoc est dicere.quod mentitur, et quod divina veritas mentitur secum. Et hic est primus modus assumendi nomen Dei in vanum, scihcet quando negamus eritatem.

15. Secundo debet (ieri iuramentum assertorium cum iustitia. Fit autem cum iustitia, quando non fit contra mandatum divinae legis neque contra praeceptum sanctae matris Ecclesiae neque in dispendium salutis propriae vel alienae. Et qui contra ista tria iurat temerarie iurat et dupliciter peccat: et quia iurat, et quia iuramentum servat.

16. Tertio oportet, quod cum iuramento assertorio comitetur iudicium, quod sit in mente discretio veritatis et iustitiae, scihcet utrum iuramentum sit verum, vel falsum; iustum, vel iniustum; fructuosum, vel infructuosum. Unde si iuro absque iudicio, non discernens inter ista tria, temerarie iuro. -T Isti tres comites debent esse in iuramento assertorio.

17. Sed Manichaei insultant nobis et dicunl, quod non debemus omnino iurare, quia dicitur in novo testamento, scilicet in Matthaeo: Non periurabis; et sequitur: Ego autem dico vohis, non iurare omnino. Sil autem sermo vester: est est, non non. — Certe dico, quod in certis casibus vel ex certis causis bene licet iurare. Haeretici autem non bene attendunt vim vocabulorum. DifTert enim dicere: non iurare omnino, et dicere: omnino non iurare; sicut differt dicere: quidam homo non rurrit, et non quidam homo currit. Omnino non iurare idem est, quod nuUo modo iurare, et non omnino iurare idem est, quod non omnibus modis iurare, sed ex certis causis.

18. Secundo debet nomen Dei assumi non in vanum in iuramenlo promissorio. Fit autem iurameninmndam mutuam pacem. Primo modo iurant inferiores superioribus, secundo modo pares paribus, tertio modo superiores inferioribus. Primo iuramento iuravit Apostolus direns ad Romanos primo: Testi mihi Deus est, cui servio in spiritu meo. Secundo modo iuravit Laban fidelitatem lacob. Tertio modo iurant superiores protegere populum. — Ex i primo iuramento relinquitur triplex utilitas: fides in intellectu, amor in atTectu et pax in effectu. Istis tribus de causis fit iuramentum ad promovendum bonum.

19. Secundo modo fit iuramentum promissorium i ad conservandam fi.delitatem, et lioc fit tribus modis, scilicet ad compesceiulam malitiam, ad.sedandam conlroversiam et ad expurgandam infamiam. — Primo, dico, fit ad compe-tcemlam mnlitiam, ut homo non neget verum nec affirmet falsum; et haec est ratio utilitatis iuramenti. — Secimdo fit ad sedandam controversiam. Unde Apostolus ad Hebraeos: Omnis controversiae finis est iuramentum. — Tertio fit ad expurgamiam infamiam. Unde in Deuteronomio dicitur, quod maiores debebant se expurgare per iuramentum, quando inveniebatur cadaver mortuum. — Istis tribus de causis fit iuramentum ad cowervarulam fidelitatem.

20. Tertio modo fit iuramentum pi-omissorium ad ineumlam muluam pacem; et in hoc intelligitur cohibitio omnium peccatorum mortalium; quia « omnis iuratio vera est periculosa, faUa est perniciosa, nulla vero est secura ». Et propter hoc dicitur in Ecclesiastico: furationi non assuescat os tuum. — Iste est intellectus verborum litteralis.

21. Spiritualis vero intellectus huius praecepti iste est, quod assumimus nomen Dei non in vanum tribus modis, scilicet ad efficiendum, a.(i promittendum et ad exprimendum. — Primo, dico, assumimus nomen Dei non in vanum ad efficiendum, ut in Sacrainentis, quando dicitur in baptismo: Ego baptizo te in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. — Secundo assumimus nomen Dei nostri non in vanum ad promittendum, sicut quando promitto ire ad sanctum lacobum, vel intrare religionem, per iuramentum. — Tertio assumimus nomen Dei non in vanum ad exprimendum, sicut quando loquimur cum iuramento.

22. Econtra assumimus nomen Dei in vanum tripliciter: primo per frustrationem Sacramenti suscepit; secundo per fractionem voti emissi; tertio per prolationem sermonis blasphemi. — Primo assumimus nomen Dei in vanum per frustrationem Sa-