Sermo 4
Ad religiosos
DE EXCELLENTIA AC PRÆCONIO CARITATIS, ET EADEM QUOMODO ERGA DEUM PROXIMUMQUE EXHIBENDA SIT.
HOC mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum. I Joann. iv, 21.
Inter omnes virtutes et habitus animæ, caritas summa ac dignissima est, omniumque virtutum vita, regina, mater, imperatrix, forma et finis. Quumque præcepta dentur de vitiis evitandis et virtutibus exercendis, constat quod exercitatio caritatis sit finis et consummatio ceterarum cunctarum virtutum, et actionum seu exercitiorum earum, imo et omnium præceptorum: ita quod omnium aliarum virtutum actus et opera ad hoc ordinare debemus, ut per ea in Dei actuali amore crescamus ac fortius accendamur, et in ipsa quoque habituali caritate roboremur ac stabiliamur. Hinc ad Timotheum ait Apostolus: Finis præcepti est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta.1 Finis quippe præcepti, id est finalis perfectio et consummatio ultima legis divinæ, et omnium præceptorum utriusque Testamenti, est caritas, hoc est actualis dilectio Dei, procedens de corde puro et appetitu intellectivo, seu voluntate a passionibus vitiisque purgata; et conscientia bona, id est cognitione intellectus sincera; et fide non ficta, quia ex actu veræ fidei procedit dilectio. Hinc in Evangelio Christus testatur, quod primum maximumque mandatum est, Deum ex toto corde diligere. Unde et princeps Apostolorum hortatur: Ante omnia caritatem continuam in vobismetipsis habentes. Et Paulus: Plenitudo (inquit) legis dilectio.
Denique, caritas sic solet definiri: Caritas est dilectio qua diligitur Deus propter se, et proximus propter Deum. Verumtamen per caritatem non solum Deum et proximos diligimus, sed item nos ipsos, imo et omnes tam Beatos quam beatitudinis susceptivos, videlicet: angelos sanctos et universos cives cœlestes, cunctos quoque viatores, et eos qui in purgatorio detinentur. Potest ergo caritas sic definiri : Caritas est virtus infusa ac summa, voluntatem directe perficiens, per quam Deus propter suam propriam bonitatem diligitur super omnia, et cetera diligenda spiritualiter diliguntur.
Circa hoc quæri potest, quid sit vere diligere Deum. Et respondendum, quod quum (teste Philosopho) diligere, sit alicui bonum velle, et ipse Deus sit in se ipso naturaliter, incomparabiliter infiniteque bonus; ideo primus et potissimus actus caritatis divinæ est, ex intimo corde velle et favere omnem infinitam bonitatem, beatitudinem et perfectionem ipsius, et congratulari ei complacentiamque habere de omni infinita excellentia, majestate ac gloria ejus. Deinde, quoniam caritas est virtus unitiva, idcirco Deum diligere et secundarius actus caritatis, est desiderare ejus præsentiam gloriosam, clarum intuitum, dulcem fruitionem, ejus quoque gratiosam præsentiam, quæ nunc haberi potest, et intra affectuose amplecti. Insuper, quoniam Deo debetur omnis honor et gloria, ideo tertius actus divinæ caritatis est, Deum totis viribus honorare et glorificare, atque optare et conari ad hoc ut ipse ab omnibus honoretur et glorificetur. Propter quod asserit Augustinus, quod ille est major in caritate, qui plures ad Dei amorem ac cultum inducit. Iterum, quoniam amicorum est eadem velle et nolle, ideo quartus caritatis Dei effectus est, universa quæ Deo sunt placita, præsertim quæ jubet, velle et adimplere; et quæ prohibet, nolle ac devitare. Ex quibus elici potest, quis vere diligat Deum, et quæ sint veræ caritatis certiora indicia aut probabilia signa.
Postremo quanta sit excellentia caritatis, clarius ac subtilius edoceri non valet quam ex verbis sanctissimi Pauli, qui ad Corinthios loquitur : Si linguis angelorum loquar et hominum, caritatem autem non habeam, factus sum velut æs sonans et cymbalum tinniens.2 Deinde illo in loco fatetur, quod quantumcumque multa et magna Spiritus Sancti charismata quis habeat, et quantumlibet multa et magna ac mira operetur, aut etiam patiatur, nil penitus prosit ei, nisi habuerit caritatem :3 in tantum quod et si omnia bona sua pauperibus dederit, atque pro fidei defensione se comburi permittat, tanta quoque fidei certitudine polleat ut orando aut impetrando transferat montes de locis suis, attamen totum hoc ei nil proficit ad salutem, nec meritorium ei consistit, nisi habeat caritatem : imo si eam non habens moreretur, cum omnibus illis prætactis charismatibus atque operibus descenderet in infernum. Propterea Alexander de Hales et Antisiodorensis in Summis suis conscribunt, quod si quis ex fide informi et timore servili sustineret mortis supplicium propter fidem, nihilo minus damnaretur. Hinc caritas dicitur spiritualis vita animæ, et forma atque vivificatrix virtutum, sine qua homo spiritualiter mortuus est, et vile coram Deo cadaver, nec aliqua virtus formata censetur. Ex quibus perpendi potest, quam summe sollicitus ac studiosus esse debeat quilibet Christianus, ut sit semper in caritate, ne et cetera opera ex genere bona quæ facit, sint ei infructuosa; et item, quoniam præmium essentiale in cœlo respondet caritatis perfectioni, ita quod unusquisque tanto plus apud Altissimum promeretur, et tanto major erit in felicitate et gloria, quanto plus fervet perfectiorque consistit in Dei amore. Propter quod disseruit Augustinus : Non numerositas operum, non diuturnitas temporum, sed major caritas meritum auget ac præmium.
Caritas in quadam communione supernaturalis felicitatis fundatur. Ideo quidquid beatum est aut beatitudinis capax, ex caritate est diligendum. Nam et caritas est spiritualis dilectio qua quis sibi aut alteri vult veram salutem. Quumque solus Deus sit essentialiter felix et ipsa beatitudo immensa, ipse solus primo et maxime est amandus. Cetera autem quæ beatitudinis ejus sunt susceptiva, sunt ex caritate amanda, in quantum spectant ad eum per intellectualis naturæ participationem, et veræ felicitatis capacitatem, aut communionem vel inexsistentiam. Hinc Augustinus primo libro de Christiana doctrina dicit, quod quatuor sint ex caritate amanda. Unum, quod supra nos est, quod est Deus Trinitas. Aliud, quod juxta nos est, quod est proximus, imo et omnis creatura intellectualis. Quamvis etenim angeli sancti sint supra nos dignitate naturæ, loco et gloria, atque multiplici perfectione, tamen juxta nos sunt per convenientiam in genere et finis identitate. Ad eamdem namque supernaturalem salutem homines et angeli sunt creati. Juxta quem modum loquendi asserit Augustinus, quod nihil sit supra hominem nisi Deus. Nam etsi angelus sit supra hominem dignitate formæ, non tamen dignitate finis. Tertium ex caritate amandum, est ipsemet homo amans. Quartum est proprium corpus: quod quamvis sit hominis pars, ponit tamen in numerum in catalogo diligendorum, quoniam aliter est amandum quam ipse homo. Homo quippe est diligendus, quia directe est beatitudinis capax aut particeps; corpus vero, quia per redundantiam quamdam ab anima, susceptivum est glorificationis.
Denique inter diligenda est ordo servandus, ita quod homo tenetur primo et super omnia incomparabiliter diligere Deum. Incomparabiliter, inquam, loquendo appretiative, non intensive. Tenemur enim Deum cum tanta suæ bonitatis appretiatione amare, quod pro nulla re creata, imo nec pro toto universo, nec pro innumerabilibus mundis si essent, vellemus eum offendere, postponere sive relinquere: quoniam ipse vere in se ipso bonus, perfectus, felix et amabilis est infinite. Deinde post Deum debet homo potissime se diligere. Propter quod ait Salvator: Quid proficit homo si lucretur universum mundum, se ipsum autem perdat, et detrimentum sui faciat?4 Tertio, proximum. Quarto, proprium corpus. Magis quippe desiderare, velle et appretiare, imo et in certo casu conservare ac tueri spiritualem vitam salutemque proximi debemus, quam corporis proprii vitam naturalem ac corporalem. Insuper in dilectione proximorum ordo servandus est, quia (ut ait Ambrosius) post Deum et se ipsum debet homo præsertim amare suos parentes, deinde propriam prolem, deinceps domesticos, consequenter extraneos (qui si fuerint boni, malis filiis et domesticis sunt præponendi), ultimo inimicos.
Itaque omnes Christifideles tenentur diligere omnem hominem, fidelem et infidelem, bonum et malum, amicum et inimicum, in quantum ad Dei imaginem et similitudinem est creatus, et rursus in quantum capax est felicitatis, et quoniam Christi sanguine est redemptus.5 Hinc pro omnibus, saltem in generali, orandum est; atque in certo casu, præsertim in necessitatis articulo, impendenda sunt etiam inimicis beneficia caritatis tam spiritualia quam corporalia, signa quoque amicitiæ aut familiaritatis: et quantum ad hoc, lectio inimicorum et beneficentia, sed et caritatis ostensio circa eos, sunt in præcepto et de necessitate salutis. Verum extra hujuscemodi casum, in speciali impendere eis caritatis affectum, effectum ac signum, dicitur esse supererogationis atque consilii: et quanto plus agit quis hoc propter Deum, tanto in caritate perfectior ac melior esse censetur. Innotescit ergo ex iis, quod quantumcumque quis forefaciat alteri pertinentibusque ad eum, tamen præcepto divino tenetur illum spiritualiter diligere, ipsius conversionem et salutem optando. Sicque obligatur injuriam, quantum ad culpam, dimittere. Satisfactionem vero seu debitam ultionem potest sine peccato, imo et virtuose, exigere et inferre ex caritate ac zelo justitiæ: non propria aut privata auctoritate, violentaque manu, sed secundum processum ac ordinem juris. Laudabilius tamen asseritur, etiam satisfactionem ac ultionem hujusmodi propter Deum dimittere: præsertim si alter ex infirmitate aut ignorantia forefecit, ac pœnitet, veniamque precatur. Porro, si ex remissione hujusmodi pœnæ derogetur communi reipublicæ bono, et justitia patiatur jacturam, aut injuriator fiat ad injuriandum procacior, melius est præfato modo optare, exigere et inferre debitam pœnam, quatenus qui peccavit, in præsenti sic castigetur, ne pereat in æternum.
Postremo, constat ex præinductis, quam periculosa, vitiosa ac deploranda sit consuetudo, imo abusio atque temeritas, quæ in aliquibus territoriis viget, ut aliquo læso aut interfecto, consanguinei ejus se congregent, et propria auctoritate pergant ad ulciscendum illatam injuriam, ex ira ac odio: quod totum est mortale; et sibi invicem communicant in peccatis, ac pessima voluntate peccant sæpissime. Interdum quoque occidunt innocentes quibus injuria illa multum displicuit: imo nonnunquam et ipsi qui ad alios occidendos aut vulnerandos proficiscuntur, subito in suis sceleribus perimuntur. Ideo dominus terræ deberet hujusmodi consuetudinem prorsus eradicare a territorio suo: alioqui timendum quod prætacta subditorum facinora in ipsum redundent; siquidem impietati cui non resistitur, consentitur. Quod si ex cupiditate commodi temporalis negligeret tantam exstirpare abusionem, enormiter nimis inexcusabiliterque peccaret, et aliorum crimina redundarent in ipsum.
Footnotes
Chapter 65 of 278