Adnotatiunculae in Joelem (pars 2)

In supplicandi quoque genere, dignitate virginum, ordine sacerdotum, habitu utitur poenitentium: ut scilicet, et per humilitatem poenitentiae servus Dominum, et per reverentiam sanctimoniae sacerdos Deum, et per affectum et unionem conjugii, virgo sponsa moveat maritum, ad indulgentiam, ad gratiam, ad gloriam. Servus supplicat pro indulgentia: sacerdos pro gratia: sponsa pro gloria. Pro indulgentia peccatorum, pro gratia donorum, pro gloria praemiorum. Hoc est autem perfectissimum genus supplicationis: in quo supplicatur pro depulsione infirmitatis, pro restitutione sanitatis, pro conservatione libertatis, ut scilicet medelam adhibeat morbo, cautelam dono, tutelam bono. Hoc per excessum diximus, nunc ad expositionem litterae redeamus.

HISTORICE. Praefatum infortunium sub alio typo verborum ostendat. Sacerdotes, senes et terrae habitatores ad planctum, et saccum, et jejunium convocat: si forte convertatur Deus, et ignoscat.

ALLEGORICE. Infortunia et detrimenta spiritalia significat Ecclesiae: ostendens in ea defectum religionis, contemptum sanctimoniae, et periculum ordinis. Unde et sacerdotes primo invitat ad poenitentiam: per quorum praecipue negligentiam, et cultus justitiae, et rigor disciplinae, et forma doctrinae, et facies Ecclesiae, in irreverentiam corruit. Unde et populus per diversa vitiorum latibula cursitans disperiit. Unde et Jeremias: Non crediderunt reges terrae, et habitatores urbis, quod ingrederetur hostis, et inimicus per portas Hierusalem. Propter peccata prophetarum ejus, et iniquitatem sacerdotum ejus, qui effuderunt in medio ejus sanguinem justorum. Erraverunt caeci, polluti sunt sanguine (Thren. IV).

Accingite, inquit, vos et plangite sacerdotes. Quia de cinctione se intulit mentio, videamus quae ex ea fieri possit divisio. In divino namque legimus eloquio, alios accinctos, nonnullos praecinctos: praecinctos quoque quosdam circa lumbos, zona vero aurea ad mamillas alios. Succinctos facit humilis poenitentia; accinctos virilis; et constans obedientia, praecinctos perfecta patientia. Praecinctos circa lumbos, corporis continentia, vel sanctimonia; circa mamillas zona aurea, interioris hominis perfecta munditia, vel divina scientia. Hic est ordo perfectae conversionis. Hic est ritus devotae religionis, ut prius revertatur perversus per humilem poenitentiam: deinde convertatur adversus ad obedientiam: deinceps conversus ascendat ad splendorem sanctimoniae: demum constans et patiens ad mentis puritatem evolet ad coelestis culmen sapientiae. Accingite igitur vos et plangite, sacerdotes: ululate ministri altaris. Ingredimini et cubate in sacco, ministri Dei mei: quoniam interiit de domo Dei vestri sacrificium et libatio. Hic traditur ordo perfectae poenitentiae, quo sacerdotes jubentur ad statum redire obedientiae. Siquidem perfectae poenitentiae tria sunt necessaria: compunctio scilicet mentis, confessio oris, mortificatio carnis. Compunctio delictorum, confessio peccatorum, mortificatio vitiorum. Compunctio vanitatis, confessio iniquitatis, mortificatio superfluitatis. Haec in praesenti pagina designat propheta planctum referens ad compunctionem, ululatum ad confessionem, saccum ad mortificationem. Quod autem saccum jubet ingredi, innuit mortificatione carnis non passim effluere oportere, sed obsequium nostrum rationabile perutile fieri. Hinc et Apostolus: Obsecro, inquit, vos per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctum, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum (Rom. XII). In saccum itaque intratur: quoties pure, devote, discrete, caro mortificatur. Non saccum intrat, sed saccum dissuit, quoties quis excedendo modum, carnem suam cruciat et atterit. Non in saccum ingreditur, sed saccum ungit: qui carnem illicite fovet et ejus desideria colit. Saccum vero ingreditur quisquis abstinentiae jugum devote amplectitur. In sacco cubat quisquis in mortificatione carnis se delectat. In sacco cruciatur, quisquis in angaria abstinentiam sectatur. Domus Dei est Ecclesia: sacrificium et libatio gemina sunt sacramenta. Sacrificium ad illa pertinet, quae fiunt de solido: libatio ad ea, quae fiunt de liquido. Solida sunt illa, quae pertinent ad oblationes tam spirituales quam corporales. Liquida, ad baptismum et unctiones. Vel sacrificium pertinet ad actionem, libatio ad contemplationem. In actione siquidem est afflictio et anxietas: in contemplatione dulcedo et suavitas. In sacrificio actionis homo salubriter affligitur. In libatione contemplationis anima feliciter delinitur et suaviter refovetur. Sequitur:

Sanctificate jejunium, vocate coetum. Congregate senes, omnes habitatores terrae in domum Dei vestri: et clamate ad Dominum: A, A, A, diei: quia prope est dies Domini, et quasi vastitas a potente veniet. Postquam sacerdotes purgati sunt per poenitentiam et ordinati per obedientiam, jure coetum vocant ad Ecclesiam, decenter senes et habitatores terrae congregant ad extorquendam veniam, ad placandam superni judicis iram, ad impetrandam misericordiam, quia scriptum est: Qui obturat aurem suam ne audiat legem, oratio ejus fiet exsecrabilis (Prov. XXVIII). Unde et alibi dictum est: Quiescite agere perverse, discite benefacere, quaerite judicium, subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam: et venite, et arguite me, dicit Dominus (Isa. I).

Intuere, lector, ordinem impetrandae misericordiae, flagitandae divinae clementiae: modum eundi ad thronum gratiae. Prius est enim sanctificare jejunium: postea vocare coetum: deinde congregare senes, et populum: deinde clamare ad Dominum in commune. Jejunium sanctificare ostendit nobis Salvator, dicens: Tu autem cum jejunas unge caput tuum, et faciem tuam lava (Matth. VI). In facie operatio, in ablutione compunctio, in unctione compassio, in capite mentis devotio. Haec omnia jejunii exigit sanctificatio, ut scilicet abstinentiam purificet compunctio, ordinet compassio, toleret devotio: formet operatio. Compunctio sui, compassio proximi, devotio Dei. Actio vero ad alterutrum suum refert negotium. Coetus proprie est sapientium. Senes sunt prudentes. Terrae habitatores sunt legis inquisitores. Clamor ad Dominum est supplicatio pro remedio contra infortunium. Cujusmodi vero supplicatio debeat fieri Propheta ostendit in praesenti, dicens: Clamate ad Dominum: A, a, a, diei: quia prope est dies Domini. Non debemus premere silentio, quae a quodam accepimus Judaeo juxta Gamalielis naenias eloquenti et perito. Ait enim: Joel praevidens venturae captivitatis imminens exitium, superni judicis exstinguere impetum ex affectu plangentis ( sic ), praeterita revocans ad memoriam, judicem satagit circumvenire et ad pietatem festinat inflectere, dicens: A, a, a, diei; quia prope est dies Domini. Ter posuit A, quia tria praecipue fuerunt judaici populi infortunia. Primum quando tenti sunt ab Aegyptiis: secundum quando ab Assyriis: tertium quando a Babyloniis. A, interjectio est plangentis, et factum miserandum mirabiliter exponentis. Dicit ergo: A, intravit Israel in Aegyptum; Jacob accola fuit in terra Cham (Psal. CIV). A, sicut turbines ab Africo veniunt de deserto: veniunt de terra horribili (Isa. XXI). A, aquila grandis magnarum alarum; longo membrorum ductu: plena plumis et varietate, venit ad Libanum et tulit medullam cedri (Ezech. XVII). Ac si diceret: A, Aegypto manum dedimus, et inde dolor. A, et Assyriis, ut saturaremur panibus, et inde moeror. A, repulit Dominus altare suum, et maledixit sanctificationi suae (Psal. LXXVI), et inde terror. Ac si diceret: A, nunquid in aeternum projiciet Deus, aut non apponet ut complacitior sit adhuc? A, usquequo exaltabitur inimicus meus super me? (Psal. XII.) A, tu exsurgens, Domine, misereberis Sion, quia tempus miserendi ejus, quia venit tempus (Psal. CII).

Aliter ter posuit A: quia sunt mala quoque tria: ignorantia, concupiscentia, et miseria. Legis naturalis praevaricatio attulit ignorantiam. Legis scriptae transgressio inordinatam propagavit concupiscentiam. Prophetiae contemptus ministravit miseriam. Dicatur ergo: A, praevaricata est lex naturalis: inde dolor, sed vindicatum est in ea captivitate Aegyptiaca. A, praevaricata est lex scripta, inde moeror: sed vindicatum est in ea, captivitate Assyria. A, contemnitur prophetia, inde terror: sed et hoc disponis vindicare, captivitate Babylonica. A, incidimus in miseriam, quam vindicasti. A, decidimus in concupiscentiam, quam punisti. A, incidemus in miseriam horrendam, quam disposuisti.

Aliter quae super trina captivitate diximus, ad ultimam referre possumus. Tria siquidem Babylonicae captivitatis fuerunt miserrima infortunia. Templi scilicet eversio, urbis destructio, populi transmigratio. Ac si diceret: A, populus tuus in transmigratione in captivitatem ducetur: sed miserere, Domine, plebi tuae, super quam invocatum est nomen tuum (Eccles. XXXVI), et Israel, quem coaequasti primogenito tuo. A, civitas destructur; sed miserere civitati sanctificationis tuae Hierusalem, civitati requiei tuae. A, templum evertetur: Sed audi, Domine, hymnum (III Reg. VIII), et orationem, quam servi tui orant coram te hodie: ut sint oculi tui aperti (ibid.) super domum hanc die ac nocte. Haec historice dicta sunt.

Allegorice vero aliter exponi possunt. Joel namque praevidens ruinam populi sui in adventu Jesu Christi, compatiendo lamentatur: lamentando ad cautelam exhortatur, dicens: A, a, a, diei, quia prope est dies Domini: et quasi vastitas a potente veniet. Ac si diceret: A, veniet qui avertet impietatem a Jacob, et eripiet jugum ab Israel. A. Et non est ei species, neque decor: et vidimus eum, et non erat aspectus (Isai. LIII). A. Et quasi absconditus vultus ejus et despectus. Unde nec reputavimus eum. Vere languores nostros ipse tulit et dolores nostros ipse portavit (ibid.). A. Et putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humiliatum (ibid.). A, quia vidimus, et non cognovimus; A, quia audivimus et contempsimus. A, quia operantem bona accepimus et pro nobis orantem interfecimus. Audivimus verba, accepimus beneficia, vidimus miracula. Sed A, verba contempsimus. A, beneficiis ingrati fuimus. A, miraculis detraximus. Audivimus docentem in monte: sed A, haec surda aure pertransivimus: inde dolor. Vidimus eum turbas pascentem juxta mare, sed A, non curavimus: inde moeror. Vidimus eum pendentem in cruce: sed A, contempsimus, et inde terror. Audivimus doctrinam, accepimus vitam, vidimus mortem. Doctrina vero illius nostram caecitatem illuminavit, A, cui non obtemperavimus. Vita ejus nostram informavit, A, quam non recepimus. Mors ejus mortem nostram captivavit, A, quam contempsimus, imo quam fecimus.

Dies, etc. Juxta allegoriae leges, tempus incarnationis Verbi significat, dies Domini ipsum repraesentat: qui bene dicitur Domini, quia tunc factum est judicium mundi, juxta illud Evangelii: Nunc judicium est mundi; nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII). Dies Domini tripliciter accipitur: scilicet vel tempus incarnationis, vel dies obitus hominis, vel dies extremi examinis. Qui recte solius Domini dicitur: quia solius ejus potestas noscitur; quod ejus sapientia in primo judicii facit examen, in secundo discernit meritum, in tertio variat praemium. Sequitur:

Nunquid non coram oculis vestris alimenta perierunt: de domo Dei vestri laetitia, et exsultatio? Computruerunt jumenta in stercore suo. Demolita sunt horrea: dissipatae sunt hypothecae: quoniam confusum est triticum. Quid ingemuit animal: mugierunt greges armenti? Quia non est pascua eis. Sed et greges pecorum [pastorum vel porcorum] disperierunt. Ad te, Domine, clamabo: quia ignis comedit speciosa deserti: et flamma succendit omnia ligna regionis. Sed et bestiae agri, quasi area sitiens imbrem, suspexerunt ad te, quoniam exsiccati sunt omnes fontes aquarum, et ignis devoravit speciosa deserti. Post traditum modum supplicationis ipsius, subnectit causam doloris, ut dum multa et magna patent detrimenta, supplicatio protendatur devota et ignita. Detrimenta vero sunt haec: putredo foetida jumentorum; anxietas animalium; interitus pecorum; demolitio horreorum; apothecarum dissipatio; pascuae inanitio. Causa vero haec est: speciosorum combustio, lignorum succensio, fontium exsiccatio. Sicut igitur corporalia alimenta constat esse trifaria, ita et spiritualia. Quaedam enim sunt ad sanitatem, et non ad fortitudinem: quaedam ad fortitudinem, et non ad sanitatem: nonnulla vero ad sanitatem et ad fortitudinem. Ex primis nascitur elegans et idonea forma: ex secundis virilis et constans audacia: ex tertiis venustas formae et fecunditas potentiae. Sed quia tetigimus carnalia, nunc redeamus ad spiritualia. Quatuor enim sunt, scilicet praecepta, exercitia, virtutes, charismata. Praecepta vero sunt ad sanitatem: exercitia ad fortitudinem: virtutes ad formam: charismata ad audaciam. Laetitia est de transitoriis: exsultatio de aeternis. Haec autem alimenta, quae sunt exsultatio et laetitia, perierunt de domo Dei, id est de Ecclesia, quia praecepta calcantur, virtutes contemnuntur, exercitia perierunt, charismata recesserunt. Unde Salvator: Filius hominis veniens, putas inveniet fidem super terram? (Luc. XVIII.) Item idem: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos: Filius autem Hominis non habet ubi caput suum reclinet (Luc. IX). Et Paulus: In novissimis, inquit, temporibus erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus inobedientes, ingrati: scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immites, sine benignitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatum amatores magis quam Dei: habentes quidem speciem pietatis, virtutem vero ejus abnegantes (II Tim. III). Jumenta sunt luxuriosi, armenta curiosi, porci [pecora] gulosi, animalia petulantes et cupidi. Horrea, authentica eloquia. Apothecae, expositorum volumina. Pascua, passiones sanctorum et gesta, in quibus et vitae forma, et morum decentia inveniuntur exempla. Triticum est spiritualis doctrina: stercora sunt vitia et peccata. Lectoris vero ingenio singulorum adaptationem ad alia festinans committo. Sequitur: Ad te, Domine, clamabo, quia ignis comedit speciosa deserti, etc. Ignis occasionem facit propheta ad Dominum, ostendens causam omnium praefatorum inconvenientium: quia scilicet dum cessant virtutum exempla, dum silet vitae doctrina, dum religionis tepescit fervor, dum perfectionis torpescit rigor, virtus fugit, succedentibus vitiis; scientiae lumen exstinguitur, orientibus tenebris; religionis pulchritudo nigrescit, crescentibus negligentiis; in mente poenarum exitio laetitia punitur, et exsultatio, scatentibus angustiis. Hinc Isaias: Propterea, inquit, captivus ductus est populus meus: quia non habuit scientiam. Nobiles ejus interierunt fame, et multitudo siti exaruit. Propterea infernus dilatavit animam suam, et aperuit os suum absque ullo termino: et descendunt fortes ejus, et populus ejus, et sublimes, gloriosique ejus ad eum (Isai. V).

Allegorice vero, ager est vita saecularis; regio, vita ecclesiastica sed communis; desertum, perfectio religionis: deserti speciosa, monachorum sunt, et anachoretarum ornatissima corda; ligna regionis, Ecclesiae praelatorum agmina: bestiae, simplices, et idiotae fontes aquarum; doctores populorum ignis, cupiditas, flamma, luxuria. Sequitur:

JOEL. XI. Canite tuba in Sion: ululate in monte sancto meo. Conturbentur omnes habitatores terrae: quia venit dies Domini, quia prope est dies tenebrarum et caliginis, dies nubis et turbinis. Quasi mane expansum super montes populus multus, et fortis, etc. Post invocationem et infortunii multifariam expositionem, redit propheta ad populi exhortationem, ostendens magnitudinem venturae cladis proximae captivitatis excidii imminentis: ut scilicet populum ad terrorem divini judicii commoveat, ad dolorem compunctionis salubriter commoveat, ad amorem obedientiae utiliter accingat. Hoc autem agit a multitudine cladis, a qualitate hostis, a genere victoriae, a pondere miseriae, a facilitate triumphi, a zelo mali, a metu obsessorum principum et ignavia vallati populi. Singula vero suis coaptare locis, non est animi ad sequentium explanationem festinantis. Quamobrem lectoris exercitio relinquimus ista, sicut et alia. Hortatur ergo propheta hyperbolice in Sion canere, in monte sancto ululare, omnes habitatores terrae metu affici. Hortatur, inquam, in commune omnes divinorum judiciorum pedibus prosterni, si quo modo Deus de praeparato habitaculo suo super filios hominum respiciat: si quandoque procellam in auram vertat, si tandem a naufragio captivitatis ad portum consolationis eos reducat, dicens: Canite tuba in Sion, etc. Per Sion intelligite arcem templi: per montem, civitatem: per terram, suburbana. In Sion regem et principes: in templo prophetas et sacerdotes: in terra populum et inferiores dignitates. Dies Domini, adventus exercitus Babylonis. Qui merito Domini dicitur, qui injuriam Domini per inobedientiam populi divino nutu ulciscitur. In qua die tenebrae et caligo, nubes et turbo Judaico irrogatur populo. Tenebrae, quia nescierunt consilium: caligo, quia ipsius non timuerunt judicium: nubes, quia ejusdem non meruerunt subsidium: turbo, quia eum exasperando male, inciderunt tantae cladis naufragium. Quae dies venit quasi mane expansum super montes: quia Dei non contemplati sunt consilium, et prudentiam tempore suae caecitatis, subito praeoccupati angustia necessitatis juste corruerunt: negotiorum amittentes providentiam.

Sciendum vero quod Joel in praesenti historialiter de captivitate Babylonica loquitur: quod ex verbis sequentibus manifeste colligitur. Dicit enim:

Quasi mane expansum super montes populus multus, et fortis. Similis enim non fuit ei a principio, et post eum non erit usque in anno generationis et generationis. Ante faciem ejus ignis vorans, et post cum exurens flamma. Quasi hortus voluptatis terra coram eo; et post eum solitudo deserti: neque est qui effugiat eum. Quasi aspectus equorum aspectus eorum: et quasi equites sic current. Sicut sonitus quadrigarum super capita montium exsilient: sicut sonitus flammae ignis devorantis stipulam: velut populus fortis praeparatus ad praelium. A facie ejus cruciabuntur populi: omnes vultus redigentur in ollam. Sicut fortes current: quasi viri bellatores ascendent murum. Viri in viis suis gradientur: et non declinabunt a semitis suis. Unusquisque fratrem suum non coarctabit; singuli in calle suo ambulabunt. Sed et per fenestras eadent, et non demolientur, urbem ingredientur; in muro current; domos conscendent; per fenestras intrabunt quasi fur. Hoc nequaquam de Aegyptia servitute vel Assyria captivitate recte intelligitur. In illis namque populus tantummodo captivatur; in hac vero scilicet Babylonica universa regio vastatur; humus ad integrum desolatur; civitas destruitur; regnum dissipatur; templum funditus evertitur; sacerdotium de medio tollitur. Ordinem vero exercitus Babylonici, et modum, ritumque ejus et negotium diligenter Joel prosequitur, commendans eum a multitudine, a fortitudine, ab immanitate crudelitatis, ab impetu vastitatis, a ferocitate superbiae, a cingulo gloriosae militiae, a prudentia sollicitudinis, a terrore saevi regiminis, a subjectione hostium, a metu et pavore succumbentium, a facilitate victoriae, a virtute constantiae, a providentia concordiae, a tutela sui, a tutela negotii, a depraedatione inimici. Sequitur:

A facie ejus contremuit terra; moti sunt et coeli. Sol et luna obtenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum. Terra, est populus; coeli, sacerdotes et justi; sol, rex; luna, justitia; stellae, prophetae. A facie, inquit, ejus contremuit terra; quia superveniente captivitatis miseria, et prophetia siluit, et majestas regia deperiit et cultus justitiae evanuit, et populus oppressus infortunio timore succubuit. Sequitur:

Et Dominus dedit vocem suam ante faciem exercitus sui; quia multa sunt nimis castra ejus; quia fortia et facientia verbum ejus. ALLEGOR. Vox Domini, inspiratio populi: facies, erat exercitus, ordo, cultus, splendor, ritus, forma, modus. Ordo vexillorum, cultus deorum, splendor armorum, ritus negotiorum, forma regiminis, modus itineris. Inde fortia, inde verbum ejus facientia. Haec historialiter praelibavimus, nunc ea allegorice discutiamus. Quidam captivitatem istam ad ultimum referunt judicium, interpretantes ruinam in eo fieri ob praefata scelera. Haec autem videntur astipulari de Psalmista dicente: Misit in eos iram indignationis suae, indignationem, et iram, et tribulationem, immissiones per angelos malos (Psal. LXXVII). Sed quomodo quaedam huic intelligentiae serviant non video. Quomodo enim in illo examine, aspectus eorum, daemonum scilicet, erit quasi aspectus equorum? et quomodo ut equites current? quomodo super capita montium exsilient? quomodo quasi viri bellatores murum ascendent, cum etiam de bonis angelis in eos legatur: Cum sublatus, inquit Job loquens de apostata angelo, fuerit, timebunt angeli, et territi purgabuntur? (Job XLI). Nos autem hujus explanationis opacitatem perspicaciori linquimus ingenio, aliam fortassis luculentiorem, et litterae vicinius obsequentem cudentes, sine sententiae melioris praejudicio. Propheta igitur Joel oculo prophetiae praevidens spiritualem Babylonium, universum orbem tyrannice vastantem, humano generi crudeliter dominantem, absorbentem fluvium, non est eviratus, sed habet fiduciam, quod influat Jordanis in os ejus. Videt gentilem populum dicatum idolis, fraudatum gratia prophetiae, viduatum privilegio gratiae. Contemplatur quoque adventum Christi, incarnationem Verbi, missionem Paracleti, praedicationem apostolorum, angulum duorum populorum, assumptionem gentilis populi, et partem minimam Judaici, contemptum vero majoris residui. Pro gratia ergo assumpti Judaici, hortatur in Sion tuba canere, pro ira reprobati residui in monte ululare, dicens: Canite tuba in Sion: ululate in monte sancto meo. Quia vero scriptum est: In illa die duo erunt in agro, in lecto, in molendino: unus assumetur, et alter relinquetur (Matth. XXIV). Assumendos jubet in Sion tuba canere, relinquendos in monte sancto ululare. Sion est Ecclesia, in adventu sponsi sui posita specula. Mons sanctus est Christus, de quo Psalmographus: Mons, in quo beneplacitum est Deo habitare in eo (Psal. LXVII). Quidam ergo cantant, et quidam ululant in hoc Emmanuel. Unde Simeon: Ecce positus est hic in ruinam, et in resurrectionem multorum in Israel (Luc. II). Haec autem de Judaico dicuntur populo. Sequitur de gentili: Conturbentur omnes habitatores terrae, etc. Terrae habitatores merito dicuntur gentiles, quia sola terrena quaerebant, sola terrena diligebant. De quibus Dominus per Psalmistam: Ipsi vero, inquit, in vanum quaesierunt animam meam; introibunt in inferiora terrae, tradentur in manus gladii, partes vulpium erunt (Psal. LXII). Porro gentilium, adveniente Christo, alii conturbati sunt ad salutem, alii vero ad mortem. Est enim quaedam confusio adducens mortem, et est confusio adducens gloriam. De conturbatis ad salutem legitur in psalmo: Ipsi videntes sic admirati sunt, conturbati sunt, commoti sunt: tremor apprehendit eos (Psal. XLVII). De conturbatis ad mortem, Isaias: Confractione, inquit, confringetur terra; contritione conteretur terra, commotione commovebitur terra, agitatione agitabitur terra sicut ebrius, et auferetur quasi tabernaculum unius noctis (Isai. XXIV).

Dies Domini adventus est Christi. Haec autem dies tenebrarum fuit gentilibus reprobatis, et caliginis haereticis et turbinis perfidis Judaeis, et nubis Catholicis. Gentiles si quidem caecati incarnatione Verbi virtutem sancti sacramenti attingere non valentes, dicebant: Maria aut peperit, aut non peperit. Si peperit, cum viro concubuit. Si cum viro concubuit, quod natum est, de massa peccatrice exstitit. Quod autem de massa peccatrice natum est, peccato succubuit. Quod quia in Deum non cadit, Mariae filius Deus non exstitit. Item Avicenna: Duo contraria simul in eodem esse non possunt; porro si filius Mariae Deus est et homo, cum Deus impassibilis, homo autem passibilis sit; passibile vero, et impassibile contraria sint, duo contraria simul reperiuntur in uno. Sic sic, Domine, in multitudine virtutis tuae mentiuntur tibi inimici tui (Psal. LXV). Si vero Maria non peperit, Deus homo non exstitit. Quod si verum est, Christianorum dogma falsissimum est. Hae sunt tenebrae gentilium, de quibus Isaias ait: Ecce disrumpentur spiritus Aegypti in visceribus ejus, et consilium ejus praecipitabo (Isai. XIX).