Quaestio VI

Utrmi anima Christi

Supposito, (luod anima Christi sit sapiens sapientia increata pariter el creata, quaeritur consequenter, ulrum compreliendat ipsam sapientiam increatam. Et quod sic, videtur.

1. loannis tertio: Non ad mensuram dat toto genuit, ita incarnato Filio totum Spiritum suum dedit, non partialiter et per subdivisiones, sed generaliter et universahter »; sed iuxta "mensuram spiritus dati mensura est in cognitione veri: ergo si anima Christi immenso modo accepit Spiritum sanctum, immenso modo cognoscit Deum; et hoc non est aliud quam comprehendere ipsam divinam sapientiam: ergo etc.

2. Ilem, Augustinus, decinio tertio de Trinilate, capitulo decimo nono: « In Verbo inteUigo verum Dei Filium, in carne verum hominis flUum, utrumque in una persona Dei et hominis ineffabilis gratiae largitate coniunctum ». Gratia igitur unionis est ineffabilis, ergo immensa et incomprehensibiUs; sed iuxta quantitatem gratiae est quantitas cognitionis: ergo si cognitione incompreliensibili infinitum-est comprehensibile; quantaecumque sit immensitatis, comprehendetur ab anima sibi unita.

3. Item, Hugo dicit de Sapientia Christi: « Anima Christi habet omnia per gratiam, quae Deus habet per naturam »; sed Deus per naturam habet comprehensionem suae sapientiae: ergo anima Christi hoc habet per gratiam.

4. Item, tTOtum vel plus est esse Deum quam comprehendere Deum; sed gratia unionis iwtest in hoc, ut faciat creaturam esse Deum: ergo multo for-. B G commimicantes. ditiones, immo necessario concomitantes, quia nihil creatum subsistit nisi per increatum. Et sic patet responsio omniuiii oiiiectorum. ipsa.n sapienliam increalam. tius faciet creaturam comprehendere Deum. Sed non aUam quam Christi animam: ergo etc.

.5. Item, Bernardus ad Eugenium dicil, quod est unitas nativa, dignativa et superdignatiua; illa unilas dignativa non esl tknta, quanta est unitas Trinitalis, quae est superdignativa, et maior quam nativa; sed tam in unitate nativa quam in unitate superdignaliva unmn extremorum comprehenditur ab altero, e.t e converso: ergo pari ratione videtur et multo fortiori in unitate digmtiva. Sed secundum hanc unitur anima Christi cum sapientia increata: ergo etc.

6. Item, Isidorus: « Trinitas sil)i soli nota est et homini assumto », et constat, quod hoc non intelligitur de quacmnque notitia, sed de illa solum, in qua non communicat Trinitas cum creatura pura; sed ista non est nisi cognitio comprebensiva: ergo hanc habet creatura unita.

7. Item, Cassiodorus: « Illam lucem inaccessibilem sanitas mentis super omnes claritates intelligit »; sed anima unita Verbo fuit sanissima: ergo intelligebat illam super omnem aliam claritatem: ergo aut nullam aliam claritatem comprehendeljat, aut si aliquam comprehendebat, et illam.

8. Item, gratia unionis excedit quantamcumcjue gratiam comprebensionis improportionaliter: ergo iniproportionaliter facit Deum cognosci clarius; sed hoc non est aliud quam comprehendere divinam sapieritiam: ergo etc. Nihil enim improportionaliter excedit omne finitum nisi infinitum.

9. Item, Augustinus nono Je Trinitate dicit, quod quia anima simplex est, ideo, cum se novit, totaliter se novit, non secundum partem: ergo cmn tia sunt, et quae areem tenet inter omnes unitates. De unitate

sapientia aeterna sit simplex, si ab anima Christi cognoscitur, lotiliter cognoscitur; sed rem totaliter cognoscere non est aliud quam comprehendere: ergo etc.

10. Ilem, haec est per se vera: simplex, cum attingitur, totum attingitur; ergo simplicius totaliter attingitur, et simplicissimum tol;dissime attingitur; sed Verbum increatuni habet summam sim[ilicitatem: ergo totalissime atlingitur. Sed hoc est ipsum perfectissime comprehendere: ergo perfectissime comprehenditur ab anima Christi.

H. Item, aiiima Ciuisti in cognoscendo Verbum aut totum liabet patem, aut aliquid Verbi liabet latens et aliquid patem. Si omnino habet pate)i.-: ergo omnino comprehendit; si aliquid habet tote/w et,. aliquid patem: ergo in Verbo est aliquid et aliquid. Sed lioc est inconveniens, quia non esset summa simplicitas: ergo etc.

12. Item, si aliquid latet, aut illud est Deus, aut non. Si non: ergo propter latentiam illius nihilominus comprehendit Deum. Si e.s Devs: ergo Deus latet animam Christi; sed nulla anima, quam Deus latet, est beata: ergo secundum hoc anima Christi non est beata. Sed hoc est absurdum: ergo et illud, ex quo hoc sequitur.

13. Item, sicut est in Deo vere immensitas, ita vere est in Deo simplicitas; sed sicut immensitatis est nunquam omnino capi, ita simplicitatis est a quocumque capitur totaliter capi: ergo qua ratione dicitur incomprehensibilis ratione immensitatis, dicetur comprehensihilis ratione simplicitatis.

14. Item, si in puncto idem esset essenlia et virtus, quod attingeret ipsum totaliter secundum essentiam attingeret ipsum totaliter secundum potentiam; sed in Deo idem est sua essentia et virtus sua, et quidquid est essentiale in ipso totum est idem et simplicissimum: aut ergo nihil Dei attingitur, aut si aliquid attingitur, totum et totaliter attingitur, ergo totum et totaliter comprehenditur: ergo non solum anima Christi Verbum comprehendit, sed omnis anima, quae qualitercumque Deum cognoscit.

15. Item, Beda dicit, quod « animam nihil minus Deo implere potest»; sed si capacitas animae posset aliquo fmito impleri, aliquod minus Deo ipsam repleret: ergo extendit se animae capacitas ad infinitum ut infmitum. Sed anima Christi comprehendit omne, ad quod se extendit sua capacitas, cum sit plene perfecla: ergo comprehendit infinitum.

I(i. Item, anima Christi diligit Deum, quantum debet diligi; sed debet diiigi Deus sine modo et mensura: ergo cum tantum cognoscat, quantum diligit, cognoscit ergo sine mensura: ergo etc.

17. Iteni, nalura intellectus est, quod vigoratur in intelligendo summum intelligibile: ergo quanto anima Christi clarius intelligit, tanto nata est ad clarius intelligendum: ergo vel nunquam habebit statum, vel totaliter comprehendet Verbum sibi unitum.

18. Item, si aliquid esset, quod capiendo aliquid ampliaretur eius capacitas, aut nunquam impleretur per illud, aut infmitum apponeretur; sed capacitas animae Christi est talis: ergo vel remanet ex aliqua parte sui vacua, veP comprehendit sapientiam infinitam.

19. Item, tantum distat finitum ab infinito, quanlum distat creatum ab increato; sed distantia creati ab increato non impedit, quin intellectus elevet se ad cognoscendum increatum sub ratione increati; ergo pari ratione finitum poterit elevari ad cognoscendum infinitum sub ratione infiniti. Sed hoc non est dari in alio quam in anima Christi: ergo etc.

20. Item, quanlum distat finitas ab infinitate, tantum distat simplicitas a compositione; sed intellectus animae Christi, licet habeat aliquam compositionem, tamen capit et cognoscit ipsum Verbum sub ratione simplicitatis sunimae: ergo similiter sub ralione summae infinitatis. Sed hoc est comprehendere totam Verbi sapientiam: ergo anima Christi comprehendit sapientiam increatam.

CoNTR.: 1. Damascenus, primo libro, quarto: « Infinitus est Deus et incomprehensibilis, et hoc substantiae eius comprehepsibile infinitas et incomprehensibilitas eius »: ergo quod dicatur incomprehensibile, non est ralione sui, sed respectu naturae creatae: si ergo anima Christi est creatura, incomprehensibilis est ei sapientia increata.

2. Item, Augustinus, duodecimo de Civitate Dei: « Quidquid scitur scientis comprehensione finitur »; sed infinitum nullo modo potest esse finitum finito: ergo nullo modo comprehenditur a finito. Sed anima Christi est finita, cum sit creatura: ergo etc.

3. Item, omne cognoscens cognoscit secundum facultatem cognoscentis; sed facultas cognoscentis ergo. Idem F superius cum D verbis aliquid amptiaretur in

aniniae Christi finita est: ergo quidquid cognoscit cojjnoscit ut fmitum et modo fmito: ergo nullo modo comprehendit infinitum.

4. Item, omne, quod comprehendit aliquid, iu se totiiliter capit, ergo vel 'maius est illo, vel aequale illi; sed anima Cliristi non est maior Verbo aeterno nec a&iaalis: ergo nullo modo ipsum comprehendit.

5. Item, omni eo, quod anima comprehendit, potest aliquid maius cogitari, quia, cum fmes eius attingat, adhuc ultra cogitatus eius potest protendi; sed sapientia Dei nihil maius cogitari potest: ergo necesse est, «apientiam Dei apprehendi ab anima Christi incomprehensibiliter.

6. Item, anima Christi, licet summe sit unita Verbo, non tamen claudit in se Vertum quantuni a existentiam, pro eo quod existit extra eam, et alicubi est 'erbum, ubi non est anima Christi sibi unita: ergo pari ratione nec intellectus animae Christi capiet in se totaliter divinam sapientiam: ergo non comprehendit ipsani.

7. Item, comprehendere aliquid est plene illud caiiere; plene autem capere infmitum non est nisi per actum infmitum; aclus autem infmitus esse non potest, nisi sit virtus infmita; nec virtus potest esse infinita, nisi pariter et substantia infmita sit: si ergo anima Christi comprehenderet divinani sapieiitiam; cum illa sit infmita, esset infmita quoad substantiam, virtutem et operationem. Sed hoc est falsum et impossibile: ergo etc.

8. Item, quod comprehendit aliquid secundum quantitatem molis coextenditur cum illo ad coaequalitatem exlensionis: ergo quod comprehendit aliquid secundum excellentiam claritatis aequatur illi secundum claritatem; sed impossibile est, animam Christi aequari divinae sapientiae secundum claritatem, cum illa sit pura lux, et ipsa sit tenebra, in quantum creatura: ergo ippossibile est, aeternam Dei sapientiam comprehendi ab aninia Christi.

9. Item, aeternitas comparatur ad aeviternitatem sicut circulus maior ad minorem; sed impossibile est, maiorem circulum a minori comprehendi: ergo impossibile est, substantiam aeternam comprehendi a substantia aeviterna. Sed sapientia Dei est aeterna, anima Christi non est aeterna, sed aeviterna: ergo etc.

10. Item, quod comprehendit aliquid perfeclissime cognoscil illud: ergo si anima Christi comprehendit aeternam sapientiam, necesse est, eam esse summe sapientem, ergo per consequens summe beatam: ergo est aequalis Deo in beatitudine et bonitate, caret ergo principio et fine: ergo non est creatura nec anima. Si ergo haec sunt inconvenientia, et multa alia, quae possunt ex hoc sequi; impossibile est, divinam sapientiam ab anima Christi comprehendi. Anima Chrisli non potesl proprie comprehendere sapientiam increalam.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod, sicut habitum est ex quaestione praeambula, ad cognitionem cuiuscumque creaturae perfectam et certitudinalem concurrit non tantum lucis aeternae praesentia, sed etiam lucis aeternae influentia; non tantum Verbum increatum, verum etiam verbum intus conceptum; non tantum sapientia aeterna, verum etiam notitia animae impressa; non tantum veritas causans, verum etiam veritas informans. Cum igitur anima Chrisli et quaelibet anima, quae Deum cognoscit, cognoscat secundum mensuram infltientiae Verbi et notitiae intus informantis mentem; huiusmodi autem verbum et notitia, cum habeat esse creatum, ac per hoc et limitatum, non possit divinae sapientiae adaequari, cum ipsa sit per omnem modum infmita: fatendum est, quod sapientia increata comprehendi non potest ab anima sibi unita nec ab alia quacumque creatura, secundum quod comprehendi dicitur aliquid, quod comprehendens totum et totaliter secundum omnem modum capit in se ipso, iuxta quod dicit Augustinus ad Paulinam, de 'idendo Deo: « Plenitudinem Dei imllus non solum oculis corporis, sed nec ipsa inente aliquando comprehendit; aliud est enini videre, ahud videndo totum comprehemlere, quandoquidem id videtur, quod praesens utcumque sentitur; totum autem comprehenditur, quod ita videtur, ut nihil eius lateat videntein, aut cuius flnes circumspici possunt ». Ad liuiusmodi auteni visionem necessario requiritur, ut cointreliendens secundum actum, habitum et virtutem vel aequetur ipsi comprehenso, vel excedat; et hoc nullo modo potest esse in anima Christi, vel in aliqua creatura in comparatione ad sapientiani aeternam; cum illa sit infinita, haec autem flnita, ideo illa improportionaliter excedit islam. Et hoc est quod dicit.ugustinus nono de Trinitate, capitulo undecimo: « In quantum Deum novimus, similes ei sumus, sed non ad aequalitatem similes, quia non tantum eum novimus, quantum ipse sese ». Et post: menle aliquando comprehendit etc. — ABE: De plenitudine

« Cuni Deuni novunus, quainvis niclioics elliciaiimr, quani eranuis, antequani nossemus, niaxime cum eadem notitia placita digneque amafa verbuin est; fit aliqua Dei similitiulo illa notitia, tamen inlerior est, quia in inferiore natura est; crealura quippe animus, Creator auteni Deus». Cuiii iyitiir aninia Christi non possit in cot,'nos(eiido Verbuin aeternum gignere verbum illi aequale, maniresliim est, quod non potest illud comprehendere, proprie accepta comprehensione. — l'nde concedendae sunt rationes ad istani partem.

.d intelligentiam autem obiectorum in contratum et infinitum, possunt tamen uniri, salva proprietate utriusque naturae, in unitate hypostasis. Nunquam tamen ipsa divina natura fit finita, nec humana fit infinita. l'nde licet Deussithomo, et liomo Deus propter unitatem personae et hypostasis, salvae tamen sunt operationes utriusque naturae et inconfusae, Hcet invicem praedicentur propter idiomatum communicationem.

Rursus, Hcet (fivinum Verbum sit simplex, est eius, tanto eius virtus est magis unita; et « virtus magis unita magis est infinita quam virtus multiplicata »: et ideo Verbum divinum, hoc ipso quod simplicissimum est, est et infinitissimum; et ideo, licet totum sit, ubicumque est, nunquam tamen circnmscribitur nec ab aliquo creato comprehenditur.

Postremo, ficet intellectus et affectus animae raquia nihil sulTicit animae, nisi eius capacitatem excedat. Unde verum est, quod ipsius animae rationalis et affectus et intellectus feruntur in infinitum bonum et verum et ut infinitum; sed ferri in illud hoc dendo. Primus modus est imperfectionis et viae, ultimus modus est summae perfectionis et proprius est Trinitatis aeternae et infinitae; secundus et tertius modus pertinent ad progressum viae; quartus et quintus ad consiunmationem patriae. In via enim possumus divinam immensitatem contemplari ratiocinando et admiraiulo; iii patria vero cmtuendo, quando erimus deiformes eflecti, el excedendo, quaiido erimus oinnino inebriati; propter quam ebrietatein ilicit Anselmus in fine Proslogii, quod inagis intrabiinus in gaudium divinuin, quaiii divinum gaudium intret in cor nostruin. — lit (uoniam aniina illa Verbo unita et magis est deiformis elTecta et magis briata propter gratiam non tantum suflicientem, sed etiain superexcellentem; ideo contuetur divinam.sapientiam et contuendo excedit in i[)sam, licet non comprehendat eam. Et pro liac causa admiratio iion lantum liabet locum in via, verum etiam in patria; non tantum in Angelis, verum etiam in anima assumta a Deo, ut dicat: Mirabilis facla cst scienlia tua ex me, confortala esl, et non potero ad eani; sicut Glossa exponit de homine assumto a Verbo, quod «Iion potest ei aequari in sapientia nec in aliquo aUo». — His visis, de facile respondetur ad obiecta.

1. 2. 3. 4..d illud enim quod [jrimo obiicitur Glossa, ((uod gratia data est Christo non ad mensii- ram; et de auctoritato Augustini, quod gratia illa inefiabilis est; et de auctoritate Hugonis et de ratione illa, quam adducit, quod gratia illa facit, quod homo sit Deus; ad haec omnia respondendum est, quod haec omnia vera sunt et intelligenda secundum concursum duarum naturarum in unam personam; ex quo fit, ut propter immensitatem illius personae et illa unionis gratia dicatur immensa et inelfabilis, et propter unitatem personae possit Deus et ea quae sunt Dei de liomine praedicari; non tamen fit ex hoc, quod ipsa anima nec eius virtus et habitus nec actus perdat esse creatum, ac per hoc flnitum et limilatum. Et ideo non sequitur, quod competat ei actus comprehensivus sapientiae aeternae, cum ille sit infinitus et ab infinita virtute.

3..d illud quod obiicitur de verbo Bernardi de illa triplici unione vel unitate dicendum, quod non est simile: quia in unitate nativa el superdiyiiatioa extrema sunt proportionalia; utraque enim est unitas connaturalis; sed in unitate dignaliva secus est, quia ista unilas est solius condescensionis et gratiae; et ideo non est necesse, ex hac parte mutuam es? comprehensionem.

6. Ad illud quod obiicitur de Isidoro, quod Trinitas sibi soli nota est etc.; dicndum, quod hoc non dicit nisi propter communicationem idiomatum, vel propter familiarissimum modum revelationis arcanorum suorum communicatorum illi animae sibi unitae, secundum quod melius patebit in sequenti quaestione

7. Ad illud quod obiicitur de Cassiodoro, de luce inaccessibili, quod a sana mente super omnes claritates intelligitur; dicendum, quod illud est verum, accipiendo sanilatem pro perfecta deiformitate. Sed ex hoc non sequitur, quod comprehendatur, pro eo quod aliae claritates sunt minores et comprehensibiles, illa vero maior; et ideo, licet limpidius ab anima cognoscatur quam aliae claritates, non tamen sequitur, quod comprehendatur.

8. Ad illud quod obiicitur, quod gratia unionis excedit omnem gratiam comprehensionis; dicendum, quod illud est verum; sed hoc non esl, quia gratia unionis det ipsi animae Christi virtutem infinitam, cum ei non auferat esse creaturae, sed quia ponit eam ju hypostasi infmita. Operatio autem egrediens a potentia attenditur secundum ipsius potentiae virtutem maiorem vel minorem; et ideo gratia unionis et comprehensionis non sunt eiusdem generis. Propter hoc, quamvis Sint improportionales, non sequitur propter hoc, quod gratia unionis eliciat ab anima actum inflnitum; sicut non sequitur, quod linea sit actu infinita, licet impropnrtionaliter excedat punctum.

9. Ad illud quod obiicitur de.ugustino, quod anima, quia simplex, ideo, cum se novit, totaliter etc.; dicendum, quod hocest, quia anima habet simplicitatem limitatam, ad quam sequitur flnitas et impartibilitas; et ideo, cum se novit, totam et totahter se novit. Simphcitas autem divinae sapientiae, sicut prius ostensum est, coniuncta est infinitati; et ideo, licet possit a creatura attingi et apprehendi, nunquam tamen potest a creatura comprehendi vel circumscribi.

10. Ad illud quod obiicitur, quod haec est per se vera, quod simplex, cum attingitur, totum attingitur; dicendum, quod de simplici finilo veritatem habet; de simplici vero infinito quodam modo habet veritatem, quodam modo non. Si sic intelligitur, quod attingitur tolum, id est non secundum partem et partem, veritatem habet; si vero intelligatur, quod attingitur totiun, id est secundum omnimodam sui plenitudinem et perfectionem, ita quod non excedat comprehendentem, falsitatem habet. Et irieo cominuuiter dictum est et ab antiquo, quod licet totum attingatur, non tamen tolalilcf; quia totum., cum sit nomen,, dicit dispositionem a parte subiecti vel obiecti secundum se; totaliter vero, cum sit adverhium, dicit disiwsitioneni verbi, ac per hoc ponit omnimodam perfectionem et aequalitatem in actu comprehendentis respeclu comprehensi, quod non potest esse in flnito respeclu infiniti.

H. 12..d illud quod obiicitur: aut totum latet, aut totum patet etc.; iam patet responsio, quia totum lalct, et totum patet. Totum enim patet apprehendenti, cum non apprehendat secundum parteni et partem; totum etiam latet quantum ad comprehensionem, quia nihil Verbi comprehendi potest ab intellectu creato; totum enim est infinitum, et idem ipsum est simplex. Et ideo id ipsum, quod apprehemlitur, non comprehmditur. Sicut Verbum aeternum idem et totum et secundum idem est in ahqua creatura et est extra illam; sic capitur ab ahqua intelligentia, et lamen non comprehenditur ab illa, quia excedit illam. — Et per hoc patet responsio ad sequens, quod obiicitur, quod si ahquid lateret, non esset intellectus beatus; sicut enim iam dictum est, non dicitur incomprehen.nbilis propter latentiam alicuius partis, sed propter immensitatem suae simplicitatis.

13. Ad illud quod obiicitur, quod sicut est vere inflnitum, ita vere simplex; dicendiun, quod verum est. — Qund ultra obiicitur, quod sicut incomprehensibilitas inflnito, ita comprehensibihtas simphci; dicendum, quod falsum est, quia infinitum, eo ipso quod inflnitum est, dicit excessum improportionalem respectu cuiuslibet finiti; sed simplex, eo ipso quod simplex, non dicit adaequationem, vel hmitationem, nec absolute in se nec in comparatione ad alterum; quia, sicut ostensum fuit prius, simplicissimum, eo in quantitate molis simplex et infinitum super diversa fundantur, in quantitate vero virtutis super idem fundantur, quia magnitudo simplicitatis facit ad unitionem et magniflcationem virtutis; et ideo propter summam simplicitatem non communicatur comprehensibilitas, sed potius incomprehensibilitas et virtus immensa.

14..d illud quod obiicitur de punclo, quodsi idem esset in eo essentia et virtus etc.; dicendum, quod Verbum aeternum non comprehenditur, nec secundum essentiam nec secundum potentiam, ab aliqua creatura, quia t;un virtus quam essentia immensitatem habel in infinitum excedentem omnem virtutem crealam. Et ideo non est siraile de puncto, cuius essentia est circumscriiita.

1.0. Ad illud quod obiicitur, quod aniinam nihil minus Deo implere potest; dicendum, quod illud verum esl, sicut tactum est, quia anima non est contenta aliquo bono, quod capiat et compreliendat, quia nihil tale esl suinmum; sed hono tali et tanto, quod capiat et apprehendat per aspectum et aflectum, et a qiio capiatur per superexcedentiara et excessum.

Ifi..d illud quod obiicitur, quod anima Christi tantum diligit, quantum debet; dicendum, quod verum est; sed tamen ex hoc non sequitur, quod tantum diligat Deum, quantum ipse Deus diligit se, quia A secundum totum.

F II unionem. Subinde pro communicatur A

amor, quo Deus se ipsum (lilii;it, ost aoternus et imniensus et r naequalis amato; alTeetus autem, quia egreditur a Christi voluntate, non potest esse n» finitus. — Et quod dicitur, quod inodus diligendi I. Deum est sine modo diligere; lioc non cst, quia amor ille careat fmitate et mensura, cum illa sit coaeijualis omni creaturae, sed quod affectus in amando non debet sibi figere limitem et terminum coarctantem, sed potius excessivo modo toto conatu mentis ferri in illam infmitissimam bonitatem.

17. 18. Ad illud quod obiicitur, quod intellectus vigoratur in intelligendo maximum intelligibile, et quod capacitas eius crescit in capiendo maius; dicendum, quod illud dupliciter potest intelligi: uno modo, quod ipsa ex boc, quod intelligit summum intelligibile et capit illud, quod vigorosior est et potentior respectu eorum quae sunt infra illud; et hoc habet veritatem. Alio modo, ut intelligatur, quod maioris adhuc lucis et veritatis capax sit, quam ceperit; et boc habet falsitatem, quia capacitas aniniae attenditur secundum quantitatem suae virtulis, quae radicatur super substantiam fmitam; et ideo ipsa finita est actu et sufficienter coniplebilis per deiformitatem finitam, quae, assimilando ipsam ad Deum secundum suam omni-