Articulus 6
EXPOSITIO TROPOLOGICA SEU MORALIS EJUSDEM CAPITULI PRIMI.
MORALITAS seu tropologia instruit quid agendum, estque tropologicus sacræ sensus Scripturæ, dum ea quæ de Christo aut Sanctis scribuntur, ad nostram informationem moralem aptantur, trahuntur seu exponuntur. Porro, ut dictum est, Job interpretatur dolens; Hus, consiliator vel sapientia. Itaque, Vir erat in terra Hus, nomine Job. Per quem virum moraliter designatur quicumque fidelis, salubriter dolens, sua vel proximorum peccata deplangens, cœlestis desiderio patriæ incolatum hujus exsilii deflens, pro gratia proficiendi cum lacrimis orans, Christo propter se passo cordialiter condolens: et quod omnibus majus est istis, ex pura et fervida ad Deum affectione et complacentia ejus et ex congratulatione suæ beatitudinis prorsus immensæ, pias lacrimas fundit, ac intime dolet quod Deus a suis creaturis sic inhonoratur. Qui talis est, homo consilii est, et in terra sapientiæ, id est Ecclesia militante, veraciter habitat tanquam vividum Christi membrum. Sed, ut ait Gregorius, sunt quidam qui vitam suam negligunt; dumque transitoria appetunt, et æterna vel non intelligunt, vel intellecta parvipendunt, salubrem dolorem non sentiunt, nec sanum habere consilium curant, et esse se in bonis miseri putant. Simplex et rectus. Quicumque enim in statu salutis est, caritatem scilicet et gratiam gratum facientem habens, simplex est intentione, et rectus in opere. Ac timens Deum, filiali vel saltem initiali timore. Qui timores realiter idem dicuntur, si timor habitum nominet : non enim differunt, nisi secundum majus et minus perfectum. Qui autem solum servilem habet timorem, non est in caritate et gratia.
Natique sunt ei septem filii, id est septem dona Spiritus Sancti, secundum Gregorium, et tres filiæ, id est tres virtutes theologicæ, secundum eumdem. Sed quum dona et virtutes theologicæ non habeantur nisi per creationem et infusionem a Spiritu Sancto, non videntur convenienter dici filii et filiæ hominis virtuosi : filii namque et filiæ oriuntur ab eo, cujus sunt filii ac filiæ. Ad quod dicendum videtur, quod virtutes et dona frequenter sumuntur ut nominant actum ; actus autem eorum a nobis causantur, qui spiritualiter filii et filiæ appellantur. Rursus, virtutes et dona ut nominant habitum, aliquo modo filii vocantur et filiæ, in quantum homo dispositive cooperatur ad infusionem eorum.
Et fuit possessio ejus septem millia ovium. Per oves intelliguntur cogitationes et affectiones piæ, innocentes et simplices, quibus anima locupletatur super aurum et topazion. Qui enim sic cogitat atque afficitur, Deum habet se alloquentem, juxta illud Proverbiorum :1 Cum simplicibus sermocinatio ejus. Et tria millia camelorum. Per camelos dantur intelligi cogitationes et affectiones compassivæ, quibus nos invicem caritative supportamus, implentes illud Apostoli : Alter alterius onera portate.2 Iterum per camelos intelligi possunt cogitationes rudes atque distortæ, quas possidemus quum per rationis censuram eas ad spiritualem subtilitatem in meditando, et ad justitiæ æqualitatem in appetendo ac operando convertimus. Quingenta quoque juga boum. Per boves exprimuntur considerationes judiciales ac sapientiales, quibus per rationem regimus nosmetipsos, cordisque duritiam confringentes, cordis agrum sanctis operibus fecundamus : quod totum quia agendum est per caritatis imperium et rationis judicium, boves per paria explicantur. Et quingentæ asinæ. Per quas curæ et occupationes circa corporis necessitudines denotantur, quæ ceteris viliores ac tardiores exsistunt. Cur autem oves septem millia, cameli tria millia, boves mille et asinæ quingentæ esse dicantur, ex præcedenti est trahendum articulo, ubi de horum mysterio numerorum prætactum est. Ac familia multa nimis : id est, cogitationes affectionesque nostræ sine numero multiplicantur, quas dum per rationem sub divinæ legis obedientia coarctamus, multam valde familiam possidemus. Qui item prædictis bonis ditatus est, magnus est plane inter omnes orientales, hoc est inter omnes qui divinæ gratiæ perfunduntur splendore, ac radio sapientiæ illustrantur.
Et ibant filii ejus et filiæ, et faciebant convivia per domos, unusquisque in die suo. Filii et filiæ eunt, dum dona et virtutes præfatæ in actus suos procedunt ; faciuntque convivia in cubilibus mentis, dum bona operatione mentem delectant, reficiunt et confortant : operatio equidem virtuosa, cibus est animæ, et delectatio operationi bonæ annexa refectiva est potio. Quælibet autem virtus et quodlibet donum propriam habet delectationem actui suo conjunctam : et quoniam virtutes se invicem fulciunt, juvant et roborant, imo et sibi invicem cedunt, quia nunc hujus, nunc illius virtutis insistendum est actui, prout causa, locus, tempus seu alia exigunt; una virtus et donum unum aliis facit convivium, et quælibet die suo. Denique secundum Gregorium, donum sapientiæ in die suo convivium facit, quoniam mentem de æternorum spe et certitudine reficit. Intellectus in die suo convivium parat, quia audita et credita penetrando cor reficit, et tenebras ejus illustrat. Consilium die suo convivium exhibet, quia dum esse præcipitem prohibet, ratione animum replet. Fortitudo in suo, quia dum adversa non trepidat, trepidanti menti confidentiæ cibos apponit. Scientia in suo, quia in ventre mentis ignorantiæ jejunium superat. Pietas in suo, quoniam cordis viscera misericordiæ operibus implet. Timor in suo, quia dum premit mentem ne de cabat illos, id est, a defectuositatibus et præsentibus superbiat, de futuris eam spei cibo confortat. De hoc autem septem donorum spirituali convivio, plenius dixi in tractatu de donis Spiritus Sancti, ubi et verba hæc clarius fuerunt exposita.
Et mittentes vocabant tres sorores suas, ut comederent et biberent cum eis. Septem dona theologicas tres virtutes ad epulandum secum invitant, quia eisdem connexa sunt, nec sine eis operari aliquid meritorie possunt. Quum enim sit caritas animæ vita spiritualis, certum est, nullam actionem sine caritate coram Deo vivam aut meritoriam esse : ideo omnis operatio meritoria ex caritate procedit imperative. Oportet autem in actibus meritoriis debitum ac ultimum finem intendi : quem fides menti ostendit. Ideo scriptum est, Justus ex fide vivit;3 et, Sine fide impossibile est placere Deo. Insuper, in cunctis quæ meritorie agimus, æternæ felicitatis exspectationem vel spem habere docemur; æternamque beatitudinem, ad quam fides nostram dirigit intentionem, spes facit esse præstolabilem ac reputari nobis possibilem. Quemadmodum autem theologicæ istæ virtutes dona actuant, dirigunt atque perficiunt, sic et perficiuntur ab eis : dona quippe ad agendum expeditas reddunt ipsas virtutes et perficiunt eas, sicut virtutes perficiunt animæ vires ad operandum.
Quumque in orbem transissent dies convivii, id est, quum virtutes et dona multas operationes laudabiles, delectationesque mundas et confortationes produxissent in thalamo cordis, mittebat ad eos Job : id est, vir virtuosus salubriter dolens, rationis intuitum destinavit ad considerandum actus præfatos, an essent vere virtuosi, non solum ex genere et quoad substantiam actus, sed et proprie, et quantum ad circumstantias ad actus veraciter virtuosos exactas. Non enim sufficit facere bonum, nisi fiat et bene. Propter quod dicit Apostolus : Rationabile obsequium vestrum.4 Et Christus : Habete, inquit, in vobis sal, id est discretionem, in omnibus.5 Et sanctificabat illos, id est, a defectuositatibus et culpis annexis purgavit, separando pretiosum a vili, verum a falso, bonum a malo. Nempe ob imperfectiones, defectuositates et culpas, quæ bonis actibus nostris jugiter admiscentur, loquitur Isaias : Facti sumus ut immundi omnes nos; quasi pannus menstruatæ universæ justitiæ nostræ.6 Quidquid enim boni est, Deo cum gratiarum actione attribuamus; quidquid imperfectionis et culpæ miscetur, nostrum noscamus, et pœnitendo purgemus.
Consurgensque diluculo, id est mane alacriter luce compunctionis perfusus, et spiritualem diem mentis a pœnitentia inchoans. Justorum enim semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectam diem. Diluculo quippe præteritæ noctis debemus culpas abluere, atque ad fructuose deducendum diem instantem, nosmetipsos spiritualibus armis accingere, sicut de sero elapsæ diei debemus peccata corrigere, et ad noctem virtuose expendendam cor nostrum disponere. Somnolentis autem et acediosis Salomon clamat : Usquequo, piger, dormies ? quando consurges de somno tuo ? Offerebat holocausta, id est orationes ferventes, per singulos, id est pro remissione culparum, cujuslibet virtutis ac doni actibus commixtarum. Itaque super custodiam nostram stemus, nec de bonis quæ agimus, inaniter gloriemur, aut stultissime tumescamus, neque vana securitate laxemur aut ignaviter torpeamus. Sed de eo quod bonum est, Deo humiliter regratiemur; de eo autem quod nostra fragilitate ac cæcitate mali admixtum est, cordialiter doleamus; timoratique simus, ne Deo reddamur ingrati, atque quotidie digne proficere ac coram Deo sollicitius ambulare nitamur.
Dicebat enim in corde suo, æquitatis zelator ac suæ salutis sollicitus operator :789 Ne forte peccaverint filii mei, et benedixerint, id est maledixerint, Deo, etc. Secundum Augustinum, virtus est bonus habitus animi, quo bene vivitur, quo nullus male utitur : quomodo igitur timet vir justus, ne virtutes et dona egerint mala? Et respondendum, quod donis et virtutibus nullus male utitur directe ac immediate, sed indirecte et occasionaliter. Actus namque a virtute elicitus, semper est virtuosus; sed virtus et donum fieri possunt occasio delinquendi, non ex se, sed ex rationis et voluntatis imperfectione, utpote ratione erronee subsumente, et eo quod bonum est occasionaliter male utente, quemadmodum aliqui dicuntur se ex caritatis fervore ac nimia devotione destruere: quod non vere directe et elicitive venit ex caritatis fervore et devotione, sed rationis indiscretione atque errore. Itaque metuendum est justo, ne virtutes et dona sibi concessa peccaverint occasionaliter, id est, mala habeant sibi adjuncta, et vel magis vel minus quam debuit factum sit. Maledicunt insuper Deo, dum erigunt hominem in spiritualem superbiam, vanitatem, jactantiam, dumque operans suis viribus tribuit aut meritis, quod ex Dei pura pietate sortitus est. Præterea hostis antiquus bona nostra tribus modis insequitur. Interdum enim in principio maculat intentionem; interdum quum illam polluere nequit, inficit actionem per admixtionem passionum et negligentiarum nostrarum; quod quum facere nequit, insidiatur operi jam completo, ut inde aliquid proprii commodi, favoris aut laudis insipienter quæramus.
Sic faciebat Job cunctis diebus. Ideo monet Apostolus:10 Benefacientes nolite deficere; tempore enim suo metemus non deficientes. Sola nempe perseverantia dicitur coronari, quia videlicet sine ea nulla virtus feliciter præmiatur. Itaque non solum in bono perseveremus, sed et opus Dei quotidie diligentius, perfectius atque ardentius exsequi studeamus, et quo illud exstat frequentius, eo purius vigilantiusque solvatur: alioqui torpore et damno mentis multiplici percutiemur.
Quadam autem die, quum venissent filii Dei ut adsisterent coram Domino, adfuit inter eos etiam Satan. Certum omnino est, singulorum justorum in hoc mundo recte dolentium per Job significatorum, angulos singulos certis vicibus de cœlo ad terras descendere, hincque illuc redire, vota, preces et merita sibi commissorum Deo offerre, opem impendere. Dæmones quoque non cessant pariter in contrarium niti, culpas objicere, ad accusandum adstare, tentandi licentiam postulare: et si Deus quemquam electorum suorum ipsi Satan laudaverit, adversarius ille non metuit bona ipsius interpretari ad malum, atque præsumere quod si a Deo permittatur laudatum tentare, cito dejiciet eum adversis, qui Deum in prosperis colere videbatur. Deus autem vallat electos in sæculo isto variis bonis, donis naturæ et gratiæ ac fortunæ, generalibus ac specialibus beneficiis multis ac meritis copiosis: quæ dæmon molitur auferre, ac per hoc tentatum ad impatientiam murmurationemque contra Deum succendere. Deus insuper electos suos permittit variis modis tentari, paulatimque gravius infestari; nunquam tamen permittit eos finaliter vinci aut prorsus perire. Itaque juxta hunc modum, perfacile est textum sequentem ad quemcumque justum per sanctum Job designatum tropologice, applicare proportionabiliter secundum expositiones præhabitas. Quæ ergo ex præinductis clarissime patent, transilio, ne nimia prolixitas tædium gignat.
Quum autem quadam die filii et filiæ ejus comederent, et biberent vinum in domo fratris sui primogeniti: id est, quum actus donorum atque virtutum in thalamo sapientiæ, quæ in apice intellectus consistit, ipso usu ac delectatione sapientiæ roborarentur, ac perfunderentur luce contemplationis ipsius: sapientia quippe est primum atque dignissimum septem donorum ordine perfectionis; nuntius venit ad Job, qui diceret: Boves arabant: id est, considerationes judiciales atque sapientiales quibus ratio regit hominem, cordisque duritiam ad pœnitentiam frangendo emollit, mentem ad condignos pœnitentiæ fructus parabant; et asinæ, id est occupationes et curæ circa necessitudines corporales, pascebantur juxta eos, id est, per rationem ordinabantur secundum exigentiam spiritualis profectus, ita quod superfluæ non fuerunt, sed implebatur illud Apostoli :11 Habentes victum et quibus tegamur, his contenti simus;1213 et irruerunt Sabæi, id est dæmones animarum latrocinatores, tuleruntque omnia, id est, suis tentationibus animam præfatis bonis cogitationibus spoliaverunt, vel eis vana ac frivola miscuerunt, quemadmodum ait Salvator in Evangelio : Semen est verbum Dei, et volucres cœli, id est dæmones, auferunt illud;14 et pueros percusserunt gladio : imperfectas enim boni conceptiones et affectiones gladio suæ suggestionis de facili perimunt; pueros quoque, id est circumspectores et quasi custodes cogitationum bonarum, multoties obruunt. Et evasi ego solus, ut nuntiarem tibi. Iste qui solus evadit, et homini damnum quod passus est indicat, est considerativus rationis discursus, qui naturalis est rationi : quem nec peccata, nec tentatio totaliter auferunt; per quem homo tentatus et victus pristina devotione ac opibus animæ se deprehendit privatum.
Ignis Dei cecidit de cœlo, id est, tentatio æstus carnalis, iræ, indignationis seu impatientiæ a Deo permissa, ab aeriis potestatibus est immissa : de quibus ait Apostolus, quod colluctatio nobis est contra spiritualia nequitiæ in cœlestibus;15 et tactas oves, id est cogitationes affectionesque pias, innocentes ac simplices, puerosque, id est circumspectores illarum custodes, consumpsit. Unum enim contrariorum, aliud corrumpit ac tollit. Et effugi ego solus : quia per considerativum rationis discursum istud homini innotescit.
Illo adhuc loquente. Frequenter enim, procurante diabolo, tentatio super tentationem advenit homini, ut dum deliberationis non intervenit mora, subitis ac inundantibus frangatur adversis. Venit alius et dixit : Chaldæi, id est dæmones ferocissimi, ad omne vitium dirigentes, fecerunt tres turmas : quia per se ipsos, per mundum et carnem impugnant electos. Sed et quidam illorum inducunt ad diversa peccata; et quidam eorum occulte impugnant, quidam apertius tentant, quidam apertissime, etiam sensibiliter apparendo, interdum usque ad verbera seu terrores prosiliunt. Et invaserunt camelos, id est, cogitatus atque affectus compassionis ac motus olim rudes ac tortos, nunc reformatos, suis tentationibus abstulerunt.
Filiis tuis et filiabus vescentibus et bibentibus vinum in domo fratris sui primogeniti: quod modo expositum est; ventus vehemens, id est impetuosa et grandis tentatio, irruit a regione deserti, id est a dæmonum divinitus derelictorum collegio; et concussit quatuor angulos domus, id est virtutes cardinales, quæ quatuor sunt, quibus interior fabrica animi virtuosi stabilitur ac sustentatur. Quæ corruens, oppressit liberos tuos, et mortui sunt, id est, dona Spiritus Sancti exstinxit. Virtutes namque et dona connexa sunt, potissime quantum ad esse formatum, et quocumque peccato mortali tolluntur. Istud autem percipit victus discursu rationis sibi id nuntiante, et facit quod subditur.
Tunc surrexit Job, id est, justus sic tentatione dejectus, casum suum intelligens, de ruina peccati, qua fuit jacuitque prostratus, caducis, vanis ac infimis inhærendo, per pœnitentiam consurrexit, contra hostes suæ salutis mentem erexit, ad recuperandum deperdita se armavit; et scidit vestimenta sua, id est, carnes suas seu corporis membra, quibus quasi vestitur ac tegitur anima, flagellis attrivit et graviter castigavit. Debemus nempe Dei injuriam in nobismetipsis ulcisci, corpusque jejuniis, disciplinis atque laboribus virtuosis usque ad lassitudinem rationabiliter exercere. Per vestimenta quoque possunt intelligi opera, juxta quod in Apocalypsi loquitur Christus : Qui non inquinaverunt vestimenta sua, ambulabunt mecum in albis, quia digni sunt.16 Vestimenta hæc pœnitens scindit, quia opera quibus deliquit, destruit et abhorret. Et tonso capite, id est, cogitationibus cordis, quibus inaniter gloriabatur, seque ornari putabat, avulsis, sentire incipit humiliter de se ipso. Ideo subditur, corruens in terram, Deo humillime se prosternens, pulverem quoque et cinerem se esse cognoscens, juxta id Psalmi: Humiliata est in pulvere anima nostra, conglutinatus est in terra venter noster; adoravit, Deum pro venia flagitans, majestatem Dei et vilitatem sui perpendens. Multis enim ad recognoscendum ac revolvendum indesinenter propriam insufficientiam, defectuositatem et vilitatem atque ad omne vitium pronitatem, aliquando occasionaliter expedit tentationibus vinci, ut cautiores resurgant, ac de cetero custoditius vivant. Ideo dicit Gregorius: Mira nobiscum dispensatione agitur, ut mens nostra culpæ nonnunquam pulsatione feriatur: nam esse se magnarum virium homo crederet, si nullum unquam earumdem virium defectum intra mentis arcana sentiret. Sed dum tentatione irruente quatitur, et quasi ultra quam sufficit fatigatur, ei contra hostis sui insidias munimen ostenditur; et unde se timet enormiter cadere, inde accipit stare.
Et dixit: Nudus egressus sum de utero matris meæ, et nudus revertar illuc. Ad vitandum absorbentem superfluumque mœrorem sive de exterioribus, sive de interioribus damnis, atque ad refocillandam spem, potest et debet quicumque fidelis per Job significatus graviterque tentatus, et damna vel temporalium rerum vel spiritualium passus bonorum, verba hæc dicere, secundum sensum quo ad litteram exposita sunt de Job, articulo tertio. Spiritualius autem loquendo, per matrem intelligitur Ecclesia; per uterum matris, Baptismus, in quo intus renascimur, et de quo nudi egredimur, non quantum ad habitus gratiæ et virtutum atque donorum, quippe quum hæc in Baptismate infundantur, sed quantum ad actus eorum ac propria merita. Unde infantes baptizati ante discretionem decedentes, non suo, sed merito Christi salvantur. Denique propriam infirmitatem pensantes, fatemur quod nudi revertemur illuc, id est, sine propriis meritis decedemus, vel quia propriis viribus non habebimus ea, vel quia si habuerimus, non nobis ea, sed divinæ adscribemus clementiæ. Dominus dedit quidquid boni in nobis exstiterit, quum et merita nostra ejus sint dona, dicente Apostolo: Quid habes quod non accepisti? Et Jacobus: Omne, inquit, donum optimum et omne datum perfectum, desursum est descendens. Dominus abstulit. Dona gratiæ et virtutum Deus non aufert nisi ob nostra demerita, utpote permissive; exteriora vero quandoque aufert et effective. Sicut Domino placuit, ita factum est: non quod nostra ruina, et tentationi succumbere directe placeat Deo; sed quod tentamur, ejus venit licentia ac permissu. Itemque in quantum electis vicissim expedit cadere, aliquo modo placet Deo eorum ruina, non ut est culpa, sed ut est ad majorem cautelam, humiliationem ac fervorem proficua. Sit nomen Domini benedictum. Quidquid enim mali acciderit nobis, Deo gratias referre debemus, non de ipso malo culpæ secundum se, sed de justo Dei judicio, quo sic relinqui ac labi meruimus: maxime quoque de hoc, quod post culpam nos ex sua infinita misericordia ad pœnitentiam illustravit; quod peccantes nos non statim occidit, ad inferosque projecit, sed pro malo reddidit bonum.
1 Cor. IV, 7. Jacob 1, 17.
In omnibus his non peccavit Job labiis suis. Quia vir bonus quidquid ei contingat, qualitercumque tentetur ac superetur, Deo nequaquam debet culpam imponere, nec causam suæ ruinæ in ipsum impie retorquere, sicut de impiis scribitur: Quoniam declinaverunt in te mala. Neque stultum quid contra Deum locutus est, sed totam suæ perversæ voluntati culpam sapienter imposuit.
Postremo, quæ de donis gratiæ gratum facientis exposita sunt quoad viros fideles per Job designatos, possunt exponi et de donis gratiæ gratis datæ, ut sunt sermo sapientiæ, sermo scientiæ, gratia sanitatum, linguarum ac prophetiæ, etc., quæ hominibus quandoque dispensative utiliterque tolluntur, sive ad tempus, sive jugiter :
Ps. XX, 12.
1 Cor. XII 8-10. sed et de exterioribus bonis, quoad aliquos opulentos. Quidam enim in evangelica lege tentati sunt et perpessi singulariter similiter sancto Job, præsertim B. Eustachius, secundum quod Christus ei in sua conversione prædixit, ut in ejus Legenda habetur.
Footnotes
Chapter 8 of 72